Бақылау
жұмыс
Пәні: Халықаралық жария құқығы
.
Жоспар
Кіріспе
1 Қазақ сөз мәдениетінің
теориялық негіздері
2. Сөйлеу
тілі және сөз мәдениеті
Қорытынды
Пайдаланған
әдебиеттер
Кіріспе
Қазақ ауыз әдебиетінің ерекше
бір жанры – шешендік өнер. Халқымыздың
даналығының үлгісі шешендік сөздер
– ғасырлар бойы халық сынынан
ерекшеленіп өткен құнды мұра,
асыл қазына. Шешендік өнеріне ерте
замандардан-ақ, үлкен мән берілген. Ежелгі
грек, рим елдерінде шешендік өнерді "риторика"
деген атпен жеке пән ретінде оқыған. Дүние
жүзіне әйгілі ерте заман шешендері Пратогор,
Демоссфен, Цицерон, Квинтилиан сияқты
өз заманының мемлекет қайраткерлері,
ел аузына қараған ойшылдары болған. "Риторика"
ғылымы өнердің падишасы ретінде ерекше
бағаланған. М.В.Ломоносовтың 1748 жылы басылып
шыққан "Шешендікке қысқаша басшылық"
атты еңбегі бұл өнердің Ресейде дамып,
қалыптасуына түрткі болды. Қазақтың шешендік
сөз тарихы Майқы би мен Аяз билерден басталып
(XII-XIII ғғ.), Жиренше шешен, Асан қайғы (XIV-XV
ғғ.) есімдерімен қатысты калыптасып, өркендей
түсті. Шалгез, Бұхар (XV-XVIII ғғ.), Шортанбай,
Дулат, Мұрат, Төле, Қаз дауысты Қазыбек,
Әйтекелерге жалғасты. Шешендік өнерінің
кеңінен дамып биіктеген кезеңі – XV-XVIII
ғғ. Бұл кез қазақ халқының жоңғар, қалмақ,
қытай басқыншыларына қарсы тұрып, өз
тәуелсіздігін қорғау жолындағы күрес
жылдары еді. Шешендік сөздердің алғашқы
үлгілерін халық ауыз әдебиеті туындыларынан,
ертегі, аңыз әңгімелерден, өлең-жыр, дастандардан
ұшыратамыз. Осы сөз өнерінің кең қанат
жайып, орнығып дамуында тапқырлық пен
шешендіктің тамаша нұсқалары – жыраулар
толғаулары, айтыстар мен мақал-мәтелдердің
орны ерекше. Қазақтың шешендік сөздерін
өзге жұрттың атақты адамдары, ғалымдары
жоғары бағалады. Шешендік сөздер нұсқаларын
академик В.В.Радлов (XIX ғ.) зерттеп жинаған
болатын. Ол: "Қазақтар... мүдірмей, кідірмей,
ерекше екпінмен сөйлейді. Ойын дәл, айқын
ұғындырады. Ауыз екі сөйлеп отырғанның
өзінде сөйлеген сөздер ұйқаспен, ырғақпен
келетіндігі соншалық, бейне бір өлең
екен деп таң қаласын", – деп көрсете
отырып, әсіресе қазақ тілінің тазалығы
мен табиғилығын дұрыс аңғарып, қазақтардың
сөзге тапқырлығы мен шешендігі өзіне
ерекше әсер еткенін жазған.
1 Қазақ
сөз мәдениетінің теориялық негіздері
Қазақ сөз мәдениетінің
теориялық негіздері “Ғылыми
дискурс және сөз мәдениеті” тараушасында
ғылыми қарым-қатынас тілінің формалды-тілдік
ерекшеліктері мен нормалары
көрсетілді.
Көптеген сөз күнделікті тұрмыста
кәдімгі лексикалық мағынасында жұмсалса,
ғылыми қарым-қатынаста (ғылыми дискурста)
арнайы ұғымды білдіру қызметіне төселіп,
яғни терминдік мәртебеге ие болады. Қазіргі
қазақ әдеби тілінің жаратылыстану, табиғат
ғылымы мен қоғамдық ғылым салаларында
мамандандырылған лексемалардың саны
жүздеп, мыңдап саналады.
Жаңа пайда
болған білімді атау үшін тұрмыста
танылған ұғымды білдіретін сөз
ғылыми дискурста ғылымда танылған
ұғымды білдіретін арнайы қызмет
атқарады. Сөйтіп, қазақ тілінің
негізінде ғылым тілі қалыптасып, жұмыс істей бастады,
ал тілдік бірліктердің (лексика, фразеология,
сөзжасамдық бірліктердің) ғылыми дискурста
мамандануы ғылыми стильдің пайда болуында
негізгі факторлардың бірі болды.
Ғылым тілі
ағылшын, неміс, орыс тіл білімінде
“арнайы мақсаттағы тіл” деп те аталады. Белгілі
бір ғылыми дискурста терминдер қандай
да бір ғылыми ұғымды ғана білдіріп қоймай,
сонымен бірге маманданғандықты білдіретін
ақпаратқа ие тілдік бірлік болып табылады,
сөйтіп белгілі бір мәтінді біртұтас ғылыми
тіл ететіндей тоғыстырушылдық (интеграциялауыштық)
қызмет атқарады.
Ұлттық тілдің
функционалдық саласы болып табылатын
ғылым тілінің негізгі арқауы
– термин. Басқаша айтқанда термин
ғылымдағы “орталық” ұғым, түпқазық
ұғым. Қазіргі кезде мамандық
тілінің тілдік, тілдік емес ерекшеліктері барған
сайын күшейе түсуде. Мысалы, салалық ғылымдар
тілінде формула, сызба, символ, схема,
сурет т.б. бейвербалды таңбалардың қатары
көбейе түсті. Тіпті ғылымның белгілі
бір саласының өзінде әлденеше тармақтар
пайда болып, олар өздерінің терминдік,
терминдік элементтер жүйесі арқылы бір-бірінен
алшақтай түсті. Бұл бағытты кәсібицентристік
бағыт деп атауға болады.
Арнаулы
кәсіби тіл – көпфункционалды
сипаттағы тіл. Ал арнаулы тіл
кемел әдеби тілдің функционалдық
бір түрі. Оның а) ақиқатты бейнелеу; ә) білімді сақтау
(эпистемалық); б) жаңа білім алу (когнитивтік);
в) арнаулы ақпарат беру (коммуникативтік)
қызметі бар.
Арнаулы
кәсіби тілдің лексика-семантикалық
ядросы терминдер болып табылады,
ал оған жақын қабатта дайын
құрылымдар (стандарттар); шеткері қабатта
индивидуалды-авторлық ерекшеліктерді
байқататын тілдік бірліктер болады. Индивидуалды-авторлық
ерекшеліктер арқылы маман кәсіпке байланысты
категория, ұғым, арнаулы реалийлерді
сөз қолданыста дәл айқын етіп бере алмайды.
Кәсіби тілде стильдік нышаны бар
сөздер (эмоционалды, экспресоид сөздер)
мүлде кездеспейді деуге болмайды. Эмоционалды
бағалауыш сөздердің қолданылу мүмкіндігі
шектеулі. Олар деңгейі жоғары, көлемі
тым үлкен, сирек кездесетін, ұшырасатын
жайтты, аса ірі, тым ұсақ, қызғылықты көрініс
т.б. Сондай-ақ айқын, анық, бұлдыр, құнды,
құнсыз, тұрақты, тұрақсыз, мүмкін, мүмкін
емес, жеткілікті, жеткіліксіз т.б. тәрізді
субъективті бағалауыштар. Бұлар арнаулы
емес, жалпылама лексикаға жатады. Қызметі
жағынан полифункционалды элементтер
деп аталады. Бұлардың қайсыбірі белгілі
бір кәсіптік салада терминдік мағынада
да қолданылуы мүмкін.
Ғылыми дискурс
негізінен қарым-қатынастың жазба
түрінде жүзеге асады, ал ғылым-білім
саласындағы жаңалықтар негізінен
алдымен, ғылыми мақалаларда жарияланады. Қазіргі
кезде ғылыми дискурстың ауызша түрі жиналыстардың
ғылыми конференция, семинар, дөңгелек
үстел, симпозиум тәрізді түрлерін өтуімен
байланысты бұрынғыдан гөрі жанданып,
ғылымдағы ауызша сөздің рөлі арта түсті.
Ғылыми мәтіннің лексика-фразеологиялық
жүйесі терминдер, ғылыми атаулардан,
бейтарап лексикалық бірліктерден тұрады.
Жалпылама тілдегі бейтарап, көпмағыналы
лексикалық бірліктер дара мәнде қолданылады.
Мұндай бірмәнділікке түптеп келгенде,
есептейміз, есептеймін, болып табылады,
бірінен саналады, санаймыз, нәтижеге
қол жеткізуге болады т.б. тәрізді штамптардың
қолданылуын жатқызуға болады. Бұларды
реципиент бір нәрсенің “санын”, “есебін”,
“болжамын”, “табылғанын” көрсету мағынасында
емес, белгілі бір нәрсе жайында тұжырымға,
қорытындыға келу деген мағынада түсінеді.
Осымен байланысты рецепиент ғылым саласында
болмаса да, мәтіннің ғылыми сөзге жататынын
ажырата алады.
Ғылыми мәтінде
сөз желісі логикалық жүйеге
бағынады, өзара бірімен бірі
байланысты арнаулы ақпараттар
баяндалады, сөз сипаттау түрінде болып,
дәлдікке ерекше мән берілді. Мұның өзі
ғылыми дискурстың мамандандырылған ақпарат
беру//қабылдау жағынан өзге де коммуникацияның
түрінен (көркем дискурс, публицистикалық
дискурстан) ерекше екенін көрсетеді.
Бірінші
жақтық тұлға бейтараптанады, баяндауыш
көбіне ырықсыз етіс тұлғасында болады:
жасалды, көрсетілді, анықталды, айқындалды
т.б. Бұлай болу себебі, ғылыми мәтіндегі
сөз нақты ситуациядағы сөзден, я болмаса
жалпы тілдік мағынасынан дерексіздену
арқылы өзгешеленуге тырысады. Құбылыстың,
заңдылықтың объективтілігін көрсету,
өзінің ой-пікірін субъективті етіп көрсете
үшін автор ғылыми мәтінде өзін-өзі шеттету
тәсілін жоғарыда айтылған тілдік-прагматикалық
құралдардың көмегімен жүзеге асырады.
Сондай-ақ деп айтуға болады, деп бағаланады,
осылай деуге негіз бар т.б. тәрізді тілдік
құралдар автордың “тасада тұруының”
өзін салғырт субъект ретінде көрсетуінің
ғылыми дискурс прагматикасына тән тәсілдердің
бірі.
«Іскери
дискурс және сөз мәдениеті”
тараушасында іскери қарым-қатынас тілінің формалды-коммуникативтік
ерекшеліктерін, тек мәтінішілік талдауға
сүйеніп сөз ету жеткілікті нәтиже бермейтіні
айтылады. Өйткені мәтін - тіл жүйесі, формалдық-тілдік
білімдер жүйесі, ал іскери сөз мәдениетін
қарастыруда тек формалды білімдер жүйесімен
шектелу іскери қатынастың мәнділіктерін
толық ашпайды, өйткені мәтін коммуникацияның
бір ғана бөлігі. Ал іскери сөз мәдениетін
дискурс тұрғысынан талдау тілдік емес
жағдаяттарды да қамтиды. Ал тілдік емес
факторлар мәтінтүзілімге типтік ситуацияға
лайық болуын қамтамасыз ететін мәнділіктер
болып табылады.
Олай болса,
іскери дискурс – мәтін және
мәдени-әлеуметтік, психологиялық факторлардың
жиынтығы деген ұғымды білдіреді.
Кез келген
тілдік коммуникацияда когнитивтік
компонент болады. Ал когнитивтік компонент коммуникацияға
қатысушылардың санасындағы тап сол коммуникация
жүзеге асыруға қажетті білімдердің жиынтығы
дегенді білдіреді. Коммуникациядағы
когнитивтік компонентке коммуникацияға
қатысушылардың нақты қарым-қатынасты
жүзеге асыру үшін қажетті әртүрлі білімдер
жүйесін яғни коммуниканттар ресми сөзде
отбасындағыдай сөйлеуге болмайтынын,
әлеуметтік ситуацияны басқа екені жөнінде
ресми қарым-қатынастың этикасы, этикеті
болатынын жөнінде білім жүйесінің болуы,
сонымен бірге адресанттың өз әріптесінің
әлеуметтік сипаты (қай әлеуметтік жікке
жататыны, жасы, интелектуалдық сипаты,
темпераменті, жынысы т.б.) жөнінде білімінің
болуы іскери дискурстың когнитивтік
компонеттері болып табылады.
Ал ресми
дискурста морфологиялық құрылымы
күрделі бірліктерден (құлақтандырылмағандықтарыңыздың
салдарынан т.б.), күрделі синтаксистік
құрылымдардан гөрі ықшам, күрделі емес
тілдік бірліктердің болуына, ойша, тыңнан
құрастырылатын конструктілерден, тілдік
құрылымдардан гөрі стандарт, штамптардың
дайын үлгілер болуына қарай сөз үрдісінің
ойысуы – іскери дискурстың прагматикалық
қырлары болып табылады.
Сөз актісінде
стандарт, клишелер хабарлау, бұйыру,
өтіну, уәж айту тәрізді мағыналарды
жүзеге асыруға қатысады. Стандарт,
клишелер – ойланбастан ойға
оралатын дайын күйдегі оралымдар, сондықтан
іскери қарым-қатынасты жеңілдетеді. Суреткер
қиыннан қиыстырып сөз “азабын” тартса,
іскери қарым-қатынастағы сөздің авторы
суреткер сияқты сөз азабын бастан кешірмейді,
уақыт тапшылығы сөз субъектісінің дайын
үлгілерді, дайын сөз орамдарын қолдануға
мәжбүр етеді. Дайын үлгідегі сөз тіркесі,
сөздің құрылыс материалы болып жұмсалады,
бұл жағынан фразеологиялық тіркеске
ұқсас, ал екінші жағынан еркін сөз тіркесіне
ұқсас, өйткені олардың қайсыбір түрлерінде
компоненттері мағыналарын сақтап, өзара
синтаксистік байланыста болады. Мысалы:
Біз төменде қол қоюшылар, … кезекті еңбек
демалысы т.б. қызметке тағайындау, түсініктеме
беру, алғыс жариялау, сөгіс жариялау т.б.
“Қол қою”, “демалыс сұрау”, қызметке
тұру үшін, қызметтен шығу үшін “өтініш
жазу”, “шағым түсіру”, “түсініктеме
жазу” т.б. – ақиқат өмірде қайталанып
отыратын перцептивті денотаттар адам
санасында фреймдік форматқа түседі. Сөйтіп
“қабылдау”, “өтініш”, “арыз”, “сенімхат”
т.б. вербалданады. Сөздердің дайын үлгілерінің
болуы, белгілі бір әлеуметтік ситуацияда
қолданылатын сөздердің дайын тұруы, іскери
дискурс стилінің қалыптасқандығын байқатады.
Ал номенклатуралық атаулардың (мекеме,
ұйым, қызмет атаулары т.б.) жиі, тұрақты
жұмсалуы іскери дискурстың өзіне тән
тілдік нышаны болып табылады. Стандарт,
клише, штамп, номенклатуралық атаулар
сондықтан да стильтүзуші категориялық
бірліктер болып есептеледі.Мұндай формальды-тілдік
бірліктермен қоса іскери дискурста прагматикалық
мақсатта жұмсалатын тілдік тәсілдері
болады.
Ісқағаз
стилінде объекті жұмыс істеді деудің
орнына объекті іске қосылды, жәрдемдесті-нің
орнын жәрдем көрсетеді, газ құбырларын
ауыстырды деудің орнына ауыстырылды
деп пассив субъекті формасына беріледі.
Бұлайша белсенді субъектілер орнына
салғырт субъектіні қолдану құқықтық
ақпараттың ресмилік мәнін баса көрсетудің
прагматикалық құралы.
Бір сөйлемге
мүмкіндігінше молырақ ақпарат
сыйғызуға тырысушылық ісқағаз
тілінің нормасына тән сипат,
сондықтан сөйлем әдеттегіден
аса күрделі болуы мүмкін. Мысалы:
Қаладағы ұзындығы 50 км ескірген суқұбырды ауыстыру
жұмыстарына кеткен шығынға байланысты
су бағасының тарифін 20%-ға көтеруге мәжбүр
болып отырмыз. Функционалдық стильдердің
басқа түрлерінде мұндай күрделі құрылымдағы
тиісті ақпаратты күрделі емес бірнеше
сөйлеммен беруге болады: Қалада суқұбыры
ескіріп кетті. Оның 50 км жуығын ауыстыру
керек. Бұл жұмысқа едәуір қаржы қажет.
Оны қайдан аламыз? Сондықтан суық судың
бағасын 20 пайызға амалсыз көтеріп отырмыз.
Күрделі құрылымдарды синтаксистік жаймалау
тәсілі БАҚ тілінің, сөйлеу тілінің синтаксистік
нормасына жат емес. Ал ісқағаз стилінің
синтаксистік нормасы тиісті ақпаратты
барынша күрделі бір құрылымға жинақтауға
тырысады. Нормамен байланысты бұл ерекшелікті
синтаксистік жинақтау тәсілі деп аталады.
Мұндай қолданыстар ісқағаз дискурсының
прагматикасына жатады. Синтаксистік
жаймалау тәсілі мен синтаксистік жинақтау
тәсілі бір-біріне қарама-қарсы қойылатын
стильдік айырым белгілер.
Ісқағаз
дискурсында мысалы, сот үкімі
қайта қарауға жатпайды (қайта
қаралмайды емес), …жауапты мекеме басшысы болып табылады
(жауапты мекеме басшысы емес) деген штамптар
құқықтық мәнді күшейтудің прагматикалық
тәсілі.
Сөзді барынша ықшамдап,
мазмұнды барынша сығымдап беруге
байланысты: автомобиль, пойыз, ұшақ
т.б.; ауыл, кент, қала; университет, институт,
академия, он бір жылдық мектеп, бастауыш
мектеп, т.б. гипонимдердің орнына көлік
құралдары, елді мекен, жоғары оқу орындары,
жалпы білім беретін меткеп т.б. гиперонимдік
қатынастағы атауларды қолдану іскери
дискурсқа тән норма болып саналады.
Сонымен іскери дискурс
(әңгіме ресми қатынаста ұйымдық, ұжымдық
ортада қызмет бабында қолданылатын сөздің
ерекше түрі. Іскери сөздің тілдік, психологиялық
тәсілдерін меңгеру, оның функционалдық
ерекшеліктерін білу іскери коммуникация
тиімді болуына сөз ахуалының ұнамды,
жайлы жағдайда өтуіне әсер ететін алғышарттар
болып табылады.
Іскери адам өзінің
кәсіби құзыретімен ғана шектеліп
қалмауға тиіс. Қазіргі заман
кәсіби құзыреттен басқа коммуникативтік
құзыретке де ерекше көңіл
бөлуді қажет етеді. Коммуникативтік
құзыретке іскери сөздің мазмұны және
тілдік, психологиялық, этикалық компоненттер,
сондай-ақ коммуникативтік құзыреттілікке
коммуникативтік ситуация жатады. Коммуникативтік
ситуацияның құрамына коммуниканттардың
әлеуметтік рөлі, қарым-қатынастың түрі,
қарым-қатынастың шарты т.б. жағдаяттар
енеді.
Коммуникацияға қатысушылар
бір-біріне беріп отырған ақпараттың
жаңалығына, сенімділігіне, қолдану
мүмкіндігіне, тиімділігіне көз
жеткізгенде ғана ортақ істі
жүзеге асыруды бастайды. Әрине,
сендіру, иландыру іскери дискурстағы
ерекше лингво-психологиялық компонент.
Сонымен бірге іскери қатынас ситуациясында
уақыт тапшы болғандықтан, коммуникация
барысында сөз де ой да шашыраңқы болмай,
жинақылыққа, қысқалыққа қарай ойысып
отырады. Коммуникацияға қатысушылардың
бір-біріне жағымды реакция туғызу үшін,
өзара “келіспеген” тұста теріс реакцияны
бейтараптандыру үшін этикалық, этикеттік
нормаларды сақтаумен бірге “қатқыл”,
“жағымсыз” жайды жұмсарту максимасын
қолданып, тілдік құралдарды, риторикалық
тәсілдерді, сөздің өзге де коннотативтік
әлеуетін пайдаланады.
2. Сөйлеу
тілі және сөз мәдениеті
“Сөйлеу
тілі және сөз мәдениеті” деп
аталатын тараушада сөйлеу тілінің
тілдік-құрылымдық ерекшелігі, сөйлеу
тіліне тән белгілер, сөйлеу тілі
нормасының кодификацияланбаған
норма екендігі сипатталады. Сөйлеу
тілі әдеби тілді тұтынушылардың дайындықсыз,
машық бойынша бейресми жағдайда, тыңдаушымен
бетпе-бет сөйлесетін сөзі, әдеби тілдің
функционалдық тармақтарының бірі.
Сөйлеу тілінің нормалары
грамматикада, сөздіктерде тіркелмейді,
сондықтан сөйлеу тілі нормалары әдеби
тілдің кодификацияланбаған нормасына
жатады. Әдеби тілдің нормалары кодификацияланған
стильдік тармақтарына сөйлеу тілі осы
ерекшеліктерімен қарама-қарсы қойылады.
Сөйлеу тілін қолдану кезінде жазбаша,
яғни кітаби түрде сөйлеу сөз мәдениеті
тұрғысынан дұрыс деп танылмайды. Сондықтан
сөйлеу тіліне тән ерекшеліктерді жазба
тілден айыра білу сөз мәдениетіне қойылар
басты талаптың бірі.
Сөйлеу тілі – әдеби
тілдің бейресми жағдаятта қолданылатын,
адресант пен адресаттың тікелей
қатысуымен диалог түрінде жүзеге асатын
ауызша түрдегі (спонтанды) машықты сөз.
Осы сипатына байланысты сөйлеу тілін
бейресми дискурс деп атауға болады.
Қарым-қатынастың бейресмилігі,
ситуацияға тәуелділігі, машықтылығы
(спонтанность) сөйлеушілердің әлеуметтік
рөлі, психологиясы, эмоциялық күйі сөйлеу
тілінің құралымдық сипатының күрделі
екенін танытады.
Сөз субьектісі, яғни
сөйлеуші өзін тұлға ретінде
көрсетеді. Оның сөйлеген сөзінен
белгілі бір этносқа, ұлтқа
тән екені, мәдениет деңгейін
дүниетанымдық ерекшелігін, этикалық
және құндылықтар жөніндегі түсінігін
байқатып тұрады.
Сөйлеу тілі диалог
формасында жүзеге асады. Диалогтің
ойдағыдай болуы, ойдағыдай аяқталуы
үшін қарым-қатынас жасауды қажетсіну
негізгі шарттардың бірі. Бұл
қажетсіну коммуникативтік мүдделілік
деп аталады.
Коммуникативтік мүдделілік
деңгейіндегі қатынаста диалогке
қатысушылар арасында, олардың әлеуметтік
мәртебесіне, әлеуметтік рөліне
қарамастан, тепе-теңдік (паритеттілік)
сақталады.
Әңгімелесушінің жан
дүниесіне байланысты түсіністік, сөйлесушілердің,
тілдесушілердің дүниетанымындағы жақындық,
өмір тәжірибесіндегі ұқсастық, мүдделестік,
мәдени, туыстық т.б. апперцепциялық ая
диалогтің нәтижелі болуына әсерін тигізетін
шарттардың бірі.
Ишара, ым, интонация,
реплика, тон, дауыс тембрі арқылы өзара
түсіністікке жол ашылып, тілдік қарым-қатынастың
ойдағыдай болуына ықпал етеді. Тыңдаушы
сөз мәніндегі тұспалды аңғаруы шарт,
сөйлеушінің не аңғартқысы келетінін
аңдауы керек. Сөйлеушінің коммуникативтік
діттемін тыңдаушының аңғара білуі диалогтің
ойдағыдай өтуін қамтамасыз етеді. Коммуникативтік
интонациямәтінге, яғни вербалды деңгейге
дейін, яғни сөз тыңдаушыға жеткенге дейін
қалыптасады.
Әдетте тыңдаушы айтылып
жатқан сөз ағымынан қалыспай,
айтылған сөздің мәнін ой елегінен
өткізіп үлгереді де, сөйлеушінің коммуникативтік
тұспалын (интенциясын) “шешеді”. Бұл
жерде тілдік, психологиялық, биологиялық,
физиологиялық процестер асқан шапшаңдықпен
қатарлас жүреді. Сөйлеу әрекеті теориясы
бойынша әдетте а) логикалық құрылым мен
тілдік құрылым толық сәйкес келмейді;
ойдың сөзбен айтылмайтын құрылымдары
бар; ә) мән-мағынаны айқын аңғартатын
тәсілдер бар да, мән-мағынаны айқын көрсетпейтін
тәсілдер бар, тікелей аңғартатын тәсілдер
бар да, тұспалмен аңғартатын тәсілдер
бар.
Белгілі бір мән-мағынаны
тұтас күйінде емес, ішінара білдіретін
тұстар да сөйлеу тілі үшін қалыпты жағдай.
Бұл тыңдаушы мен сөйлеушінің арасындағы
күрделі қарым-қатынасты көрсетеді. Сөз
тұспалын түсінуде ойға “қысым” түсетін
кез осы тұста. Сөйлеу тілі осынысымен
қызық, осынысымен ұтымды. Олай болмаған
жағдайда сөйлеу тілі тым сұрқай, бір өңкей,
тыңдаушыны мезі етіп, жалықтырар нәрсеге
айналар еді. Шөлдеп кеттім, пысынап кеттім
десе, күннің ыстықтығын білдіреді немесе
күн ыстық екен дегені шөлдеп кеттім дегенді
білдіреді. Күн тымырсық екен деген сөз
жел соқпады дегенді, я болмаса салқын
аяжайға бару керектігін аңғартады.
Коммуникативтік құзірет
тілдік қарым-қатынастағы әлеуметтік
мәдени нормаларды, және стереотиптерді
білу дегенге саяды. Коммуникативтік
құзіреті жоғары адам әртүрлі деңгейдегі
бірліктердің мағынасы мен сол элементтердің
өзара тіркескендегі мағынасын білумен
бірге мәтін деңгейіндегі тіл қатудың
әртүрлі формаларын қолдана алады. Белгілі
бір оқиғаға өзінің бағасын шынайы түрде
отырып, оған тыңдаушы тарапынан жауап
реакция туғыза алады. Қарым-қатынасты
интимдендірудің тілдік әдіс-тәсілдерін
қолданудың ретін біледі.
Сөйлеушінің әртүрлі
коммуникативтік ситуацияда қолданылатын
тұрақты сөз орамдарын, мақал-мәтелдерді,
мәтіндік клишелерді, прецедентті
мәтіндерді т.б. білуінің мәні айрықша.
Бұлар тілдің әлеуметтік нормаларын меңгерудің
жоғарғы көрсеткіштері.
Тілдік қарым-қатынас ойдағыдай болу
үшін сөйлеуші тыңдаушыға тек жалаң фактілерді
ғана айтып қоймау керек, тек ақиқатты
айту жеткіліксіз, сонымен бірге жанама
ақпараттар беру қажет. Сөз ішіндегі, сөз
арасында айтылатын бейнелі сөз әдемі
әділ, жеңіл юмор, каламбур т.б. тыңдаушыны
бей-жай қалдырмайды, тілдесушілердің
өзара түсіністігіне жол ашатын жанама
тәсілдерге жатады.
Қарым-қатынастың
тілдік дүниеліктердің қалыптасуына
көп жағдайда тілдік емес факторлар
ұйытқы болады. Тілдік емес факторлар
көзқарас, әрекет, жай-күй, эмоция, білім, сенім т.б.
мәнділіктерден тұрады. Осымен байланысты
тілдік қарым-қатынастың ойдағыдай болуы
немесе сәтсіз аяқталуы сөйлеушінің тек
тілдік формаларды талдауына тәуелді
емес. Коммуникацияның ойдағыдай өтуі
лингвистикалық және лингвистикалық емес
факторларға байланысты.
Диалогтегі
сәттілік пен сәтсіздік а) коммуниканттардың
әлеуметтік-стереотиптік ерекшеліктеріне;
ә) коммуниканттардың аялық біліміне,
б) коммуниканттардың құзыретіндегі
жақындыққа, я болмаса алшақтыққа;
в) коммуниканттардың жыныс, жас, тұлғалық ерекшеліктеріне
байланысты жайттарды ескеру/ескермеуден
болуы ықтимал.
Қарым-қатынастың
тепе-теңдігі (паритеттілігі) сақталмаған
жағдайда диалог ойдағыдай өрбімей
қалады, өйткені сөйлеушілердің
біреуі басым болады да тақырып
тізгінін қолдан шығармайды. әріптеске
сөз бермейтін үнемі өзі сөйлей беретін
адам тыңдаушының қандай қабақ танытып
отырғаны, дұрыс, не бұрыс түсініп отырғаны
т.б. жағдаяттарға мән бермейді, сөйтіп
сөйлеуші коммуникацияға қатысушының
көңіл күйін аңғаруға қабілетсіздік танытады.
Диалог сөздің
өрбуіне, нәтижелі болуына кесірін
тигізетін нәрсе – орынсыз
ескерту жасау, сөзді орынсыз
бұзу, орынсыз сұрау қою, орынсыз
көп сөйлеу, айтылғанды орынсыз
қайталау т.б. Мұндай “орынсыздықтар”
тыңдаушымен есептесудің, қарым-қатынастағы ынтымақтастықты
(кооперативность) бұзып, сөздің берекесін
кетіреді.
Сөйлеушінің
тілді білуі деңгейі тым төмен
болған жағдайда тілдік қатынас
сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Мұндайда
сөйлеуші жергілікті сөздерді
қолдануы мүмкін. Қайсыбір сөйлеушінің тыңдаушы біле білмейтін арнаулы
терминдерді орынсыз қолдануы, сондай-ақ
шетелдік сөздерді орынсыз жұмсауы диалогтің
сәтті өтуіне кедергі жасайды.
Стратегия
кооперативті және бейкооперативті
болып бөлінеді: бейкооперативті
стратегияның негізіне жанжал (конфликті), ұрыс-керіс, қорқыту-үркіту,
алдау, өтірікке бару, тура жауаптан қашқақтау
т.б. теріс құбылыстар, ал кооперативтік
стратегияның негізіне сенім, ынтымақтастық,
шынайылық, қайырымдылық т.б. тәрізді жағымды
құбылыстар жатады.
Сөз тактикасы,
сөз стратегиясындағы амал-тәсілдердің
орындалуын жүзеге асырады. Сөз тактикасы
бағалау, ұнатпау, қуану, ренжу т.б. модальдық
реңктерден тұрады. Мысалы, міндетіне
алған нәрседен бас тарту стратегиясы
қолынан келмейтіні, уақыт жоқтығы, тура
жауаптан жалтару, кейінгі сілтеу, міндеттен
бас тартатынан тікелей айту т.б.
Кооперативті
стратегияда фатикалық қатынас
ерекше орын алады. Байланыс
жасауға тілдік, қарым-қатынас жасауға
деген коммуникативтік мүдделілік
коммуниканттардың бір-біріне деген
назарын күшейтеді. Сөз тақырыбына, арқауына қызығушылық
туғызады. Коммуниканттың назарын өзіне
қарату мен сөзге тарту алдымен фатикалық
қатынас арқылы жүзеге асып, әңгімеге
қолайлы атмосфера қалыптасады.
Ақиқаттағы
белгілі бір зат, құбылыс, оқиға
әртүрлі айтылуы мүмкін. Ақиқаттағы белгілі бір мәнділікті
тілдік амалдармен әртүрлі атауға болады.
Мысалы, жұмысқа кешікпей келсе керек
еді; әркім өз міндетін орындаса керек
еді деген сөзді сен жұмысқа кешігіп келдің;
сен өз міндетіңді орындаған жоқсың деп
те айтуға болады. Бұдан ақиқаттағы белгілі
бір мәнділік өзгерген жоқ, бірақ қарым-қатынас
стратегиясы өзгерді. Біріншісінде сөйлеушінің
стратегиясы кооперативті болса, екіншісінде
бейкооперативті. Егер адресаттың тілдік
құзыреті, сөз мәдениеті жоғары болса,
диалогті әрі қарай жалғастыруға болатынын
байқайды. Ал тіл құзыреті, сөз мәдениеті
төмен адресат сөйлеушінің стратегиясын
аңғара бермейді, сөз аяғы ушығуы мүмкін.
Кешікпей келсе керек еді, міндетін орындаса
керек еді дегендерді бейкооператив мазмұнда
деп ұғады.
Кооперативті
сөз стратегиясында сөйлеуші адресаттың
реакциясына қарап, бақылап отырады, егер
оған ауырлау, қиындау тиетін болса, сөз
тактикасын дереу өзгерте қояды. Мысалы,
сен жұмысқа кешігіп келдің. Сәл-пәл кідірістен
(паузадан) соң, – ыңғайсыз жағдайға қаласың
ба дегенім ғой деп реттеуіш репликасымен
жуып-шайып отырады. Сен өз міндетіңді
орындаған жоқсың, ертең аттестациялауда
қиын болар ме екен. Бұл айтылымның екінші
бөлігі, адресатқа ауыр тиетін сөзді жеңілдетудің
тактикасы. Мұндай тактика тілдегі әртүрлі
реттеуіш құрылымдар арқылы жүзеге асып
отырады.
Сөйлеу дискурсының
ерекшелігі экспрессивті эффект
тудыру арқылы адресаттың назарын
өзіне аударып, қызықтырып отыру.
Сөйлеушіні, оған тыңдаушының эмотивті
реакциясы диалогтің дұрыс ахуалда
өтіп жатқаныдығын көрсетеді.
Тыңдаушы әсіресе тосын тәсілмен,
бедерлі тілмен берілген ақпаратты ден
қоя тыңдайды. Сондықтан сөйлеуші әртүрлі
тілдік деңгейлердегі экспрессивті мағынадағы
тілдік бірліктерді, троп, фигура тәрізді
стильдік құралдарды қолдануға тырысады.
Белгілі
бір фактіні сөйлеуші образ арқылы жаңғыртады,
жай сөзбен еш мәнерлі сөзбен береді, ал
мұндай екінші реттегі тілдік бірліктер
автордың көзқарасын, сезім-күйін, сөз
сомдау мәнерін көрсетеді. Сөз қатынасындағы
бұл жайтқа адресат та реплика арқылы,
бейвербалды таңбалар арқылы қатысады.
Адресат тарапынан болатын реплика-реакцияны
байқай отырып, сөйлеуші сөз мәнерін жалғастыру
немесе өзгерту жөнінде болжам жасай алады
да сөздің құлақ күйін адресаттың ыңғайына
қарай өзгертіп отырады.
Сөйлеу тілі
сөздің ұзына-бойына экспрессиялық өң беретін эмотивті тіл
элементтеріне қазақ тілі аса бай. Ой-сезімінің
обьективтеніп, ақиқатқа айналуын әдетте
сөз шығармашылығының бастамасы деуге
болады. Сондықтан ой мен сезімді білдірудің
эстетикалық мәні бар. Сөйлеу тілі күллі
тілдік идиоматиканың бастау көзі, оккозионализм
фразеологизмдердің шыңдалып шығар дүкені.
Сөйлеу тілі дүкенінде әртүрлі деңгейдегі
тілдік бірліктердің екінші мәрте аталымдарға
айналу үрдісі үздіксіз болып жатады.
Жазғыштар, осындағы мықтылар, жоғарыдағылар,
атүстіндегілер, көкқағаз (доллар), желтоқсан
ызғары, қаракөздер т.б. газет бағаналарындағы
қолданыстар алдымен сөйлеу тілінде пайда
болған екінші реттегі аталымдар.
Сөйлеу тілінде
екінші реттегі аталымға жататын
перифраз, аллюзия, гипербола, литота,
градация, параллелизм, риторикалық сұрақ, элипсис,
анафора, антитеза, сияқты риторикалық
фигуралар жиі кездеседі. Сөзге өң беретін,
бедер беретін тілдік құралдарға анафора,
антитеза гипербола, литота, синонимдер
тізбегі, градация, қайталау, эпитет, риторикалық
сұрақ, метафора, метонимия, астарлы сөз,
аллюзия, перифраза, субьективті модальдылық,
қыстырма сөздер мен сөйлемдер т.б. жатады.
Бұлар сөйлеу тіліне эстетикалық рең берудің
стильдік құралдары. Однай құралдар арқылы
сөйлеуші белгілі бір ақпарат беруде өзінің
тіл дербестігін таныта білуі, тілдесудің
ойдағыдай өтуіне әсерін тигізетін эстетикалық
факторлардың бірі болып табылады.
Сөйлеу мәтініндегі
кейбір грамматикалық тұлғалардың
мағынасы жалпы тілдік мағынасына
сәйкес келе бермейді. Мысалы, Әке
мен бала арасындағы мынадай диалогке назар аударыңыз:
– Әкең саған жаны ашығандықтан айтып
отыр. Мұндағы Әкең тұлғасы бірінші жақтың
қызметін атқарып тұр. [Мен саған жаным
ашығандықтан айтып отырмын]. Сөз тұлғасын
өзгерту прагматикалық мақсаттан туып
отыр. Сөйлеушінің “мен” демей “әкең”
деуі балаға деген жақындықты баса көрсетеді
де, әлеуметтік МЕНІН бейтараптайды.
Анасы баласына:
Қарның ашып кетті ме? Апаң
саған дәмдеп күріш басып береді
[салыстырыңыз: мен саған дәмдеп
күріш басып беремін]. Бірінші
жақты екінші жақпен ауыстыру
сөйлеу тілі прагматикасында іштарту,
жақын тартуды баса көрсету мақсатында
қолданылады.
