Палітычнае становішча Рэчы Паспалітай у ХVIII стагоддзі
Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь
Беларускі дяржаўны Універсітэт фізічнай культуры
Кафедра
філасофіі і гісторыі
КАНТРОЛЬНАЯ РАБОТА
Палітычнае становішча Рэчы Паспалітай
у ХVIII стагоддзі
Студэнткі:017 групы
Паталей Анастасіі Валяр`янаўны
Валожынскі район
Мінск 2008 г.
План
1. Уводіны……………………………………………………………
2. Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай. Спробы рэформ і ўмацавання дзяржаўна-палітычнага ладу ў сярэдзіне ХVIII ст………………………………………………………….4
3. I і II падзелы
Рэчы Паспалітай. Спробы рэформаў і захавання
дзяржаўнага
4. Паўстанне
пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі. III падзел
Рэчы Паспалітай і далучэнне беларускіх
зямель да Расійскай імперыі………………………………………………………..
5.
Дайце вызначэнне наступных паняццяў:
права “ ліберум вета”, інтэрвенцыя, суверэнітэт,
касінеры…………………………………………………………
6.
Вывады………………………………………………………………
7.
Спіс літаратуры……………………………………………………
Уводіны
У другой палове ХVII стагоддзя шляхецкая Рэч Паспалітая, у тым ліку Беларусь, якая ўваходзіла ў яе склад, знаходзілася ў стане глыбокага эканамічнага заняпаду і палітычнага крызісу. З сярэдзіны ХVII стагоддзя гэта дзяржава ўступіла ў паласу разбуральных войнаў і ўнутранных міжусобіц. З 68 гадоў яе гісторыі (1648 – 1716) 65 гадоў прыходзіліся на ваенныя падзеі. Войны, якія суправаджаліся голадам, эпідэміямі, прычынялі вялізныя бедствы, а месцамі і поўнае разарэнне сялянам, цяжка адбіваліся на панскай гаспадарцы, разбуралі гарады, змяншалі колькасць насельніцтва.
Цяжкія
вынікі войнаў узмацняліся захаваннем
і ўмацаваннем фальваркова-
Крызіс сельсай гаспадаркі адмоўна адбіўся на развіцці беларускіх гарадоў, рамяства, унутранага і знешняга гандлю.З-за недахопу заказчыкаў і пакупнікоў у гарадах частка гарадскога насельніцтва вымушана была перасяліца ў вёскі або займацца сельскай гаспадаркай у горадзе.Унутрыпалітычнае становішча Рэчы Паспалітай характарызавалася палітычнай анархіяй, якая ўзмацнялася барацьбой за ўладу паміж магнацкімі групоўкамі. Дзейснасць агульнадзяржаўнага соцма, а таксама мясцовых соймікаў была паралізавана правам liberum veta, паводле якога кожны дэпутат сойма ці сойміка мог выказаць нязгоду з люббой соймавай пастановай, што азначала спыненне пасяджэння і скасоўвала ўсе прынятыя на гэтым сойме рашэнні.
Каля
паловы ХVIII стагоддзя Рэч Паспалітая перажывала
стан поўнага развалу. Уся палітычная
улада ў дзяржаве была ў руках шляхты,
якая карысталася “залатой” вольнасцю
толькі ў сваіх класавых інтарэсах. Усё
права было ў шляхты, якая мела права складаць
у гаспадарстве ваенныя саюзы для абароны
сваіх класавых інтарэсаў і праў, і законна
падымаць бунт проціў караля, калі ён парушаў
шляхецкія правы. Каб абараніць сябе, польскі
кароль павінен быў шукаць апоры пры чужаземных
дварах, і чужаземныя дзяржавы атрымалі
поўную магчымасць умешвацца ў хатнія
справы Рэчы Паспалітай.
2. Палітычны
крызіс Рэчы Паспалітай. Спробы рэформ
і ўмацавання дзяржаўна-палітычнага ладу
ў сярэдзіне ХVIII ст.
Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай быў закладзены ў час падпісання ганебнай для Вялікага княства Літоўскага Люблінскай уніі. Здрада вялікага князтва літоўскага свайму гаспадарству, гвалт польскай шляхты ў адносінах да свайго шматгадовага саюзніка заклалі хісткі падмурак пад Рэч Паспалітую. Уся гісторыя Рэчы Паспалітай ад Любліна да трох падзелаў – гэта гісторыя барацьбы народаў Вялікага князтва Літоўскага за сваю дзяржаўнасць, за права яе існавання. Бяскроўная і крывавая, дыпламатычная і ўзброеная барацьба аслабляла змучаныя гвалтам дзяржавы і ў эканамічных, і ў палітычных, і ў культурных адносінах, рабіла Рэч Паспалітую лёгкай здабычай суседніх краін.
Такім чынам, Люблінская унія – гэта пачатак канца, згубы не толькі Вялікага князтва Літоўскага, але і Польшчы як самастойных, незалежных дзяржаў. Гэта першы выток палітычнага крызісу Рэчы Паспалітай.
Другім вытокам крызісу стаў палітычны лад Рэчы Паспалітай, які заканамерна падрываў самыя асновы дзяржаўнасці. Найбольш небяспечным было спалучэнне знакамітых “залатых шляхецкіх вольнасцей”: выбранне манарха, liberum veto і г.д.
Выбранне манарха мела і такую адмоўную рысу, як подкуп. Карупцыя стала звычайнай з`явай палітычнага жыцця Рэчы Паспалітай. Напрыклад, да сярэдзіны ХVII ст. у асяроддзі польскай шляхты ўзнік рух за скасаванне царкоўнай уніі. Уніяцкі мітрапаліт Календа ў 1688 годзе быў вымушаны падкупляць сенатараў, каб захаваць унію. У выніку шырока распаўсюджанай карупцыі з грамадскай свядомасці паступова знікаюць такія паняцці, як маральнасць, сумленне, годнасць, грамадзянскі доўг, патрыятызм і інш. Асабісты інтарэс прэваліруе над усім жыццём.
Выбары манархаў у Польшчы стваралі таксама падставу для зацікаўленнасці суседніх краін у “хатніх” справах Рэчы Паспалітай; паступова яны ўцягваюцца ў вырашэнне польскіх спрэчак, у тым ліку і ўзброенай сілай.
Шляхецкія вольнасці вянчала знакамітае liberum veto, якое не проста нараджала анархію, карупцыю, але магло наогул паралізаваць цэнтральную ўладу, дзяржаўны механізм. З сярэдзіны ХVII ст. гэта тэндэнцыя пачала перарастаць у звычайную з`яву палітычнага жыцця Рэчы Паспалітай. Да 1652 г. на польскіх сеймах справы вырашаліся большасцю галасоў, хаця ў пратаколах дзела формы ўжывалася фраза “па аднагалоснаму рашэнню”. У 1652 г. дэпутат упіцкага павета Сіцінскі ўпершыню ўжыў слова “не позволь” усё часцей стала ўжывацца на сейме. Так, калі за 1652 – 1764 гг. З 80 сеймаў былі сарваны 44, то за 1744 – 1762 гг. Усе адзінаццаць сеймаў не здолелі прыняць патрэбных рашэнняў. Але і прыняцце пастаноў сеймам яшчэ нічога не азначала. Любая пастанова караля ці сейма магла быць адхілена шляхтай. Шляхціц ведаў толькі падпарадкаванне Богу ды самому сабе. Шляхецкі стан, закліканы абараняць радзіму, адказваць перад нашчадкамі за лёс бацькаўшчыны, хварэў на ганарлівасць, бяздумнае самалюбства. Неабмежаваная дэмакратыя губіла Рэч Паспалітую.
Аслабленне
цэнтральнай улады цягнула за
сабой узвышэнне павятовых
У выніку асаблівасцей палітычнага ладу Рэчы Паспалітай да канца ХVII ст. у дзяржаве ўзнікае прыкметнае аслабленне манархічнай улады, бяспрыкладнае ўзмацненне шляхты, заняпад адміністрацыйнага кіравання, духоўнасці і грамадзянскага сумлення.
Трэцім вытокам палітычнага крызісу З`явілася бязглуздая рэлігійная палітыка з канца ХVI ст. Берасцейская царкоўная унія не дала пажаданых вынікаў. Наадварот, яна паглыбіла існуючыя ў грамадстве супярэчнасці.
Лацінізацыя уніяцкай царквы прывяла да расколу грамадства на яе прыхільнікаў і праціўнікаў. Апошнія ў набліжэнні уніяцкай царквы да касцёла ўбачылі пагрозу не толькі уніяцтву, але і ўсяму праваслаўнаму насельніцтву. У грамадскай свядомасці больш трывала замацоўваецца думка аб прыналежнасці беларускага этнасу да рускага народа, аб неабходнасці ўз`яднання з ім. Пазней гэта этнічна- рэлігійная і грамадска-палітычная плынь у гістарычнай літаратуры атрымала назву “заходнерусізм”.
Чацвёрта выток палітычнага крызісу – спалучэнне нацыянальнага і рэлігійнага прыгнёту з феадальным. Распаўсюджанне аграрнаў рэформы Жыгімонта II Аўгуста на Усходнюю Беларусь выклікала супраціўленне народных мас: скаргі на самавольства адміністрацыі і арандатараў, адмаўленне ад выканання прыгонных павіннасцей, уцёкі ад сваіх гаспадароў да іншых феадалаў ці за межы краіны, часцей за ўсё на Украіну і Расію, падпальванне маёнткаў, узброенныя паўстанні.
Адным з буйных сялянскіх рухаў у ХVIII ст.было паўстанне ў Крычаўскім старостве, пажыццёвым уладанні князя І.Радзівіла. У 30-х гадах ХVIII ст. староства арандавалі браты Іцкавічы, якія не толькі ўзмацнілі прыгнёт шляхам завышэння інвентарных грашовых плацяжоў і адработачныхпавіннасцей, але і ўжывалі грабеж, насілле, мардаванне сялян за нязначную паслухмянасць. У пачатку 40-х гадоў становішча сялян стала невыносным. Паўстанцы нападалі на дамы багатых гандляроў, ліхвяроў, адбіралі кабальныя дакументы, найбольш злосных забівалі. І.Радзівіл быў вымушаны перадаць староства іншаму арандатару. Але гэта толькі часова паслабіла сялянскі рух. Улетку 1743 г. барацьба абвастрылася і перарасла ва ўзброенае паўстанне. Паўстаўшыя не прымалі распараджэнняў Радзівіла, праганялі і забівалі чыноўнікаў, але і без адміністрацыі.
У 40-х гадах ХVIII ст. сялянскімі хваляваннямі былі ахопленны Мазырскі павет (1745), Гомельскае староства (1747), Чачэрскае староства і інш. Антыфеадальны і антырэлігійны рух на Беларусі калаціў Рэч Паспалітую, заганяючы яе ў труну.
Пяты выток паглыблення палітычнага крызісу — барацьба паміж магнатамі за ўладу. У другой палове XVII ст. у Вялікім княстве Літоўскім асноўнымі сапернікамі былі Радзівілы, Пацы і Сапегі. У 60-х і першай палове 70-х гадоў XVII ст. найболып уплывовымі былі Пацы, а ў першай палове 80-х - Сапегі.
Пасля Паўночнай вайны палітычны крызіс у Рэчы Паспалітай перарастае ў апошнюю стадыю - агонію.
У часы кіравання Аўгуста III (1733 - 1763, сын Аўгуста II) феадальная анархія паглыбляецца, узмацняецца феадальны, нацыянальны і рэлігійны прыгнёт. У палітычным жыцці з'яўляецца новая, даволі характэрная рыса - зварот шляхты за дапамогай да суседніх краін дзеля вырашэння ўнутраных спраў.
Набліжэнне канца адчувалі і сучаснікі падзелаў Рэчы Паспалітай, і таму патрыёты спрабавалі хоць як-небудзь прыпыніць агонію. У 1764 г. Чартарыйскія на канвакацыйным сейме паспрабавалі правесці памяркоўныя рэформы дзяржаўнага ладу: абмежаваць "ліберум вета”, аслабіць залежнасць дэпутатаў ад інструкцый сеймікаў, упарадкаваць суд, фінансы, павялічыць войска. Аднак рэформы закраналі шляхецкія вольнасці і таму адразу ж выклікалі рашучы адпор рэакцыйных сіл краіны, а таксама Прусіі і Расіі. Пры падтрымцы расійскага пасла Рэпніна дысідэнты стварылі канфедэрацыі: пратэстанцкую ў Торуні і праваслаўную ў Слуцку. На дапамогу ім прыйшла 40-тысячная руская армія, карыстаючыся правам абароны праваслаўных у Рэчы Паспалітай, згодна з "вечным мірам" паміж Масквой і Варшавай (1686).
У 1768 г. сейм (пад націскам рускіх войск) прыняў пастанову аб ураўноўванні ў правах праваслаўных і пратэстантаў з католікамі. Адначасова Расія стала гарантам не толькі верацярпімасці, але і захавання палітычнага ладу Рэчы Паспалітай, які існаваў да
1764 г.
Прычыны падзелаў Рэчы Паспалітай заключаліся, перш за ўсё, ва ўнутрыпалітычным становішчы самой дзяржавы. Яно характарызавалася як палітычны крызіс, або бязладдзе. Гэта стан быў вынікам злоўжывання шляхецкімі вольнасцямі. На пасяджэннях сойма яшчэ з другой паловы XVI ст. дзейнічала права “ліберум вета” (ад лацінскага “не дазваляю”). Згодна з ім, калі хоць адзін дэпутат сойма выступаў супраць, то рашэнне не прымалася, а па сяджэнне сойма спынялася. Аднагалоссе было галоўнай умовай прыняцця пастановы сойма. У выніку абсалютная большасць соймаў была сарвана. Такім чынам, бязладдзю ў Рэчы Паспалітай спрыяла тое, што значная часіка шляхты лічыла права “ліберум вета” сведчаннем сваёй шляхецкай вольнасці і выкарыстоўвала яго на практыцы для адхілення (непрыняцця) непажаданных пастаноў. Дхяржаўнае кіраванне характарызавалася ўсеўладдзем магнатаў і шляхты і слаюасцю каралеўскай улады ў асобе апошняга караля Рэчы Паспалітай Станіслава Аўгуста Панятоўскага (1764 – 1795). Фактычнанекаранаваным каралём на тэрыторыі ВКЛ з`яўляўся нясвіжскі магнат Кароль Радзівіл Пане Каханку, які заяўляў у адрас Станіслава Аўгустова: “Я – такі пан, табе ж яшчэ трэба такім стаць”.
Унутрыпалітычнае становішча ўскладнялася знешнепалітычнымі абставінамі, звязанымі ў пачатку XVIII ст. з баявымі дзеяннямі ў гады Паўночнай вайны. Рэч Паспалітая стала “заезным дваром і карчмой” для іншаземных войскаў. Такое становішча дазваляла суседнім дзяржавам умешвацца ва ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай. Такім чынам, палітычная анархія (бязладдзе) унутры краіне, адсутнасць моцнай цэнтральнай улады ў асобе караля (яго пасада была выбарнай і цалкам залежала ад вольнасцей магнатаў і шляхты), а таксама ўмяшанне ва ўнутраныя справы з боку суседніх дзяржаў прывялі да тэрытырыяльных падзелаў Рэчы Паспслітай.
З другой паловы XVIII ст. быў здзейснены цэлы шэраг рэформаў, накіраваных на ўзмацненне Рэчы Паспслітай. У эканамічнай галіне пэўны поспех мелі рэформы А. Тызенгаўза, дзякуючы якім пачала замацоўваца такая форма прамысловай вытворчасці, як мануфактура. У галіне асветы пачаткам рэформы стала дзейнасць Адукацыйнай камісіі, арганізаванай у 1773гю, па адкрыцці школ сярэдняй ступені. У палітычнай галіне права “ліберум вета” было часткова абмежавана (канчаткова адменена толькі ў 1791 г.).
Спробы
абмежаваць уладу магнатаў прывялі
да праяў нездаволенасці з іх боку.
Міжусобная барацьба магнатаў ускладнілася
нездаволенасць шматлікай шляхты каталіцкага
веравызнання, якая была ўраўнавана ў
правах з некатолікамі – праваслаўнымі
і пратэстантамі, якія называлі дысідэнтамі.
Супярэчнасці паміж католікамі і некатолікамі
выкарысталі суседнія дзяржавы.
3. I і II падзелы
Рэчы Паспалітай. Спробы рэформаў і захавання
дзяржаўнага
Па прапанове прускага караля Фрыдрыха II Вялікага 5 жніўня 772 г. у С.-Пецярбургу была падпісана канвенцыя аб падзеле Рэчы Іаспалітай паміж Расіяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Прусія атрымала паў-ючна-заходнюю частку Польшчы (Памеранію і кавалак Вялікай Іолынчы паміж Прусіяй і Брандэнбургам), Аўстрыя - паўднёвую [астку Польшчы і частку Заходняй Украіны са Львовам. Да Расіі дышлі Інфлянты, болыная частка Полацкага ваяводства (па правым еразе Заходняй Дзвіны), амаль усё Віцебскае, усё Мсціслаўскае аяводствы і ўсходняя частка Рэчыцкага павета, Магілёўскае аяводства (з Рагачовам, Прапойскам, Чачэрскам і Гомелем).
Першы падзел Рэчы Паспалітай ацвярэзіў польскіх сенатараў. ^утка была створана паспалітая рада, якая складалася з караля, 8 сенатараў, 18 дэпутатаў сейма. Прымаюцца рашэнні, накіраваныя [а паляпшэнне гандлю і прававога становішча гараджан, развіццё [рамысловасці. Але яны не закраналі асноў дзяржаўнага і грамадскага аду Рэчы Паспалітай.
3 мая 1791 г. сейм прыняў канстытуцыю Рэчы Паспалітай, якая адмяняла выбарнасць каралёў, ііЬегшп уеіо і права на "канфедэрацыі". Заканадаўчая ўлада належала двухпалатнаму сейму, які выбіраўся на 2 гады і павінен быў прымаць рашэнні болыпасцю галасоў. У склад сейма ўводзіўся 21 прадстаўнік гарадоў з правам дарадчага голасу. Каралю і радзе ("вартавому закону"), якая складалася з прымаса каталіцкай царквы і пяці міністраў, належала выканаўчая ўлада. Урад, войска і бюджэт былі абвешчаны агульнымі для ўсёй Рэчы Паспалітай. Канстытуцыя абвяшчала захаванне правоў і прывілеяў шляхты і яе "першынство ў прыватным і грамадскім жыцці". Адначасова канстытуцыя зрабіла крок у напрамку збліжэння мяшчанства са шляхтай: шляхта атрымала дазвол займацца гандлем, а мяшчане — набываць зямельныя ўладанні, займаць цывільныя пасады. Зусім не змянілася становішча сялян. Праўда, пан атрымаў права, калі ён таго захоча, вызваляць мужыка ад прыгону. Абвяшчалася свабода веры, але за каталіцтвам пакідаўся статус дзяржаўнай рэлігіі. Канстытуцыя ў чарговы раз абвясціла поўнае зліццё Польшчы з Вялікім княствам Літоўскім у адзіны і непадзельны арганізм.
Безумоўна, канстытуцыя насіла прагрэсіўны характар. Адчуваўся ўплыў Вялікай французскай рэвалюцыі, ствараліся больш спрыяльныя ўмовы для развіцця сіл краіны.
Праціўнікі канстытуцыі, на чале якіх стаялі Севярын Ржэвускі, Ксаверый Браніцкі і іншыя, узняліся на барацьбу супраць канстытуцыі. 14 мая 1792 г. у мястэчку Таргавіцы (на Украіне) было створана канфедэрацыя і абвешчаны акт аб абароне каталіцкай рэлігіі і ранейшага парадку кіравання краінай. На дапамогу канфедэраты запрасілі Кацярыну II. Зноў пачалася грамадзянская вайна, у якой кароль далучыўся да канфедэратаў і выступіў супраць канстытуцыі і папярэдніх рэформ.
У 1793 г. адбыўся другі падзел Рэчы Паспалітай паміж Расіяй і Прусіяй. Да Прусіі адышлі Данцыг і Вялікая Польша, а да Расіі частка Полацкага ваяводства (па левым беразе Дзвіны), рэшткі Віцебскага і Мсціслаўскага, Мінскае і ўсходнія часткі Навагрудскага і Брэсцкага ваяводстваў.
Другі падзел Рэчы Паспалітай выклікаў абурэнне і пратэст розных пластоў шляхецтва. 24 сакавіка 1794 г. у Кракаве пачалося паўстанне на чале з генерал-лейтэнантам Анджэем Тадэвушам Банавентурам Касцюшкам. Мэта паўстання — "аднаўленне незалежнасці нацыі і ўстанаўленне ўсеагульнай свабоды", адраджэнне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. Для беларускага народа гэта азначала канчатковае акаталічванне і паланізацыю Беларускага краю. У першы дзень паўстання Касцюшка звярнуўся з адозвамі "Да арміі", "Да грамадзян” , "Да духавенства", "Да жанчын", у якіх заклікаў абараняць свабоду і айчыну. 7 мая 1794 г. быў выдадзены Паланецкі універсал які абвяшчаў сялян асабіста вольнымі, але без зямлі.
Паўстанне перакінулася на Літву. 3 22 на 23 красавіка 1794 г. паўстанцы захапілі Вільню і ўтварылі найвышэйшую раду літоўскага народа на чале з віленскім камендантам палкоўнікам Якубам Ясінскім. Рада звярнулася да шляхты за дапамогай, стварыла крымінальны суд з 15 чалавек для пакарання смерцю здраднікаў айчыны, а таксама органы кіравання паўстаннем (дэпутацыі).
Паўстанцы мелі тры карпусы войск, у аснове якіх было рэгулярнае войска княства Літоўскага на чале з Я.Ясінскім, А.Хлявінскім, Ф.Сапегам. Кіраўніцтва паўстаннем мела намер уцягнуць у паўстанне ўсіх шляхціцаў і вылучыла заклік: "Хто не з намі - той супраць нас". Але абаронцы айчыны і ў час смяротнай небяспекі не здолелі згуртавацца. Паміж імі адсутнічала ўзаемапаразуменне, дысцыпліна, працягваліся сваркі і спрэчкі. Гэта прывяло да таго, што Тадэвуш Касцюшка адхіліў ад кіравання паўстаннем Ясінскага, замяніў яго генералам Віельгорскім. Хутка ўся Беларусь і Літва былі ахоплены полымем паўстання, да якога далучылася частка сялян, што паверылі абяцанням Касцюшкі вызваліць іх ад феадальнага прыгнёту. Паколькі выкананне абяцання затрымлівалася, сяляне пачалі адыходзіць ад паўстання. Пры такіх абставінах было няцяжка справіцца з паўстаўшымі.
Супрадь
рэшткаў Рэчы Паспалітай выступілі
Прусія, Аўстрыя і Расія. Лёс Рэчы
Паспалітай быў вырашаны ў бітве пад Мацаёвіцамі
(паблізу Варшавы) паміж рускімі і польскімі
войскамі. Касцюшка трапіў у палон, а ў
Варшаву былі ўведзены рускія, прускія
і аўстрыйскія войскі. Апошні кароль
Рэчы Паспалітай Аўгуст
IV ст. (Станіслаў
Панятоўскі) адрокся ад прастола. Аўстрыя,
Расія і Прусія зноў пачалі кроіць Рэч
Паспалітую.
4. Паўстанне
пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі. III падзел
Рэчы Паспалітай і далучэнне беларускіх
зямель да Расійскай імперыі.
У 1793 г. 100-тысячнае расійскае войска, аказваючы дапамогу прадстаўнікам шляхецкага саслоўя – некатолікам, перайшло мяжу Рэчы Паспалітай, што азначала яе другі падзел. Пад уладу расійскай імператрыцы Кацярыны II адная частка беларускіх зямель.
Спробай захаваць суверэннасць (самастойнасць, незалежнасць) Рэчы Паспалітай у межах 1772 года (да першага падзелу) стала паўстанне 1794 года на чале з ураджэнцам Беларусі Тадэвушам Касцюшкам (1746 – 1817). Актыўны удзел у ім узялі патрыятычная шляхта, мяшчанства (гарадскія жыхары), сялянства, святарства (царкоўныя дзеячы).
Паўстанне адбывалася пад лозунгам “Вольнасць, цэласнасць, незалежнасць”, які нагадваў лозунг Вялікай Французскай буржуазнай рэвалюцыі “Вольнасць, братэрства”. Гэты лозунг, верагодна, быў знаёмы начальніку паўстання Тадэвушу Касцюшку, які яшчэ юнаком на працягу трох гадоў вучыўся ў сталіцы Францыі Парыжы пасля заканчэння кадэцкага корпуса ( ваенна-навучальнай установы ) у Варшаве. Сем гадоў Тадэвуш Касцюшка правёў у Амерыцы, дзе актыўна ўдзельнічаў у барацьбе паўночнаамерыканскіх калоній супраць англійскага каланіяльнага ўладарства. Ён быў асабіста знаёмы з першым прэзідэнтам ЗША Джорджам Вашынгтонам, сябраваў задным з аўтараў амерыканскай
“Дэкларацыі незалежнасці” Томасам Джэферсанам. Тадэвуш Касцюшка з`яўляецца нацыянальным героем ЗША і Польшчы, ганаровым грамадзянінам Францыі. Ён кіраваў паўстаннем на тэрыторыі Польшчы.
У ВКЛ на чале паўстання стаяў палкоўнік Якуб Ясінскі. Тут быў утвораны асобны ад Польшчы орган кіраўніцтва паўстаннем – Найвышэйшая Літоўская рада. Заклік Касцюшкі да аднаўлення Рэчы Паспалітай у межах 1772 года знайшоў водгук сярод магнатаў і шляхты ВКЛ . У выдадзеным ім “Паланецкім універсале” Тадэвуш Касцюшка таксама абяцаў адмяніць асабістую залежнасць ( вызваліць з-пад прыгону ) тых сялян, якія прынялі ўдзел у паўстанні. У атрады паўстанцаў пацягнуліся касінеры – сяляне, узброеныя косамі. На тэрыторыі Беларусі яны складалі да адной трэці ад колькаці паўстанцаў. Аднак дасягнуць масавай падтрымкі насельніцтва кіраўнікам паўстання не ўдалося.
Паўстанне пачалося ў1794 годзе. Яно ахапіла Літву і Заходнюю Беларусь. Паўстанчая армія не магла аказаць магутнага супраціўлення аб`яднаным сілам Прусіі, Аўстрыі і расіі, і войскам якімі кіраваў А.В. Сувораў. Паўстанне было падаўлена.
У 1795 г. адбыўся трэці, апошні падзел Рэчы Паспалітай. Расія атрымала Заходнюю Беларусь і Усходнюю Літву, а таксама Украіну да Заходняга Буга. Аўстрыя і Прусія захапілі карэнныя землі, частку ўкраінскіх і літоўскіх зямель. Рэч Паспалітая была знішчана, а польскі народ на доўгія гады аказаўся пад сацыяльным і нацыянальным прыгнётам.
Такім чынам, прароцтва караля-езуіта Яна-Казіміра збылося. Палітычны лад Рэчы Паспалітай, неабмежаваныя шляхецкія вольнасці, рэлігійны фанатызм, неверагоднае падзенне нораваў шляхецкага саслоўя з'явіліся галоўнымі прычынамі гібелі дзяржавы.
Асноўная
маса насельніцтва – сяляне, мяшчане
Беларусі – спакойна, недзе абыякава ўспрынялі
распад Рэчы Паспалітай. У 1796 – 1801 гадах
уся тэрыторыя беларусі ўвайшла ў склад
3 губерняў – Беларускай, Мінскай, Літоўскай;
з 1801 года – 5 губерняў: Віцебскай, Магілёўскай,
Мінскай, Гродзенскай, Віленскай ( 2 генерал-губернатарствы
– Беларускае і Літоўскае – іх аб`ядноўвалі
).
5. Дайце вызначэнне
наступных паняццяў: права “ ліберум вета”,
інтэрвенцыя, суверэнітэт, касінеры.
Ліберум вета (ад лацінскага liberum veto – свабоднае “забараняю”) з 1589 г. Звычай у дзяржаўным праве Рэчы Паспалітай, па якому кожны дэпутат сойма ці сойміка мог выказаць нязгоду з тым ці іншым рашэннем. У гэтых умовах сойму вельмі цяжка было прыняць рашэнне ці пастанову, паколькі апошнія набывалі сілу закона толькі пры аднагалоснасці ўсіх дэпутатаў. Ліберум вета было выклікана аслабленнем цэнтральнай улады і дазваляла нават аднаму дэпутату сарваць сойм. Упершыню такое здарылася ў 1652 г., калі дэпутат Упіцкага павета В. Сіцынскі па жаданню Я. Радзівіла не згадзіўся з пастановаю сойма. З 1652 па 1764 г. з 55 соймаў Рэчы Паспалітай такім чынам было сарвана 48. Шырокае выкарыстанне права “ліберум вета”, якое большасць шляхты лічыла за аснову шляхецкай дэмакратыі, вяло да палітычнай анархіі ў краіне. Права “ліберум вета” было ліквідавана толькі ў канцы XVIII ст. Канстытуцыяй 3 мая 1791 г.
Інтэрвенцыя – узброенае ўмяшанне адной дзяржавы ва ўнутраныя справы другой. Напрыклад, інтэрвенцыя Польшчы супраць савецкай Расіі ў 1919 – 1920 гг., калі баявыя дзеянні праходзілі на тэрыторыі Беларусі (польска-савецкая вайна).
Суверэнітэт – незалежнасць і самастойнасць дзяржаўнай улады ва ўнутранай і знешняй палітыцы, якая недапускае замежнага ўмяшання. Так, суверэнітэт БССР быў абвешчаны Дэкларацыяй 27 ліпеня 1990 г. Згодна Канстытуцыі, Рэспубліка Беларусь – суверэнная дзяржава.
