Экологиялық тәрбие
Экологиялық тәрбие
Экологиялық тәрбие.
Жоспар:
1. Экология және экологиялық тәрбие жайлы ұғым.
2. Экологиялық тәрбиенің мақсаты, міндеттері.
3. Оқу-тәрбие процесіндегі экологиялық тәрбие.
1. Экология — 200 жылдық
тарихы бар жас ғылым.
Экологиялық тәрбиенің көкейтестілігі Қазақстандағы экологиялық апат аймақтарының болуымен тығыз байланысты. Батыс Қазақстан жұртшылығын әскери полигондар, экологиялық талаптарды өрескел бұзып отырған өндіріс орындары алаңдатып отыр.
Қарашығанақ кен орнын игеруге 3000 га-ға жуық егіс, жайылым және орман жері пайдаланылады. Бұрғылайтын қондырғылар мен магистралды газ мұнай тасымалдайтын құбырлар кездейсоқ апатты жағдайға ұшыратуы мүмкін, осы кезде қоршаған ортаның әсіресе жер бетіндегі сулардың ластануы орын алады. Апаттық жағдайлардың тууының негізгі себебі - тасымалдау құбырларының коррозия процесіне ұшырап, жарылуы (90,5 %).
Еділ мен Жайық өзенінің аралығында орналасқан аумағы 40 мың км2 құмды өңір орта есеппен теңіз деңгейінен 0,21м төмен жатыр. Жер астының тұщы су қоры мол екені анықталды. Облыс тұрғындары Азғыр мен Капустин Ярдағы әскери ядролық сынақ полигонын жабуды, сынақ аймақтарын өз иелеріне байырғы тұрғындарға қайтаруды, т.б. талап етіп, осы мақсатта бұқаралық саяси күрес шараларын жүзеге асыратын қоғамдық қозғалыс құруды ұсынды. 1990 жылғы мамыр 1992 жылғы мамыр аралығында "Нарын" қозғалысының орталығы Орда ауданында болды.
Органикалық отынды жағу кезінде атмосфераға күкірттің қос тотығынан басқа азоттың қос тотығы да шығарылады. Күкірт пен азоттың қос тотықтары "Қышқылдық жаңбыр" деп аталатын жауын түсуіне себепші болады, олар топыраққа араласа отырып, оның қышқылдылығының жоғарылауына әкеп соқтырады. Ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігіне әсерін тигізді. Қышқылдық жаңбырлар металды жабдықтар мен құбырлардың тоттануын туғызуы мүмкін.
Әскери полигон Батыс Қазақстан облысы мен Астрахань облыстың шекарасында орналасқан. Адамдар мен тірі табиғатқа тигізген зияндары жөнінен "Азғыр", "Капустин Яр" белгілі Семей полигонынан асып түседі. Полигондар онкологиялық, жүрек тамыр және басқа ауруларды қоздырып, жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне зиянын тигізді.
Озон қабатының жұқаруы, қышқылды жаңбыр, жер ғаламшарларындағы климаттың жылына бастауы жер биосферасындағы тіршілікке тікелей қауіп төндіруде. Ойықтардың пайда болуына өнеркәсіптерден бөлінетін М, Си, Ғе, Мп, С1, Р оксидтері әсер етеді. Озон қабатының бұзылуы жер бетіндегі тіршілікке зиянды әсер етеді.
2. Экологиялық білім мен тәрбие берудің мақсаты:
• қоршаған ортаға жауапсыздықпен қараушыларға жол бермеу;
• жастардың бойында экологиялық мәдениет дағдысын қалыптастыру;
• қоғамдық пайдалы еңбек және еңбек тәрбиесі арқылы табиғатты қорғау, күту және жақсарту;
• экологиялық білімді насихаттау.
Экологиялық тәрбиенің негізгі мақсаты - жастардың экологиялық көзқарасын, санасын, табиғатқа үлкен парасаттылық, жауапкершілік, қарым-қатынасын қалыптастыру. Осы тәрбие арқылы адамның мәдениеттілік сезімі, экологиялық санасы қалыптасады.
Экологиялық тәрбиенің басты міндеттері:
• өмірде және нақты іс-әрекетінде экологиялық білімді қолдана білу, іскерлікке төселу;
• табиғатты қорғау және өзгертуге байланысты оқушыларды жаппай қоғамдық пайдалы еңбекке қосу;
• мектепте экологиялық білім және тәрбие қорамын ұйымдастыру;
Ең басты міндеттердің бірі - оқушыларды табиғатты қорғау мәселелері туралы ғылыми теориялық және тәжірибелік біліммен қаруландыру.
Экологиялық тәрбие еңбек тәрбиесімен байланысты, өйткені өндірістік іс-әрекеттің барысында адам жерді пайдалану негіздерін, топырақты эрозиядан қорғауды игеру, дақылдарды суару мөлшерін, минералдық тықайтқыштарды, улы химиялық заттарды беру мөлшерінің мерзімін технологиялық талаптарға спйкес есепке алып отырады.
Оқушылардың экологиялық білімнің белгілі жүйесін игеруі, табиғатты қорғауы, жер байлығын тиімді пайдалануы экологиялық мәдениетті жетілдіріп, дүние тану көзқарасын қалыптастырады.
3. Оқу-тәрбие процесіндегі экологиялық тәрбие.
Оқыту процесіндегі экологиялық тәрбие. Экологиялық білімнің негізгі көздері: химия, физика, биология, география, астроиомия пәндері, олардың бағдарламаларындағы оқу материалдарын дәрістерде терең түсіндіріп, сыныптан және мектептен тыс экологиялық жұмыстарда тиімді қолдана білуге оқушыларды үйрету және дағдыландыру - мұғалімнің міндеті.
Бастауыш сынып оқушылары табиғат байлығын ауыл шаруашылығында пайдалану жайлы алғашқы ұғымды еңбек сабақтарында алады. Олар үй мүліктерін, киім-кешек, тағам, т.б. жаасайтын табиғат заттарын пайдалану жолдарымен танысады.
Бастауыш сыныптардың
оқу бағдарламасындағы
Қазіргі жағдайда өндіріс табиғатқа күшті әсер етуші фактор болып отыр. Осыған орай табиғатты ұтымды пайдаланудық ғылыми білімге негізделетінін оқушылардың түсінуі керек. Өндірістік іс-әрекеттің нәтижесінде ортада әр түрлі өзгерістер болып жатыр.
Экологиялық тәрбие жұмыстарының түрлері:
1. Ауыл мектептерінің
оқу-тәжірибе алақын бағалы
2. Мектеп оқушылары мемлекеттік
орман шаруашылығына үнемі
- дәрі өсімдіктерін дайындау, жидек, саңырау-құлақ, т.б. жемістерді жинау;
- пайдалы жануарларды
қорғау және есебін алып отыру;
- фенологиялық бақылау жүргізу.
3. Оқушылар ауылшаруашылық тәжірибе жұмысымен айналысады. Тәжірибе жұмысы биология, химия мұғалімдерінің, жергілікті ғалымдарының басшылығымен жүргізіледі.
4. Оқушылар табиғатқа зиян келтіретін адамдармен күреседі, қорықтағы ережені бұзушыларды анықтайды, химиялық улы заттарды, минералдық тықайтқыштарды сақтау және қолдану ережелерін бұзушыларды әшкерлейді.
5. Экологиялық тәрбиеге
айланысты мектепте жаппай
6. Жалпы білім беретін мектептерде экологиялық білім мен тәрбие әр түрлі сыныптардағы оқу пәндерінің мазмұны, қоғамға пайдалы жұмыс және өндірістік еңбек арқылы іске асырылады.
Экологиялық қоғамның мақсаты: қоғам мүшелерін өздері тұрған аймақтың табиғатын қорғауға, күтуге тәрбиелеу, зерттеу жұмысына тарту, зерттеуді жүргізудің әдістері мен тәсілдеріне үйрету, мектепті экологиялық жұмыстың орталығына айналдыру.
Қоғам мүшелері мектептегі жастар ұйымымен ынтымақтасып, тұрғылықты жерде экологиялық штабтар құрады, жорықтар, саяхаттар ұйымдастырады. Экологиялық деректерді, ғылыми мағлұматтарды білім және тәрбие процесінде пайдалану мұғалімнің білімділігіне, педагогикалық шеберлігіне, жоғары мәдениеттілігіне байланысты.
Экологиялық тәрбие оқушылардың - табиғатқа жаңаша көзқарасын қалыптастырып, әр түрлі нысандарда жүргізіліп, жеке тұлғаның эмоциялық сезімдік әлемін қалыптастыруға бағытталып, адамгершілік, жауапкершілік қасиеттерін жетілдіреді.
Әдебиеттер:
1. Окружающая среда и мир на планете. -М.: Наука, 1986.
2. Дотта Л. Планета земля в опасности. - М.: Мир, 1988.
3. Демешев М .Я. Пока не поздно. - М.: Молодая гвардия, 1991.
4. Яншин А.Л., Мелуа А.И.
Уроки экологических просчетов.
5. Данило Ж. Социальная экология. - Москва: Просвещение, 1991.
6. Проблемы окружающей среды в деятельности ООН. - М., 1984.
7. Экологическое образование
школьников во внеклассной
8. Захлебный А.Н.. Экологическое образование школьников. /Под ред. И.Д. Зверева, И.П.Суравечиной. - М.: Педагогика, 1983.
9. Денисова Т.В.. Экологическое
воспитание в процессе
10. О.Косанов. Экология және адам экологиясы. "Қазақстан мектебі", №31991.
11. К.Сарманова, Н.К. Перкас.
Экологиялық білім беру бағ-
Экологиялық тәрбие - болашақ кепілі
28.01.2010 Просмотров: 2033 Комментариев: 0
Тәрбиенеің адам өмірінде алар орны ерекше. «Тәрбие басы – тал бесік» - дегендей, балаға кішкентай кезінде қандай тәрбие берілсе, оның болашағы да сондай болмақ. Әрине, ол үйдегі ата-ананың тәрбиесімен қатар балабақша, мектеп тәрбиесіне байланысты. Тәрбие негізі қаншалықты сапалы болса, келешек кепілі де сондай болмақ. Оның бір бағыты ретінде экологиялық білім саласын да назардан тыс қалдыруға болмайды. Себебі, экологиялық тәрбие – ол баланың қоршаған ортасы, айналасы, болашағы деген ұғымдармен тығыз байланыысты.
Жас ұрпақты тәрбиелеуде
олардың жеке тұлғасының қалыптасуында
өскен ортасы, табиғаттың әсемдігі,
көгалдандырылуы – негізгі
нан үйренсе, оны ары қарай іске асыру көп қиындық тудырмайды.
Дегенмен, жаңа технологияның арқасында шөл даланы гүлдендіріп, адам таңқаларлық оазистер жасап жатқан мемлекеттерге қарағанда, елімізде көгалдандыру мәдениеті кенжелеп тұрғаны анық. Қоршаған ортаны көгалдандырудағы кенжелеуді жоюдың ұтымды жолының бірі – жас ұрпақты туған табиғатты аялап, күтіп баптауға, көбейтуге, қайтадан қалпына келтіруге үйрету. Ол жұмыс әрине алдымен балабақша мен мектептен, әр үйдің ауласын гүлдендіруден басталатынын жоғарыда айттық. Осы орайда, білім ордаларының ауласы, оның дәліздері мен сынып бөлмелері әсем де, сәнді мемлекеттік стандарт талабына сай ұлттық нақышта көгалдандырылуы керек. Ол оқушының денінің сау, көңіл-күйінің көтеріңкі, әрі өмірінің сәнді болуына жағдай жасайтын басты факторлардың бірі.
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі мен Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігі 2002 жылы бірлесіп дайындаған Экологиялық білім беру тұжырымдамасында «Экологиялық ахуалдың жалпы нашарлауының негізгі себептерінің бірі – халықтың, соның ішінде басқару құрылымдары мамандарының табиғатты пайдалануға байланысты шаруашылықтың әр саласындағы қызметкерлердің экологиялық білімінің жеткіліксіз немесе тым төмен болуы» деп атап көрсеткен.
Білім беру мекемесінің ауласын көгалдандыру жолға қою алдымен сол мекемелердің басшыларына байланысты. Іскер басшы мектепте білім беру сапасының арттырудың жаңа технологиясын енгізумен қатар, оқушының жеке басының тұлғалық қалыптасып дамуына ықпал ететін экологиялық, қоршаған ортаны қорғау, әсемдікке баулу жолдарын жетілдіруді әркез назарынан тыс қалдырмайды.
Білім ордасының оқушылардың дені сау болып сапалы білім алуында мектеп ғимаратының, оның ауласы мен ішкі дәліздерін және бөлмелерін талапқа сай жасыл өсімдіктер өсіру арқылы әсемдеу қажет. Сонымен қатар күндерінің жартысын мектепте өткізіп, ой жұмысымен айналысатын желкілдеп өсіп келе жатқан жас ұрпақтың көңіл-күйінің көтеріңкі, денінің сау болуында мектеп ауласында және оның ішкі бөлмелеріндегі оттегінің жеткілікті болуы, ауаның тазалығы басты рөлде тұрғаны абзал.
Мектеп тек білім ордасы ғана емес, оқушылардың тәрбие-тәлім алатын екінші үйі болғандықтан білім ордаларының көркейіп, жасыл әлемге оранып тұрғаны кімге болмасын ұнайтыны анық. Мектеп ауласы мен дәліздің, сынып бөлмелерінің әсемдігі баланың эстетикалық сезімін оятып, әсемдік туралы талғамын шыңдап, әдемілікке үйрететін басты орта. Талғамы жоғары бала білім алуға талпынады. Сынып бөмесіндегі аса бір тал-
ғаммен отырғызылып, күтілген гүл түбектері, олардың сынып бөлмесінде үйлесімді орналастырылуы баланы өсімдікті күте білуге дағдысын, жауапкершілігін қалыптастырады. Жастайыннан әсемдікті сүюге үйренген бала өсімдіктерді бүлдірмейді, керісінше, оны аялап молайтады. «Еліміздің ертеңі – бүгінгі жас ұрпақтың қолында, ал жас ұрпақтың тағдыры – ұстаздың қолында» деп Елбасымыз айтқандай оқушыларды тәрбиелеп отырған ұстаздар оқушылырдың эстетикалық тәрбиесіне де баса көңіл бөлуде. Осы орайда, төменгі сынып мұғалімдері ата-анамен бірігіп жасыл әлем дүниесіне сүйіспеншілігін оята алса, одан ары қарай ол жас жеткіншектің негізгі дағдысына айналып, жеке тұлғасының қалыптасуына оң әсер ететін болады.
Мектепте жүйелі жүргізілген табиғатты қорғау, көгалдандыру жұмыстарының нәтижесінде бастауыш сыныптарында негізі қалан-
ған әсемдікті сезіну, оны өз қолымен жасау, талғамын жетілдіру жұмысы жалпы орта білім алу, яғни, базалық білім алу барысында одан ары жалғасын таппақ. Бұл кезде оқушы өзін қоршаған ортадағы өсімдіктердің қыр-сырын терең білуге талпынады. Сөйтіп, оқушы өсімдіктерді аулада, бөлмеде өсіру, оларды күтіп баптау әдіс-тәсілдерін іздеп, жараты-лыстану бағытындағы пәндерге қызығушылық таныта бастайды. Оқушының мұндай қызығушылығы көгалдандырыу саласына деген мотивін тудырады. Мотив оқушының өсімдіктер әлемі туралы білуге талпынуына түрткі болады. Білуге, ұғып, өз қолымен істеу-ге үйренген оқушының бос уақыты болмайды. Бос уақыты болмаған оқушы әлеуметтік өмірдегі жағымсыз мінез-құлықтан (девианттық) аулақ болып өсетініне күмән жоқ. Сонымен қатар, бос жүруге дағдыланбаған жеткін- шек үнемі еңбек етуге талпынып, уақытын тиімді, пайдалы нәрселерді үйренуге жұмсайды.
Тәрбиенің нәтижелілігі оқушының
өзіне, өзінің сеніміне көз жеткізуінде.
Оқушының әсемдікке деген
«Атадан мал қалғанша, тал қалсын» дегендей, жалпы өміріміздің өсімдіктер әлемімен тікелей байланысты екенін естен шығармауымыз керек. Егер өсімдіктің маңыздылығын ұл-қыздарымызға қазірден бастап насихаттайтын болсақ, олардың бойларын табиғат әлеміне деген сүйіспеншілікке, мейірім-
ге үйретеріміз даусыз. Осыған орай, «Гүлстан» журналының қолдауымен өскелең ұрпақты гүл мәдениетіне үйрету, қоршаған ортаны қорғауға баулу, көгалдандырудың қажеттігін түсіндіру, оқушылармен экологиялық бағытта жұмыс жүргізу үшін «Гүлстан» гүл үйірмесі қаламыздағы Бақтыбай Жолбарысұлы атындағы №18 мектеп лицейі мен Мағжан Жұмабаев атындағы №19 орта мектеп-гимазиясында жұмыс жасауда. Бұл гүл үйірмесінің мақсаты – жас жеткіншектерге гүл мәдениетін, қоршаған ортаны қорғау мәдениетін насихаттау, экологиялық тәрбие беру, мектеп ауласын гүлдендіру және отаншылдыққа, патриотизмге тәрбиелеу болып табылады. Үйірмеде жеткіншектер гүл әлемімен танысып, оларды күтіп баптау әдістерін үйренеді. Туған табиғатымыздағы кейбір гүлдердің жойылып кетпеуі үшін гүл егу мәдениетін үйреніп, көгалдандыру жұмыстарын меңгеру қажеттігін де терең түсінеді. Сонымен қатар, үйірмедегі оқушылар «Гүлстан» журналы мен «Гүлзар» қоғамдық бірлестігінің «Гүлстан» гүл алқабында Республика көлемінде өткізілетін «Қызғалдақ мерекесі» және «Туған табиғатты аялайық!» байқауларына қатысады.
Жалпы журнал туралы айтар
болсақ, Республикалық ғылыми-танымдық
«Гүлстан» журналы
Мектепте өсімдік мәселесін мұғалімдерге жүктеп қойғандықтан, оқушылар тыс қалып жатады. Ал, негізінен гүл күтуді, оны суғаруды оқушыларға үйретуіміз керек. Маман болмағандықтан, мектептерде гүлге қарайтын жеке жұмысшылар жоқ. Бұл мәселенің шешімі көгалдандырушы, гүлпаз деген мамандықтарды даярлайтын университеттерде факультеттердің ашылыумен орнына келетін сияқты. Бізде, әрине, орман шаруашылығы, биология, экология факультеттері бар. Алайда, оны оқитын, сұраныс ететін жас-
тар аз. Қазір балалар юрист, экономист, банк қызметкерлері мамандықтарын көп таңдайды. Себебі, экология саласына барайын десе, оларды «жұмыс орны табыла ма, жалақысы қандай?» деген сұрақтар мазалайтыны анық. Бұл, негізінен, біздің елімізде гүл, көгалдандыру мәдениетінің бәсеңдеп дамып жатқанының салдарынан болып отыр. Сол үшін баланың бойына табиғатқа деген махаббатын сөндіріп алмай, күннен-күнге оқушылардың қызығушылықтарын оятып, экологияға байланысты жұмысымызды одан ары күшейтуіміз керек.
XXI ғасырда өмір сүріп отырған, білімнен кенде емес азаматтардың қолындағы қажетсіз заттарын көшенің кез-келген жеріне тастай салуы - табиғатты аямаудағы, ата-баба салтын дұрыс сақтай білмеуінің айғағы.
Мектеп оқушыларының экологиялық білімі мен тәрбиесін қалыптастыруда:
- экологиялық сауаттылық;
- экологиялық мәдениетті
оқушылардың жас
Оқушыларды ауладағы ағаштар
мен гүлдерді, бөлме гүлдерін суғаруға
баптап күтуге үйрету арқылы өсімдіктер
әлемінің қыр-сырын ұғындыра түсумен
қатар, еңбекке баулуға да мол мүмкіндік
табар еді. Көптеген дамыған елдерге көз
салар болсақ, Венгрияда арнайы гүл маманы
тіптен жоқ екен. Себебі ол елдің заңына
сәйкес әрбір азамат гүл өсіріп, көгалдандыруды
өзінің міндеті деп есептейді. Ал, жапонияда
бірінші сыныптан бастап гүл өсіру мен
көгалдандыру пәндік сабақ ретінде өткізіледі.
Филиппинде әр азамат жылына аз дегенде
алты ағаш егіп, көгалдандыруға ат салыспаса,
азаматтығынан айырылады. Міне, осындай
мысалдардан-ақ біз көгалдандырудың әлемдік
деңгейде қандай орны бар екенін көре
аламыз. Көгалдандыру ісін мектептен бастауымыздың
себебі де осы еліміздегі кенжелеп тұрған
саланы болашақ ұрпаққа үйретіп, әдемілікке
бой құмар, жаны сұлу, елінің ертеңгі көгалдандыруына
өз үлесін қосатын патриот ұрпақты қалыптастыру.
Мектептегі көгалдандыру ісі тек мектептегі
биология пәнінің мұғалімдеріне қатысты
емес, әрбір мектеп басшылары мен мұғалімдер,
ата-аналар да бұл мәселеге өз үлесін қосуы
керек.
Экологиялық тәрбие
Мазмұны
Кіріспе 3
1 Бастауыш сыныпта экологиялық
тәрбие беру негізінде
1.1 Бастауыш сыныптарда экологиялық білім мен тәрбие беру тарихына шолу және экологиялық тәрбиеге байланысты еңбектерге сипаттама
1.2 Бастауыш сыныптарда экологиялық білім беруге даярлау жүйесінің ерекшелігі, оқушыларға экологиялық тәлім-тәрбие берудің қазіргі мәселелері 28
2 Бастауыш сыныптарда
экологиялық тәрбие берудің
2.1 Бастауыш сыныптарда
экологиялық тәрбие берудің
2.2 Дүниетану пәні арқылы оқушылардың дүниетанымын қалыптастырудың тиімді әдіс-тәсілдері 42
2.3 Бастауыш сыныптардағы экологиялық білім беру негіздері, эксперимент жұмысының нәтижелері 55
Қорытынды. 71
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 73
Қосымша материалдар 75
Сабақ және сабақтан тыс жұмыстар
Нақыл сөздер
Көрнекіліктер
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі: Қазіргі кезеңде қоғамның даму бағыты бүкіл оқу-тәрбие жұмысының алдына жас жеткіншектердің тілін, ақыл-ойын, жалпы білім деңгейін, дүниетанымын дамыту мәселесін қойып отыр.
Қазақ елінің тәуелсіз мемлекет мәртебесіне ие болуы, қазақ тілінің мемлекеттік дәреже алуы, тұңғыш Конституция, Білім беру заңының қабылдануы ұрпақ тәрбиесіне жаңаша қарауды, оны жақсарту жолдарын нақты айқындауды талап етеді.
Қазақстан Республикасы тұрақты дамудың жаңа жолына түскен кезеңде жас ұрпақты ізгілікке, эстетикаға, отансүйгіштікке баулитын экологиялық білім мен тәрбие берудің маңызы арта түсуде. Себебі, "табиғат - қоғам -адам" жүйесіндегі қарым-қатынастардың шиеленісуі жылдан-жылға күшейіп, экологиялық зардаптар тіршілікке қауіп төндіріп отыр. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Президентінің бұйрығымен "Білім туралы" Заңы (1999), "Айналадағы ортаны қорғау туралы" Заңы (1997), "Қазақстан Респуб-ликасы стратегиялық тұрақты даму жолына арналған 2030 бағдарламасы" (1996) , "Қазақстан Республикасы экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы"
(1997), "Қазақстан Республикасы
экологиялық білім мен тәрбие
берудің ұлттық стратегиясы" (1998),
"Экологиялық білім
1972 жылы Стокгольмде «Қоршаған ортаны қорғау» туралы білім беру, 1977 жылы Тбилиси қаласында өткен БҰҰ жанындағы ЮНЕСКО және ЮНЕП ұйымдары экологиялық білім беру туралы 40-тан астам шешімдер қабылдап, оның ғаламдық стратагиялық жоспарлары қабылданды.
Ел басы Н.Ә.Назарбаев өзінің "Қазақстанның болашағы - қоғамның идеялық бірлігінде" - деп аталатын еңбегінде: "... елдің Туын, Елтаңбасын, Әнұранын қастерлеуден, заңды, өкіметті құрметтеуге тәрбиелеуден бастау керек. Әрбір адам бала кезінен: Қазақстаным - менің Отаным, оның мен үшін жауапты екені сияқты мен де ол үшін жауаптымын, деген қарапайым ойды бойына сіңіріп өсетіндей істеген жөн"- деп көрсетті. (1.2)
Осындай аса жауапты міндеттердің баянды болуы жас республиканың ертеңгі қажетін өтерлік, елін, туған жерінің табиғатын сүйетін, оны қадірлеп, қорғайтын білімді, саналы азамат өсіру бала дүниеге келген шақтан, мектепке дейінгі кезеңнен басталады. Себебі, егеменді еліміздің ертеңі жас жеткіншектердің білім дәрежесінің тереңдігімен өлшенеді. Ал, бастауыш сынып кезеңіндегі білім қоршаған орта, табиғат жайында қарапайым ұғым беру арқылы баланың дүниетанымын қалыптастырудан басталады.
Мектеп жасындағы балаларға қоршаған ортаның заттары мен құбылыстарын таныстыру арқылы олардың бір-бірімен байланысын ғылыми түрде түсіндіру барысында балаларда алғашқы табиғат туралы ұғым негіздері қаланады. Балалардың мұндай табиғат жайында алған қарапайым дүниетанымдық ұғымдары, олардың бастауыш сыныпта дүниетанымды оқыту барысында және жоғарғы сыныптарда биологиялық пәндер бойынша берілетін білім жүйесінің алғашқы баспалдағы болмақ. Сондай-ақ табиғат заңдылығын жеңіл түрде ұғындыра отырып, берілетін білімнің өзара байланысы мен сабақтастығын қамтамасыз етуде баланың дүниетанымы кеңейіп, тереңделіп, толықтырылады.
“Жаста білген, басқа сіңген тәлімнің,
Өзің өлмей сүйегіңнен
қала алмас”, – деп классик жазушы
Илияс Жансүгіров айтқандай балалық
шақтан бойына орныққан, ана сүтімен
даритын, ұлттық сезім нышандары, сөз
өнері баланың болашақ
Баланы туған елге, жерге, халқына деген сүйіспеншілік, патриоттық сезімге баулып, жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеп өсіру – бүгінгі таңдағы аса жауапты міндеттің бірі. “Жұмыла көтерген жүк жеңіл”, - демекші бала тәрбиелеудегі осындай міндеттерді іске асырушылар – мектепке дейінгі мекемелер мен отбасы. Осы екі арнада жүргізілетін тәлім-тәрбие сабақтаса, ұштаса өткізілгенде ғана көздеген мақсат нәтижелі болары сөзсіз.
Қоғамның дамуының қай кезеңінде болмасын табиғат – баланың дүниетанымын дамыту құралы ретінде орын алып, оған ерекше көңіл бөлінген
Оған дәлел адам, қоғам, табиғаттың арасындағы сабақтастықты түсіндіруде пайда болған Әл-Фараби, Қашқари, Баласағұнидің философиялық ой-пікірлері. Шетел классик ағартушылары Я.А.Коменский, Ж.Ж.Руссо, И.Г.Пестолоццидің еңбектері мен Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтардың таным туралы ілімдері.
Табиғатты тәрбие құралы деп қараған К.Д.Ушинский, Н.К.Крупская, Е.Н.Водовозова, Е.И.Тихеева, Л.К.Шлегердің еңбектерінің орны ерекше. Балаларға өздерін қоршаған дүние туралы білім беру оқу үрдісінде қойылатын негізгі талаптардың бірі. Осы мәселе жайында құнды пікірлер білдірген, ой толғап, нақты ұсыныстар берген ағартушы демократ қаламгерлер С.Көбеев, Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Н.Құлжанова, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, С.Торайғыровтардың еңбегі зор.
XXI ғасырда қоғамымыз нарықтық
кезеңнен тұрақты даму
Атап айтқанда: Н.С.Сарыбеков, Ә.С.Бейсенова, М.Н.Сарыбеков, Ж.Б.Шілдебаев т.б. өз еңбектерінде балалардың экологиялық білім - біліктері мен дағдыларын қалыптастыру жақтарына баса назар аударса, ал Ө.Т.Танабаев, С.Әбубәкіров, Қ.Нұрланова, З.Серікқалұлы, Д.Н.Сарыбеков, К.Ж.Бұзаубақова, Г.К.Құрманбаева, М.А.Лигай, А.Болтаев, Г.М.Сабденалиева, С.Тілеубергенов, Д.І.Жангельдина, В.П.Кәрібжанова, А.Қ.Егенисова, Н.Т.Есеналина, К.И.Исламова т.б. ғалымдардың зерттеу жұмыстары экологиялық білім мен тәлім-тәрбие берудің әдістемелік жолдары мен шарттарын қарастырады.
Психологтар Л.Выготский, С.Рубинштейн,
И.Кон, Е.Кудрявцева, В.Ясвин, Л.Божович,
М.Мұқанов, Т.Тәжібаев, т.б. өз еңбектерінде
оқушылардың экологиялық ұғым-
Аталған еңбектерде бала тәрбиесі мәселесі әр қырынан қарастырылғанымен оқушыларға экологиялық тәрбие беру үрдісінде зерттеу аясында ішінара зерттеледі. Сондықтан да бүгінгі күнге дейін бастауыш сыныптарда оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру жүйелі ұғым беру ісі жете зерттелмеген, тың мәселе.
Осы мәселеге байланысты төмендегідей бірнеше қарама-қайшылықтарды атап айтсақ:
- оқушылардың табиғатпен дұрыс қарым-қатынаста болмауы;
- табиғат тазалығын сақтау дағдылары қалыптаспағандығы;
- табиғатқа қамқорлық жасау, экологиялық мәдениетті қалыптастырудың жеткіліксіздігі;
- табиғатты қорғау, дүниетанымдық көзқарасты қалыптастыруға арналған әдістемелік құралдардың аздығы;
Осы қарама-қайшылықтарды ескере отырып, Қазақстанның жергілікті табиғатына сай, өлке тану принципіне негізделген, нақтылы қай көлемде, қандай мазмұнда табиғат жайында материалдарды енгізу керек? Оны оқытудың жолын талдайтын, балаға табиғат жайында жүйелі ұғым бере отырып, оның дүниетанымын қалыптастырудың жолдары мен әдістерін анықтап, саралайтын ғылыми зерттеу жұмыстарының теориялық-әдістемелік базасы жеткіліксіз даму деңгейде келе жатқаны нақтылы және тиімді зерттеулерді қажет етеді. Мұндай өзекті мәселенің зәрулігі дипломдық жұмыс тақырыбын "Бастауыш сыныпта экологиялық тәрбие беру негізінде оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру" - деп атауға негіз болды.