Өндіріс шығындары және фирма табысы

 

Өндіріс шығындары және фирма  табысы 

  1. Шығындардың мәні.
  2. Шығындардың түрлері.
  3. Табыс және пайда.
 

      Мақсаты: Тауар өндірісінде өндіріс факторларын (еңбек, жер, капитал, кәсіпкерлік қабілеттілігі) сатып алуға шығатын шығындарды талдау қажеттілігін көрсету. Шығындардың нарықта құн формасынан алынған ресурстар шығыны, яғни өнім өндіріп өткізілетін өндірістік ресурстарды пайдаланудың ақшалай көрінісі туралы түсіндіру.  

  Негізгі түсініктер  мен терминдер

Өндіріс шығындары; Өзгермелі  шығындар; Тұрақты шығындар; Шекті  шығындар; Шекті табыс; Пайда; Жалпы  табыс; Орташа шығындар; Орташа табыс; Масштаб эффектісі; Жалпы өнім; Орташа өнім; Шекті өнім. 
 

Дәріс мәнмәтіні

      Тауар өндірісінде өндіріс факторларын (еңбек, жер, капитал, кәсіпкерлік қабілеттілігі) сатып алуға шығатын шығындарды талдау қажеттілігі туындайды. Шығындар - нарықта құн формасынан алынған ресурстар шығындары. Яғни өнім өндіріп өткізілетін өндірістік ресурстарды пайдаланудың ақшалай көрінісі.

      Өндіріс шығындары ұдайы өндірістің нәтижесі болып табылады. Бұл кәсіпорынның өндірісте тұтынатын құрал-жабдықтары мен жалақы төлемдерінің шығындарын көрсетеді. 

Өндіріс шығындарының классификациясы

  1. Шығындарды есепке алу тәсілдері бойынша:
 
 

  
 
 

  

      Жоғарыда  келтірілген схемаға мынадай  тұжырым жасауға болады. Бухгалтерлік шығындар - өнімнің белгілі бір мөлшерін өндіруге нақты жұмсалған өндіріс факторларының шығындары жатады. Онда факторлар сатып алынған бағамен көрсетіледі. Кәсіпорын шығындары бухгалтерлік және статистикалық есеп беруде өнімнің өз құны түрін алады.

      Экономикалық  шығындар ресурстардың сиректігіне және оларды балама пайдалану мүмкіндіктеріне негізделеді. Тауар өндіру үшін алынған ресурстардың экономикалық шығындары, оларды өте қолайлы пайдаланып өндірген құнға тең болады. Бұлар айқын және айқын емес шығындар болып бөлінеді.

      Айқын шығындар - өндіріс факторларымен жабдықтаушыларға айқын ақша формасындағы төлем түрінде жұмсалатын шығындар. Оларға ресурстарды сатып алу шығындар; жұмысшылар; қызметкерлерге жалақы төлеу, көлік шығындары т.б.

      Айқын емес шығындар - өндірісте пайдаланылған фирманың өз иелігіндегі ресурстардың құнын айтады; ғимараттардың жалға берілмеу шығындары т.б. 

  1. Өндірілген  өнім көлемінің өзгеруіне  байланысты:

      Тұрақты шығындар – (FC) белгілі уақыт аралығында өндіріс пен өткізу көлемінің өзгеруіне байланысты емес шығындарды атаймыз. Тұрақты шығындардың графикалық бейнесін бөлігіне паралельді түзу сызық көрсетеді.

     Тұрақты шығындарға: облигациялық заем, міндетті төлемдер, ренталық төлемдер; ғимараттар мен жабдықтардың амортизациялық төлемдерінің бөлшегі; сақтандыру жарналары, жұмысшылардың  еңбек ақысы т.б. Олар старттық (бастапқы) және қалдық шығындар болып бөлінеді. Старттық шығындарға - өндіріс пен өткізудің қайта басталуымен байланысты жұмсалатын тұрақты шығындардың бір бөлшегі жатады. Бұл шығындарды координата осінде көруге болады.

        Қалдық шығындар дегеніміз - өндіріс пен өткізу белгілі бір уақытта толық тоқтағанына қарамастан жұмсалатын кәсіпорындардың тұрақты шығындардың бір бөлігін жатқызуға болады.

      Өзгермелі шығындар (VC) – белгіленген мерзімде өнімді өткізу мен өндіру көлеміне тікелей байланысты шығындар. Оларға жалақы, шикізат отын, көлік қызметіне, электр жүйесіне шығындар. Ол шығындарды кәсіпкер өндіріс көлемін өзгерте отырып болжай алады. Өзгермелі шығындар 3 түрге бөлінеді:

  1. Пропорционалды өзгермелі шығындар - егер көлемі мен шығындарының өзгерісіне пара-пар келсе қалыптасады.
  2. Дегерессивтік өзгермелі шығындар – шығындардың салыстырмалы өсуі өндіріс көлемінің салыстырмалы көбеюінен аз болған жағдайда қалыптасады.
  3. Прогрессивтік өзгермелі шығындар - өзгермелі шығындардың өсуі өндіріс көлемінен артық болған жағдайда орындалады.
 

     a) б) c)

C C  Vc C Vc

     

          Vc 
     

          Q  Q  Q 

     

      3. Кәсіпорынның жалпы шығыны (ТС) деп тұрақты және өзгермелі шығындарының қосындысынан тұрады.

 

      

      Өнімнің жаңа бірлігімен бірге, жалпы шығындар өзгермелі шығындардың сомасындай шамаға өсіп отырады. Кәсіпкер үшін өнімнің  бір бөлігін өндіруге жұмсалған  шығындардың маңызы зор. Ол орташа шығындар деп аталады.

    4 Өндірістің тиімділігін және табыстылығын анықтайтын шығындар:

4.1. Өнім өндірісінде  бір данаға шыққан шығындарды  білу үшін орташа шығындар есептелуі:

  • орташа тұрақты шығындар;
  • орташа өзгермелі шығындар;
  • орташа жалпы шығындар.

     Осы көрсеткіштер арқылы фирманың пайдасын анықтауға болады:

  1. Егерде тауардың бағасы (Р) орташа шығындардан (АТС) кем болса, яғни Р<АТС, фирма шығынға қалады.
  2. Егер тауардың бағасы (Р) орташа шығындардан (АТС) артық болса, Р>АТС, фирма әр бір тауардан осы айырмашылық көлемде пайда алады.
  3. Егер баға орташа шығындарға тең болса, яғни Р=АТС, фирма нолдік жағдайда болады, пайда да алмайды, шығынға да қалмайды.
    1. Өнім өндірудің ең жоғары деңгейін анықтау үшін шекті шығындар МС есептеледі.

     Шекті шығындар – бұл қосымша өнімге шыққан қосымша шығындар. Өндіріс көлемі бір өлшемге өскен немесе кеміген кезде жалпы шығындардың өсуі немесе азаюы. Шекті шығындардың көмегімен өндірістегі алынатын пайданың ең жоғары деңгейі анықталады. Ол үшін шекті шығындар орташа шығындар және тауар бағасымен салыстырылады.

      Өндірістің  қысқа мерзім кезеңінде кейбір факторлар  өзгермейді. Сондықтан өндірілген өнім көлеміне байланысты шығындар тұрақты  және өзгермелі түрде болады.

      Тұрақты (ҒС) шығындар - фирма өнім өндірмеген жағдайда да төленетін шығындар. Өзгермелі (VС) өнім көлемі өзгерген сайын өзгеріп отыратын шығындар (шикізатқа, жұмысшылардың жалақысына т.б. кететін шығындар.)

  1. МС= ТС, мұнда: МС-шекті шығындар,

 Q Q = өндірілген өнім саны.

2. АС = ТС ,

 Q АС – орташа жалпы шығындар.

 

3. АҒС = ҒС . АҒС- орташа тұрақты шығындар.

  Q

4. АVС = VС АVС – орташа өзгермелі шығындар.

Q

 Фирма тұрақты  шығындарын өтеген соң қысқа  мерзімнен ұзақ мерзім кезеңге  ауысады. Мұндай жағдайда кәсіпорын  іс-әрекетін жалғастыратын болса,  фирманың барлық шығындары өзгермелі  болады.

      Егер  өнімнің қосымша бірлігін өндіру шығыны сату бағасынан арзан болса, онда шекті шығындар фирманың өнімінің бағасымен теңескенше, фирма өндірісті  кеңейте береді.

      Қысқа мерзімде шекті шығындардың қисығы U формада болады, бұл қысқарманы табыстылық заңымен байланысты еселеп өсіп отыратын қосымша күш шектелген  немесе тіркелген өндіріс факторларында  қолданылады. Оны төмендегі қисықтан көреміз 

      Бастапқыда  шекті шығындар азаюы мүмкін, бұл  өндіріс масштабының өсуі табыстылықты өсіретін масштабының эффектісімен байланысты. МС, АС және АVС қисық  сызықтарының тәртібі шекті-орташа деп аталатын ережеге бағынады. Осыған сәйкес, шекті шығындар орташа шығындардың  барынша төмен мағынасына тең  болады.  

      Яғни  MC=minAC

      Егер  нарықтық баға (Р) фирма белгісімен және оған өндіріс көлемі сәйкес деп  есептесек, онда ол өнімді Qont оның бағасы шекті шығындармен теңескенше өндіруге болады. Одан ары өндіру тиімсіз.

      Өнімді  өндіруге жұмсалған шығындар жанды  еңбек шығындары мен өндіріс  құрал жабдықтарының шығындарынан тұрады. Фирма өндіретін өнім бірлігі  – зат немесе құн түрінде өндіріс  нәтижесін, яғни оның тиімділігін құрайды.

      Фирманың  басты мақсаты - пайда табу. Пайда дегеніміз – табыс пен шығындардың арасындағы айырмашылық. Табыс дегеніміз - сатқан өнімнен түскен түсім. Шығындарға сәйкес табыстардың бірнеше түрі болады: 

  1. Жалпы табыс  – ТR = PxQ
  2. Орташа табыс – АR = TR = P

Q

  1. Шекті табыс – MR = ТR

Q

Табыс дегеніміз  – к.о.-ң есепті кезеңдегі әдеттегі  қызметінен алынған; оның капиталының  өсімін білдіретін эк-қ тиімділіктің жиынтық түсімдері болып табылады.

  Капиталдың өсуіне  әсер ететін операциялар қатарына  үлес қосушылар есебінен капиталдың  өсімі жатқызылмайды . Өнеркәсіптік  компанияның операциялық циклі  келесі кезеңдерден тұрады.

1. Материалдарды  сатып алу.

2. Материалдарды  дайын өнімге айналдыру

3. Дайын өнімді  тексеруден өткізу

4. Дайын өнімге  сатып алушылардан тапсырыс алу

5. Тапсырыс берушілерге  дайын өнімді тиеп жөнелту  және шот жіберу

6. Тапсырыс берушінің  дайын өнімді алғандығы жөнінде  ресми хабарламасын алу. 

7. нақты ақша сомасының  келіп түсуі (алу).

 Табыс осы операциялық  циклдің 1 нүктесінде танылу қажет.

Табысты тануға байланысты 2 негізгі мәселе бар:

1. Табыс қашан  (қай есепті кезеңде ) танылуы  қажет

2. Қандай сала  табыс ретінде танылуға тиісті.

 Консерватизм  қағидасына сәйкес табысты тану  қажет есепті кезең анық-ды. Осы  қағида бойынша табыс ең алғашқы  кезеңде, яғни к.о. табысты алу  мақсатында барлық әрекетті жүзеге  асырған кезде танылуға тиісті.

 Табыстың қандай  сала мөлшерінде танылуы қажеттігі  сату қағидасына сәйкес тьанылуға  тиісті. Мысалы: компания екінші  компанияға ксерокс сатып алу  жөнінде келісімшарт  жасады. Ксероксті келесі айдың басында  жеткізіп беру келісілді. 

 Егер келісім  желтоқсан айында жасалған болса,  онда консерватизм қағидасына  сәйкес сатып алушы ұйым сатушыдан  ксерокс келіп жеткенге дейін  сатушы табыс алғандығын көрсете  алмайды. Егер аппаратты қаңтар  айында жеткізген болса , онда  табыс сомасы келесі есепті  жылы танылуға тиісті.

 Сату қағидасына  қатысты мысал: 

 Сауда ұйымы  кондиционерлерді 30000тг сатады. Сатып  алушы 30 күн ішінде шотты төлеуге  келісім береді. Сатушы ұйым сатып  алушы ұйымның төлем қабілеттілігінің  жоғары болуға байланысты 30000 тг  мөлшеріндегі табысты танып есепке  алады. 

 Қаржылық септілік  көрсеткіштері ретінде табысты  тану үшін келесі шарттардың  бірі орындалуы қажет :

1. Алынатын табыс  сомасының өте жоғары шынайлық  дәрежесінде бағалау мүмкіндігі  бар

2. Осы іс – шарамен  байланысты табыс сомасы  алынуының  мүмкіндігі өте жоғары болған  жағдайда

 Табыс келесі  операциялар нәтижесінде алынуы  мүмкін:

1. Тауарлы – материалдық  қорларды сату нәтижесінде

2. Қызмет көрсету  нәтижесінде 

3. Активтерді уақытша  пайдалануға беру нәтижесінде 

Алынған табыс сомалары әр түрлі әдістер бойынша еспке  алынады

1. Жеткізілуіне байланысты  есепке алу әдісі

2. Мәмілені іске  асыру кезеңдері бойынша есептеу  әдісі

3. Өндіріс бойынша  есепке алу әдісі

4. Құнын бөліп  төлеу әдісі

Табыстар есебі  шоттар жоспарының алдынғы бөлімінің  пассивті шоттарында (реттеуші шоттарды есепке алмағанда ) жүргізіледі. Табыс  сомасының пайда болу және көбеюі пассивті шоттардың кредиттік айналымында , ал дебеттік айналымында табыстар сомасының есептен шығарылуы  көрсетіледі.  
 

 Тауарлы - материалды  қорларды  сату нәтижесінде алынған  табыстар сатып алушыға меншік  құқығы толық берілгенде және  сатумен байланысты шығындарды  бағалау мүмкін болған жағдайларда  танылады.

ҚР да  есептеу  қағидасын (принцип начисления ) қабылдағанға дейін кассалық тәсіл қолданылып келген.

 Кассалық тәсіл  бойынша табыс сомасы ақша  қаражаттары сатушының шотына  нақты келіп түскенде ғана  танылып есепке алынады.

  Халықаралық  стандарттарға көшуге байланысты  барлық ұйымдар 1996 жылдан бастап  есептеу принципін қолданады.  Есептеу принципі бойынша табыс  сомасы нақты келіп түскенде  емес алған пайда болған кезде  танылады.

 Тауарлы –  материалдық қорларды сату нәтижесінде  алынған табыстарды дұрыс тану  үшін сату жөніндегі келісімнің  шарттарын толық зерттеген жөн.  «Сату кейінге қалдыру схемасы бойынша » сатқан жағдайда товарды тасымалдап жеткізу сатып алушының өтініші бойынша кейінге қалдырылады.

 Сатып алушы  меншік құқығын иеленген жағдайда  да сатушы табыс сомасын ғана  алады. Белгілі шоттар бойынша  тауарларды тиеп жөнелткен жағдайда  табыс төмендегідей түрде танылуы  мүмкін 

1. бекіту және  тексеру 

Мұндай жағдайда сатуша тауарды жеткізіп, орнатып, тексеруден өткізгеннен кейін ғана табыс  сомасын тани алады.

2. Консегнацияға  сатқан жағдайда сатушы табыс  сомасын тауарды алушы 3-ші  жаққа сатқаннан кейін тануына  болады.

Сонымен қатар шотты  толық төлеп біткеннен кейін  сатып алушы тауарды тасымалдап жеткзеді . Мұндай жағдайда сатушы тауарды  жеткізіп бергеннен кейін табысты  кіріске алады.

 Толық немесе  жартылай алдын ала төлем жааған  жағдайда табыс сомасы сол  тауармен байланысты барлық тәуекел  мен түсімдер сатып алушыға   өткеннен кейін танылады.

 Құнын бөліп  төлеу шарты бойынша табыс  срмасы есепті кезеңдегі кезекті  төлем мөлшерінде табыс ретінде  есепке алынады. 

 Жылжымайтын мүлікті  сатқан кезде табыс сомасы  меншік құқығы сатып алушыға  өткен кезде ғана табыс танылады.

 Қызмет көрсетумен  байланысты табыстар келесі шоттар  орындалғанда танылады:

1. мәмленің есепті  кезең соңына аяқталатындығын  дәл анықтау мүмкін болғанда

2. мәмлені жүзеге  асырумен байланысты шығындарды  дәл бағалау мүмкін болған  жағдайда

Мәмленің аяталу кезенің анықтаудың 3 әдісі бар

1. белгілі бір  мерзімдегі нақты шығындардың  мәмле бойынша жалпы шығын  көлеміне пайыздық қатынасы арқылы

2. Белгілі бір  мерзімде нақты орындалған қызметтердің  мәміле бойынша жалпы көрсетілуге  тиісті қызметтер көлеміне пайыздық  қатынасы арқылы

3. нақты орындалған  жұмыстарды талдау арқылы

 Активтерді пайдалануға  берумен байланысты пайыздық , роялти, дивидент түрінде табысты тануға  болады.

 Қызмет көрсетуден  алынған табыстарды танудың 4 әдісі бар :

1. нақты орныдау  әдісі 

Бұл бір әрекетті орындау нәтижесінде алынатын табыс. Мысалы : шаштараздың табысы, стомотологтың  табысы т.б.

2. пропорционалды  орындау әдісі 

Бұл әдіс қызметтің  көрсетілуі бір кезеңнен астам уақытты  қамтыған жағдайда алынатые табысты  тану әдісі. Мысалы: банктердің ипотекалық төлемдерді өңдеу нәтижесінде алынатын табыс, оқытушының табысы.

3. қызмет көрсетудің  аяқталуына байланысты табысты  тану әдісі. Бұл әдіс бойынша  сериялық өндірісте немесе бір  типтес емес операцияларды орындаудың  ең соңғы кезеңінде табыс танылады. Мысалы: жүк тасымалдаушы ұйым, жүкті  қораптап, тиеп тасымалдап, сатып  алушыға жеткізіп бері операцияларды  , толық жүзеге асырғаннан кейін  ғана табысты тани алады. 

4. инкассалық әдіс. Бұл әдіс бойынша нақты ақша  сомасы сатушы ұйымға келіп  түскеннен кейін ғана танылады.

 Бух есепте 6020 шоты бойынша қайтарылған товарлар  құны , ал 6030 шоты бойынша сату  көлемі мен баға жеңілдіктері  есепке алынады. Бұл шоттар  реттеуші активті шоттар болып  табылады. Өнімдер, жұмыстар қызметтерді  сатудан алынған табыс сомасы 6010 – пассивті шотында есепке  алынады. Осы шотта есепке алынған  сомасы 6020 және 6030 шоттарында көрсетілген  сома мөлшерінде кемтіледі.

 Мысалы компания  телевизорлар сатады . Шотта көрсетілген  150 мың тг шот – фактураны  ұсынғаннан  кейінгі 10 күн ішінде  төлесе сатып алушы 2 % жеңілдікке ие болады. Шот – фактура 10 сәуірде жазылған .

Дт 1210              Кр 6010 =150 мың тг

 Сатып алушы  20 сәуір күні төлеген жағдайда :

 Дт 1040             Кр 1210 =147 мың тг

 Есепті кезеңде  3 мың теңге баға жеңілдігі  алынған

Дт 6030              Кр 1210 – 3 мың тг

   
 

 

 18. бюджетпен салықтар бойынша есеп айырысу есебі 

     Заңға сәйкес ұйымдар бірқатар салықтар түрін  төлеуге міндетті№ Төленуге тиісті салық сомасының есептелуі кәсіпорындар үшін міндеттеме ретінде есепке алынады. Салықтар бойынша кәсіпорынның міндеттемесі 3100 бөлімшесінің (3110-3190) пассивті шоттарында есепке алынады. Шоттар пассивті болғандықтан? Олардың кредиттік айналымында  есептелген салық сомасы, ал дебеттік айналымында салықтардың төленуі  көрсетіледі.

     Салық кодексіне сәйкес салық түрлеріне:      

     1. Корпорациялық табыс салығы. 
        2. Жеке табыс салығы. 
        3. Қосылған құн салығы. 
        4. Акциздер. 
        4-1. Экспортталатын шикi мұнайға, газ конденсатына рента салығы.     5. Жер қойнауын пайдаланушылардың салықтары мен арнаулы төлемдерi. 
        6. Әлеуметтiк салық. 
        7. Жер салығы. 
        8. Көлiк құралдары салығы. 
        9. Мүлiк салығы. 

     Мысалы, корреспонденциялар:

    1. Д 7710; К 3110 – есептелген корпоративтік табыс салығының сомасына
    2. Д 7210; К 3180 – есептелген мүлік салығы сомасына
    3. Д 1210; К 3130 – есептелген қосылған құн салығы сомасына
    4. Д 1210; К 3140 – акциз сомасының есептелуі
    5. Д 7210; К 3160, 3170, 3190 – жер салығы, көлік салығы және басқа да салықтардың есептелуі
 

Аталған салықтардың  төленуі – Д 3110-3190; К 1040 (1040 – кәсіпорынның есеп айырысу шоты).

     Сонымен қатар корпоративтік табыс салығы бойынша ұзақ мерзімді міндеттеме пайда  болады. Ұзақ мерзімді міндеттеме корпаративтік  табыс салығы сомасының кейінге  шегерілуімен байланысты есепке алынады.

     Кейінге шегерілген корпоративтік табыс  салығының пайда болу себебі кәсіпорынның табыстар мен шығындар жөнінде есептілікті  салық салу заң актілеріне сәйкес және бух. есеп стандарттарына сәйкес, жеке-жеке құрастыруына сәйкес бух. табыс  пен салық салынатын табыс  сомасын анықталуда айырма пайда  болады.

     Айырманың пайда болу себебіне байланысты тұрақты  және уақытша деп екіге бөлінеді.

     Тұрақты айырмалыр табыстар мен шығындардың  келесі түрлеріне байланысты болады:

    1. Айыппұл сомаларына байланысты;

    Бух. есепте бұл сомалар жылдық табыс сомасын  азайтады. Ал салық есебінде жылдық жиынтық табыс сомасын есептегенде  шегерімге жатқызыдмайды.

    1. Іс-сапар және өкілеттік шығындар бух. есепте толық шығындарға жатқызылады, ал салық есебінде белгілі бір мөлшерде ғана шегерімге жатқызылады.
    2. Алынған қарыз, несие бойынша есептелген пайыз түріндегі шығындар бух. есепте толық шығындар құрамына жатқызылса, салық есебінде белгілі бір мөлшерде алынған қарыз валютаның түріне байланысты жылдық жиынтық табыс сомасы шегеріледі.
    3. Сақтандыру төлемдері бойынша шығындар бух. есепте толық шығындарға жатқызылса, салық есебінде белгілі бір мөлшерде ғана шегерімге жатқызылады.
 

     Уақытша шығындар – белгілі бір есеп кезеңінде  пайда болып, екінші есеп  кезеңінде  жойылатын айырмалар болып табылады. Мыс: амортизациялық аударым сомалары, жөндеу шығындары, бағалы қағаздарды сатуға байланысты шеккен зиян.

     Кейінге шегерілген корпоративтік табыс  салығы бойынша міндеттеме 4310 пассивті шотында есепке алынады, яғни кейінге  шегерілген корпоративтік табыс  салығының сомасы Д 7710; К 4310 шоттарында көрсетіледі. 

     19. Шығындардың танылуы 

     Есепті  кезеңдегі табыстарды танып өлшегеннен кейін сол табыстарды алумен байланысты орын алған шығындарды тану және өлшеу  қажет№

     Шығындарды  келесі түрлерге жіктеуге болады:

    1. тікелей шығындар – бұлар табысқа сәйкес келетін сатылған тауарлырдың өзіндік құны
    2. кезең шығындары – сату процесі мен әкімшілік басқару мақсатындаға шығындар
    3. бөлініп тартылған шығындар – активтер таза табыс әкелетін есепті кезеңдерге сәйкес жүйеслі түрде бөлініп тартылған шығындар. Мұндай шығындарға: амортизация және сақтандыру шығындар жатады.

     Өндірістік  кәсіпорындарда барлық өндірістік шығындар өнімнің өзіндік құнына қосылып, ал өндірістік емес шығындар кезең  шығындарының құрамына қосылады.

     Дайын өнімді өндіру және оларды сатумен  байланысты шығындар құрамына төмендегілер кіреді:

    1. Өндіріске қажетті материалдарды және жұмысшы күшін сатып алумен байланысты шығындар. Бұл шығындар өнімнің өзіндік құнына кіреді.
    2. Сату операцияларына қатысты шығындар.
    3. Сатылған өнімдер бойынша кепілдемені орындауға қатысты міндеттемелік шығындар.

     Қызмет  көрсетуге байланысты шығындар құрамына келесі щығындар жатады:

    1. Бастапқы тікелей шығын – мұндай шығындарға келіссөз жүргізу және қызмет көрсету жөнінде келісімщарт жасау шығындары жатады.
    2. Көрсетілген қызмет түріне тәуелді шығындар. Мұндай шығындарға техникалық қызмет көрсетуге қажетті қосалқы бөлшектерді сатып алумен байланысты шығындар.

     Өнімнің өзіндік құнына кіретін және кезең  шығындарының арасындағы негізгі айырмашылық  оларды тану мерзіміне байланысты.

     Мыс: Компания 100 000 дана бір типтес өнім өндіреді. Есепті кезеңдегі өндірістік шығындар:

    1. Негізгі материалдар – 300 000 тг
    2. негізгі еңбекақы – 600 000 тг
    3. Өдірістік үстеме шығындар – 200 000 тг

      Есепті  кезеңдегі өндістік емес шығындар – 400 000 тг

      Есепті  кезеңде компания 70 000 дана дайын өнімді 2 млн. тг сатты. Есепті кезеңнің басында дайын өнімдер қалдығы болған жоқ. Осы мәліметтерді пайдалана отырып табыстар мен шығындар жөніндегі қаржылық есептілік келесі түрде құрастырылады:

    1. Сатудан алынған табыс – 2 млн. тг
    2. Сатылған өнімдердің өзіндік құны – 1 100 000 тг

    300 000 + 600 000 + 200 000 = 1 100 000 тг

    1 100 000/ 100 000 * 70 000 = 770 000 тг

    1. Жиынтық табыс (1-2)

    2 000 000 – 770 000 = 1 230 000 тг

    1. Өндірістік емес шығындар – 400 000 тг
    2. Таза табыс (3-4)

    1 230 000 – 400 000 = 830 000 тг

      Өндірістік  кәсіпорындарда өнімнің өзіндік  құны мен кезең шығындарының арасында оларды тану мерзіміне сәйкес айырма бар. Өндірілген дайын өнімдердің 30 000 данасы келесі есепті кезеңге қалды. Егер олар келесі есепті кезеңде толық сатылатын болса, олардың өзіндік құны 330 000 тг құрайды, ал өндіріске қатысты емес шығындар осы есепті кезеңде толық танылады. 
 
 

  25. Негізгі құралдардың тозуының есебі және оларға амортизация есептеу тәсілдері

  Негізгі құралдар өндіріс процесіне ұзақ уақыт бойы қатыса отырып, біртіндеп  тозады, яғни физикалық күштердің, техникалық және экономикалық факторлардың әсерінен өз қасиеттерін жоғалтады және жарамсыз күй кешеді.