Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай

1   Политический кризис Речи Посполитой вытекал как из ее внутреннего, так и внешнеполитического положения. В XVIII в. обострилась конфронтация между разными магнатско-шляхетскими группировками за власть. Продолжалась разгоревшаяся еще в 70-е годы XVII в. борьба между Радзивиллами, с одной стороны, и Сапегами и Пацами - с другой стороны. Однако Пацы, став в оппозицию к королю, начали конфликтовать с Сапегами и Огинскими. Затем, когда Сапеги укрепили свои политические позиции, против них возникла широкая коалиция во главе с Огинскими и Вишневецкими. Эти междоусобицы переросли в начале XVIII в. в гражданскую войну.

Ведя борьбу между собой, эти феодальные группировки обращались за помощью к иностранным государствам. Уже в ходе Северной войны часть  магнатов пошла за союзником Петра I Августом II Саксонским, вторая избрала  королем Станислава Лещинского - союзника Швеции. Главные военные действия на территории Беларуси проходили в 1706 - 1708 гг. 28 сентября 1708 г. около деревни  Лесная русская армия одержала важную победу над шведским войском. Северная война ускорила агонию. Россия в  результате войны укреплялась. Речь Посполитая приходила в упадок, теряла значение крупного европейского государства, попадала в зависимость от соседей.

В Речи Посполитой сложилась  такая ситуация, когда безграничная шляхетская демократия вела к ослаблению центральной, королевской власти. Фактически страна становилась игрушкой в руках  сильных олигархических групп, которые  политически и экономически подчинили  себе шляхту. Они активно использовали право «liberum veto» (запрещаю), по которому один депутат мог заблокировать  любое решение и даже сорвать  работу сейма. С 1652 по 1764 гг. из 80 сеймов 44 были сорваны, они не приняли никаких  решений. Годами Речь Посполитая оставалась без высшего органа власти. В это  время росла роль поветовых и  воеводских сеймов. Они присваивали  функции законодательной и судебной власти, вводили новые налоги. Королевская  казна постоянно ощущала нехватку денег, короли находились в большой  зависимости от магнатов, которые  имели свои войска.

Ослабленная Речь Посполитая теряла свое международное значение и в конце XVIII в. стала добычей  своих более сильных соседей - австрийской, прусской и русской  монархий. Для вмешательства в  дела Речи Посполитой был использован  так называемый «диссидентский»  вопрос. Россия поставила перед польским Сеймом вопрос о полном уравнивании  в правах некатоликов (диссидентов) с католиками. Сейм ответил отказом. Тогда в 1767 г. при покровительстве  России и Прусии в Слуцке была создана  православная, а в Торуне протестантская конфедерации, которые стали добиваться равенства верующих разных конфессий. Для подкрепления конфедератов в  Польшу был введен 40-тысячный русский  корпус. Русские войска окружили Сейм в Варшаве, и он был вынужден отменить все законы, направленные против диссидентов. Екатерину II Сейм наделил полномочиями оберегать не только православие  белорусов, но и саму Речь Посполитую.

Однако эти решения  встретили сопротивление части  польской шляхты. Она в феврале 1768 г. в г. Баре на Украине создает  свою конфедерацию. Значительной поддержкой барские конфедераты пользовались и в Беларуси. Началась вооруженная борьба с участием русских войск. Барские конфедераты были разбиты. После этого произошел первый раздел Речи Посполитой между Россией, Пруссией и Австрией. В 1772 г. России отошла восточная часть Беларуси - Витебщина и Могилевщина. Собравшийся в 1773 г. в Гродно Сейм, под нажимом русской дипломатии, подтвердил уступку отошедших к России территорий.

Первый раздел дал крепкий  толчок патриотическим чувствам в польских прогрессивных кругах. Нарастало  стремление форсировать проведение реформ по укреплению государственного строя. Тем более, что на политическую арену выходило третье сословие. Под  его давлением правительство  ввело единую пошлину, обязательную для всех, в том числе для  шляхты и духовенства. Создается  первый постоянно действующий центральный  исполнительный орган (правительство), которому подчинялись все государственные  учреждения.

Радикально настроенная  часть депутатов Четырехлетнего сейма (1788 - 1792 гг.) предприняла попытку  лишить Россию дальше вмешиваться в  дела Речи Посполитой. Сейм принял решение  об увеличении армии до 100 тыс. человек, закон о сеймиках, по которому безземельная шляхта была лишена избирательного права. Банкиры и юристы получили шляхетское звание. Горожане получили право приобретать  земельные владения, получать духовные и светские должности, офицерские звания.

В мае 1791 г. Сейм утвердил новую  Конституцию, которая разрабатывалась  под влиянием французской революции. Конституция сохранила за шляхтой  все права и разрешила ей заниматься торговлей. Политические права получила привилегированная часть мещан. Положение крестьянства фактически не изменилась, но в Конституции  провозглашалась опека над ним  со стороны государства. Конституция  существенным образом изменила государственный  строй. Выборность королей отменялась, но сохранялась выборность династий. Исполнительная власть принадлежала Королю и созданному при нем Совету в  составе примаса и пяти министров (полиции, военного, финансов, иностранных  дел и министра-хранителя печати). Сейм оставался высшим законодательным  органом. Liberum veto и конфедеративный  сейм были ликвидированы. Все решения  должны были приниматься простым  большинством голосов. Отменялась Люблинская уния, что вело к ликвидации государственности  Великого княжества Литовского, создавалась  самостоятельная православная епархия, подчиненная напрямую Константинопольскому патриарху. Конституция имела прогрессивное  значение и создавала благоприятные  условия для развития капитализма  и неслучайно встретила сопротивление  как внутри государства, так и  за границей.

Противниками Конституции  оказались магнаты, мелкая шляхта, католическая церковь, папская курия. Многие решения  Сейма вызвали острое недовольство России, которая уже сумела разрешить  свои проблемы с Турцией и Швецией. Монархические государства Европы в это время консолидируются, их противоречия отходят на второй план перед объединяющей их ненавистью к революционной Франции. В начале 1792 г. российские войска направились  в Польшу. При покровительстве  Москвы, недовольная решением сейма  шляхта организовала в мае 1792 г. Тарговицкую (Украина) конфедерацию, которая вместе с российской армией стала бороться за восстановление своих прежних прав. Армия Речи Посполитой не смогла противостоять объединенным силам России и тарговчан. 24 июля на сторону конфедератов перешел Король, в стране установилась власть конфедератов. Решения Четырехлетнего сейма и Конституции 1791 г. были ликвидированы.

Триумф тарговчан был  кратковременным. Подготовив военный  разгром Речи Посполитой, они подготовили  второй ее раздел. 13 января 1793 г. между  Россией и Пруссией был подписан акт второго раздела Речи Посполитой, на территорию которой вступили и  прусские войска. 17 августа последний  Сейм Речи Посполитой, собравшийся  в Гродно, ратифицировал договор  о разделе с Россией, а 23 сентября 1793 г. было объявлено о ратификации  договора с Пруссией. К России отходила Правобережная Украина и центральная  часть Беларуси с городами Борисов, Минск, Слуцк, Несвиж, Туров, Пинск. Пруссия  захватила Гданьск, Торунь, почти  всю Большую Польшу, часть Мазовши  и Краковского воеводства.

Последней попыткой консолидации общества и противостояния полному  исчезновению Речи Посполитой как самостоятельного государства стало восстание 1794 г, которое возглавил уроженец Беларуси Тадеуш Костюшко. 24 марта в Кракове  был объявлен акт восстания. Целью  восстания было восстановление Речи Посполитой в границах 1772 г. и возвращение  к Конституции 1791 г. Т. Костюшко , другие руководители восстания пытались объединить интересы передовой части шляхты, городского населения, делали шаги, направленные на улучшение положения крестьянства (Полонецкий универсал ), но не смогли достичь  широкой поддержки населения.

На территории Великого княжества  Литовского восстание началось 16 апреля, а в ночь с 22 на 23 апреля в руках  восставших оказался город Вильно. 24 апреля на площади перед городской  ратушей был объявлен Виленский  «Акт восстания народа литовского»  и одновременно начал работать орган  по руководству восстанием во всем Великом княжестве - «Наивысший Литовский  Совет», в который вошли двадцать девять наиболее активных деятелей восстания, а также тридцать семь представителей воеводств, поветов и городов. Вооруженная  борьба распространилась по всей Литве  и Западной Беларуси. Здесь восставших возглавил Якуб Ясинский (на начальном  этапе). Социально-политическая программа  повстанцев в Вильно была более радикальной, чем в Варшаве.

В Великом княжестве Литовском  военные действия продолжались с  апреля по сентябрь 1794 г. На территории Беларуси в восстании приняло  участие несколько десятков тысяч  человек. Наиболее значительные сражения произошли возле д. Поляны (7 мая), д. Солы (25 июня), Слонима (4 августа), Вильно (22 августа), д. Крупчицы (17 сентября). Попытки  распространить восстание на территории, ранее вошедшие в состав России, успеха не имели. Надежды руководителей  восстания на помощь революционной  Франции не оправдались. Восстание  было подавлено. 29 октября 1794 г. перед  царскими войсками во главе с А.В.Суворовым  капитулировала Варшава.

13 октября 1795 г. была  подписана конвенция между Австрией, Пруссией и Россией об окончательном  разделе Речи Посполитой. К России  отошла западная часть Беларуси (города Гродно, Новогрудок, Брест-Литовск), за исключением Белостокской  области, которая до 1807 г. находилась  под властью Пруссии, большая  часть литовских земель и Курляндия.  К Австрии отошла часть Люблинского  воеводства, Подлясского, Сандомирского,  Брест-Литовкого. К Пруссии отошла  остальная часть польских земель. 25 ноября 1795 г. от престола отрекся  последний король Станислав Август  Понятовский. Некогда могучее  государство перестало существовать.

1  Палітычны крызіс Рэчы Паспалітай быў закладзены ў час падпісання ганебнай для Вялікага княства Літоўскага Люблінскай уніі. Здрада вялікага князя літоўскага свайму гаспадарству, гвалт польскай шляхты ў адносінах да свайго шматгадовага саюзніка заклалі хісткі падмурак пад Рэч Паспалітую. Уся гісторыя Рэчы Паспалітай ад Любліна да трох падзелаў – гэта гісторыя барацьбы народаў Вялікага княства Літоўскага за сваю дзяржаўнасць, за права яе існавання. Бяскроўная і крывавая, дыпламатычная і ўзброеная барацьба аслабляла змучаныя гвалтам дзяржавы і ў эканамічных, і ў палітычных, і ў культурных адносінах, рабіла Рэч Паспалітую лёгкай здабычай суседніх краін.

Такім чынам, Люблінская унія – гэта пачатак канца, згубы не толькі Вялікага княства Літоўскага, але і Полыпчы як самастойных, незалежных дзяржаў. Гэта першы выток  палітычнага крызісу Рэчы Паспалітай.

Другім вытокам крызісу  стаў палітычны лад Рэчы Паспалітай, які заканамерна падрываў самыя  асновы дзяржаўнасці. Найболып небяспечным  было спалучэнне знакамітых “залатых шляхецкіх воль-насцей: выбранне манарха. Страціўшы са смерцю Жыгімонта II Аўгуста  манархічную дынастыю Ягелонаў, якая правіла амаль 200 гадоў, палякі не знайшлі  ў сябе дзяржаўнай мудрасці і адказнасці за лёс бацькаўшчыны і не вылучылі ніводнай са шматлікіх вядомых магнацкіх  фамілій на каралеўскі пасад (як гэта здарылася ў Расіі на пачатку XVII ст. пры адпаведных умовах). Яны  пайшлі па шляху запрашэння манарха  на польскі трон з суседніх краін. Сам гэты факт сведчыў аб існаванні  глыбокіх супярэчнасцей у кіруючым стане дзяржавы. Практыка пошукаў  гаспадара яшчэ болып паглыбляла гэтыя ^супярэчнасці. У час бескаралеўя  шляхецтва раз’ядноўвалася звычайна на процілеглыя партыі: рускую, французскую, шведскую, аўстрыйскую, краіна апускалася ў бездань бязладдзя, анархіі. Стэ-фан  Баторый неўзабаве пасля свайго абрання адзначаў у лісце да віленскага павятовага сейма (жнівень 1577 г.), што  Рэч Паспалітая ўсё болып апускаецца ў хаос “свавольства, анархіі, гвалту і безза-кбйня”, якія губяць дзяржаву.

Выбранне манарха мела і такую адмоўную рысу, як п.одкуп. Ка-рупцыя стала звычайнай з’явай палітычнага жыцця Рэчы іІаспалітай. Напрыклад, да сярэдзіны XVII ст. у асяроддзі  польскай шляхты ўзнік рух за скасаванне царкоўнай уніі. Уніяцкі мітрапаліт Календа ў 1688 г. быў вымушаны падкупляць сенатараў, каб захаваць унію. У выніку шырока распаўсюджанай карупцыі з грамадскай свядомасці паступова знікаюць такія паняцці, як маральнасць, сумленне, год-Васць, грамадзянскі доўг, патрыятызм і інш. Асабісты інтарэс прэваліруе над усім жыццём.

Выбары манархаў у Польшчы  стваралі таксама падставу для зацікаўленасці суседніх краін у “хатніх” справах  Рэчы Паспалітай; паступова яны ўцягваюцца ў вырашэнне польскіх спрэчак, у  тым ліку і ўзброенай сілай.

Такім чынам, дастаткова было адной шляхецкай вольнасці —  выбрання караля, каб прывесці дзяржаву да згубы. Але шляхта карысталася  яшчэ і такой вольнасцю, як “Рас1;а  сопуеп1;а”. Гэтыя ўмовы для выбрання караля звычайна пашыралі шляхецкія  вольнасці і абмяжоўвалі каралеўскую  ўладу, адначасова паглыблялі палітычны  крызіс, бо інтарэсы шляхецкіх груповак часцей за ўсё не адпавядалі інтарэсам  дзяржавы. Так з’явіліся “Генрыхавы артыкулы”, хвалёны Літоўскі Статут 1588 г., няздзейснены польскі план унітарнай  дзяржавы і іншыя пытанні. Выбары, такім чынам, прымалі выгляд гандлю паміж рознымі групоўкамі шляхты і кандыдатам у каралі. Дарэчы, да Люблінскай уніі шматлікія заявы  шляхецкіх дэпутатаў на сейміках насілі форму просьбаў да вялікага князя. Каронны ж сейм у Рэчы Паспалітай дыктаваў каралю сваю волю. 1 кароль павінен  быў строга выконваць як “Расіа сопуепі-а”, так і пастановы сейма. Гэта шляхецкая вольнасць была гарантавана  правам на “канфедэрацыі” альбо “рокашы”, якія, па сутнасці, былі не чым іншым, як узаконеным правам шляхты развязаць  грамадзянскую вайну ў дзяржаве супраць вышэйшай улады ў асобе  караля.

Шляхецкія вольнасці вянчала  знакамітае ІіЬетт уеіо, якое не проста нараджала анархію, карупцыю (Маскве, Вене ці Берліну было дастаткова падкупіць  аднаго шляхціца і такім чынам  сарваць пры-няцце непажаданай  пастановы), але магло наогул паралізаваць цэнтральную ўладу, дзяржаўны механізм. 3 сярэдзіны XVII ст. гэта тэндэнцыя пачала перарастаць у звычайную з’яву  палітычнага жыцця Рэчы Паспалітай. Да 1652 г. на польскіх сеймах справы вырашаліся болыпасцю галасоў, хаця ў пратаколах дзеля формы ўжывалася фраза  “па аднагалоснаму рашэнню”. У 1652 г. дэпутат Упіцкага павета Сіцінскі ўпершыню ўжыў слова “не позволям” (г.зн. не згодзен з па-становай сейма) і прыпыніў пастанову сейма. 3 гэтага часу фраза “не позволям” усё  часцей стала ўжывацца на сеймах. Так, калі за 1652 — 1764 гг. з 80 сеймаў былі сарваны 44, то за 1744 — 1762 гг. усе адзінаццаць  сеймаў не здолелі прыняць патрэбных  рашэнняў. Але і прыняцце пастаноў сеймам яшчэ нічога не азначала. Любая  паста-нова караля ці сейма магла  быць адхілена шляхтай. Шляхціц ведаў .толькі падпарадкаванне Богу ды самому сабе. Шляхецкі стан, закліканы абараняць  радзіму, адказваць перад нашчадкамі за лёс бацькаўшчыны, хварэў на ганарлівасць, бяздумнае самалюбства, бязглуздую самаўпэўненасць. Неабмежаваная дэмакратыя губіла Рэч Паспалітую.

Аслабленне цэнтральнай  улады цягнула за сабой узвышэнне  павя-товых сеймікаў, якія пачалі прысвойваць  функцыі заканадаўчай і судовай  улады, перасталі лічыцца з рашэннямі  сейма.

У выніку асаблівасцей палітычнага  ладу Рэчы Паспалітай да канца XVII ст. у  дзяржаве ўзнікае прыкметнае аслабленне манархічнай улады, бяспрыкладнае  ўзмацненне шляхты,  заняпад адміністрацыйнага  кіравання, духоўнасці і грамадзянскага сумлення.

Трэцім вытокам палітычнага  крызісу з’явілася бязглуздая рэлігійная палітыка з канца XVI ст. Берасцейская царкоўная унія не дма пажаданых  вынікаў. Наадварот, яна паглыбіла  існуючыя ў ррамадстве супярэчнасці.

іі^Лацінізацыя уніяцкай царквы прывяла да расколу грамадства на дааярыхільнікаў і праціўнікаў. Апошнія ў набліжэнні уніяцкай царквы да уасцёла ўбачылі пагрозу не толькі уніяцтву, але і ўсяму права-(адаўнаму насельніцтву. У грамадскай свядомасці больш трывала за-цдтрўваецца  думка аб прыналежнасці беларускага  этнасу да рускага народа, аб неабходнасці ўз’яднання з ім. Пазней гэта этнічна-рэлігійная І; Ірамадска-палітычная плынь у  гістарычнай літаратуры атрымала вдаву  “заходнерусізм”.

.»,; іЧацвёрты выток палітычнага  крызісу — спалучэнне нацыя-нальнага  і рэлігійнага прыгнёту з феадальным. Распаўсюджанне ^Грарнай рэформы  Жыгімонта II Аўгуста на Усходнюю  Беларусь в»іклікала супраціўленне  народных мас: скаргі на самавольства  адацністрацыі і арандатараў,  адмаўленне ад выканання прыгонных  Оявіянасцей, уцёкі ад сваіх  гаспадароў да іншых феадалаў  ці за межы Краіны, часцей за  ўсё на Украіну і ў Расію,  падпальванне маёнткаў, 1ІЯ$роеныя  паўстанні.

і ‘Адным з буйных сялянскіх  рухаў у XVIII ст. было паўстанне ў  Крычаўскім старостве, пажыццёвым уладанні князя І.Радзівіла. У ,3і0″х гадах XVIII ст. староства арандавалі браты Іцкавічы, якія не ^одькі ўзмацнілі прыгнёт  шляхам завышэння інвентарных грашовых ададяжоў і адработачных павіннасцей, але і ўжывалі грабеж, насілле, Кврдаванне сялян за нязначную непаслухмянасць. У пачатку 40-х Г^Дрў становішча сялян стала невыносным. Першае ўзброенае  выступленне сялян на чале з Канстанцінам Вашчылам пачалося вясной 1740 г. Непасрэднай  прычынай паўстання быў арышт  і прыгавор да д«карання смерцю 18 сялян па падазрэнні ў падпальванні дома аднаго з арандатараў. Атрад  К.Вашчылы, які налічваў некалькі соцень чала-99К, быў разгромлены ваеннай  сілай адміністрацыі староства. Тады ва чале паўстання стаў войт в.Селішчы  Васіль Вашчыла. Яму дапамагалі Іван Карпач, Стась Бачко, Васіль Вецер. На працягу года таўстанне распаўсюдзілася  на болыпасць тэрыторыі староства. Да яго дв&дучыліся сяляне шляхецкіх  уладанняў і прышлыя людзі  з Расіі. У Ра%У ўдзельнічала некалькі тысяч чалавек. Паўстанцы наладалі на дамы багатых гандляроў, ліхвяроў, адбіралі кабальныя дакументы, вайболып злосных забівалі. І.Радзівіл быў  вымушаны перадаць ста-роства іншаму арандатару. Але гэта толькі часова паслабіла  сялянскі рух. Улетку 1743 г. барацьба абвастрылася і перарасла ва ўзброенае цаўстанне. Паўстаўшыя не прымалі распараджэнняў Радзівіла, праганялі і забівалі чыноўнікаў. У канцы 1743 г. староства  засталося »в толькі без арандатараў, але і без адміністрацыі.

і На пачатку 1744 г. І.Радзівіл накіраваў у Крычаў атрад коннага  і пешага войскаў з артылерыяй. Праведаўшы пра тое, паўстанцы нарпрабавалі ўзяць Крычаўскі замак штурмам, але беспаспяхова. Варацьба працягвалася, у шэрагах паўстанцаў налічвалася  болып за 4 тыс. чалавек. Аднак карнае войска раптам напала на лагер паў-станцаў  і разбіла яго, бо сілы былі няроўныя. На полі бою з ліку паўстанцаў засталося 100 чалавек забітых і 500 параненых, а 77 трапілі ў палон. Прыгнятальнікі жорстка падавілі паўстанне: 74 паўстанцы  былі закатаваны (адны павешаны, іншыя  — жывымі пасаджаны на кол). Васіль Вашчыла ўцёк на Украіну, але польскія ўлады патрабавалі яго выдачы. Доўга цягнулася дыпламатычная  пісаніна, тым часам Васіль Вашчыла  захварэў і памёр у турме.

У 40-х гадах XVIII ст. сялянскімі хваляваннямі былі ахоплены Мазырскі павет (1745), Гомельскае староства (1747), Чачэрскае  ста-роства і інш. Антыфеадальны  і антырэлігійны рух на Беларусі калаціў Рэч Паспалітую, заганяючы  яе ў труну.

Пяты выток паглыблення  палітычнага крызісу — барацьба паміж магнатамі за ўладу. У другой палове XVII ст. у Вялікім княстве  Літоўскім асноўнымі сапернікамі  былі Радзівілы, Пацы і Сапегі. У 60-х  і першай палове 70-х гадоў XVII ст. найболып уплывовымі былі Пацы, а ў першай палове 80-х – Сапегі.

У 1696 г. большая частка беларуска-літоўскай  шляхты выступіла супраць усемагутнасці  Сапегаў. Барацьбу ўзначалілі Агінскія і Вішнявецкія. Яны выдалі ў Вільніуніверсал, у якім абвяшчалі гет-мана Сапегу і яго сяброў ворагамі айчыны і  прыгаварылі іх да пака-рання смерцю з канфіскацыяй маёмасці. Барацьба прыняла характар грамадзянскай  вайны, у выніку якой руйнавалася  Беларусь. Пачатак Паўночнай -вайны  не спыніў феадальных міжусобіц, Сапега- перай-шоў на бок Карла XII і разам  з ім пачаў граміць і руйнаваць  айчыну. Скончылася вайна, але не спыніліся  феадальная анархія і бясконцыя  інтрыгі, барацьба за ўладу.

Пасля Паўночнай вайны  палітычны крызіс у Рэчы Паспалітай пе-рарастае ў апошнюю стадыю —  агонію.

Надзвычай добра раскрыў  палітычнае становішча тагачаснай Рэчы Паспалітай Ф.Энгельс: “3 пачатку васемнаццатага стагоддзя Полыпча, згодна з выказваннямі саміх палякаў, трымалася бязладдзем (РоІзЬа піеггагіет зіоі), замежныя войскі беспералынна акупіравалі ўсю краіну і праходзілі цераз яе, яна служыла  для іх заезным дваром і карчмой (Кагсгта гаегсіпа, як казалі палякі), пры гэтым, аднак, як правіла, забываліся заплаціць” (Маркс К., Энгельс Ф. Соч. Т. 22. С.18).

Найбольш прадбачлівыя палітыкі Рэчы Паспалітай папярэджвалі загадзя  аб смяротнай небяспецы, якая навісла  над дзяржавай. Яшчэ ў 1668 г. дольскі  кароль Ян-Казімір, адмовіўшыся ад прастола, на развітанне перасцерагаў сенатараў: “Дай Бог, каб я не быў прарокам, але кажу вам: калі вы не выправіцеся  і не зменіце сваіх парадкаў, то Полыпча загіне ад іншаземцаў. Масква адарве ў яе ўсе рускія землі і Літву да самага Буга, Нарэва і нават да Віслы; Прусія возьме Вялікую Полыпчу і польскую Прусію. Аўстрыя ж, бачачы, што іншыя дзеляць паміж сабой наша дабро, кінецца на Кракаў і сумежныя ваяводствы, — і кожная з суседніх дзяржаў пажадае лепей валодаць часткай нашага гаспадарства, як мець яго ўсё з вашым бязладдзем і вашымі вольнасцямі” (Брянцев П.Д. Очерк Древней Лнтвы н Западной Рос-снн. Внльна, 1891. С.114 – 115).

У часы кіравання Аўгуста III (1733 – 1763, сын Аўгуста II) феа-дальная  анархія паглыбляецца, узмацняецца  феадальны, нацыя-нальны і рэлігійны  прыгнёт. У палітычным жыцці з’яўляецца новая, даволі характэрная рыса –  зварот шляхты за дапамогай да суседніх краін дзеля вырашэння ўнутраных  спраў.

Набліжэнне канца адчувалі і сучаснікі падзелаў Рэчы Паспалітай, і таму патрыёты спрабавалі хоць як-небудзь  прыпыніць агонію. У 1764 г. Чартарыйскія на канвакацыйным сейме паспрабавалі правесці памяркоўныя рэформы дзяржаўнага  ладу: абмежаваць “ліберум вета”, аслабіць залежнасць дэпутатаў ад інструкцый сеймікаў, упарадкаваць суд, фінансы, павялічыць войска. Аднак рэформы закраналі  шляхецкія вольнасці і таму адразу ж выклікалі рашучы адпор рэакцыйных сіл краіны, а таксама Прусіі і  Расіі. Пры падтрымцы расійскага пасла Рэпніна дысідэнты стварылі канфедэрацыі: пратэс-танцкую ў Торуні і праваслаўную ў Слуцку. На дапамогу ім прыйшла 40-тысячная руская армія, карыстаючыся правам абароны права-слаўных у  Рэчы Паспалітай, згодна з “вечным  мірам” паміж Масквой і Варшавай (1686).

У 1768 г. сейм (пад націскам рускіх войск) прыняў пастанову аб ураўноўванні ў правах праваслаўных і пратэстантаў з католікамі. Адначасова Расія стала  гарантам не толькі верацярпімасці, але  і за-хавання палітычнага ладу Рэчы Паспалітай, які існаваў да 1764 г.

У лютым 1768 г. каталіцкія фанатыкі стварылі ў Бары (на Украіне) канфедэрацыю з мэтай процідзеяння ўплыву рускай імператрыцы ў Полыпчы. На пачатку 1770 г. з Францыі на дапамогу канфедэратам прыбыло некалькі афіцэраў на чале з Дзюмур’е. У сваім данясенні^ён адзначаў адну з найважнейшых прычын крызісу Рэчы Паспалітай — неверагоднае падзенне маральнасці шляхецкага стану: “Я нідзе не бачыў падобнага ў  Еўропе, што бачу ў Полыпчы: норавы правадыроў канфедэратаў чыста азіяцкія, дзівосная раскоша, безразважныя расходы, доўгія абеды, гульні, танцы — вось іх заняткі…Я…сярод канфедэратаў не знайшоў ніводнага прыстойнага  чалавека, за выклю-чэннем літвіна Богуша; галоўны распарадчык канфедэратаў – князь Радзівіл сапраўдная жывёла”.

Яшчэ болып змрочную карціну  малюе Эсэн, саксонскі пасол пры  варшаўскім двары: “Польскія вяльможы…пастаянна ганяюцца за атрыманнем пенсій ад замежных двароў з тым, каб падкопвацца  пад сваю Айчыну. Кожны дзень у  Полыпчы адбываюцца такія з’явы, якія неверагодны ў іншых дзяржавах: злосныя банкруцтвы купцоў і вяльмож, безразважныя азартныя гульні, грабяжы, усялякага роду адчайныя ўчынкі…3лачынствы  адбываюцца на кожным кроку, і хто ж іх учыняе? Людзі з вышэйшага свету, якія пастаянна бываюць у караля і карыстаюцца павагай, і якому ж пакаранню яны падвяргаюцца? Ніякаму.-.Адзін сенатар выкрываецца ў падробцы вэксаляў, другі адмаўляецца ад свайго подпісу, трэці ўжывае фальшывыя карты падчас гульні на грошы, чацвёрты прадае маёнтак, якім ніколі не валодаў, пяты бярэ з рук крэдытора вэксалі, разрывае іх і ў той жа час загадвае біць крэдытора, шосты захоплівае чужую жонйу, адвозіць яе дамоў і бессаромна зневажае яе. Я заміраю пры думцы, – піша далей Эсэн, – што курфюрст ускладзе на мяне абавязак назваць яму сярод палякаў трох знатных асоб і разам з тым сум-ленных, я не змагу назваць яму ніводнага. Англійскі пасол, — пра-цягвае Эсэн, — кожную пошту просіць свой урад адазваць яго адсюль, таму што ён, выконваючы абавязкі пасла пры варшаўскім двары, тым самым зневажае сваю годнасць, як сумленнага чалавека. Нямецкі паўашуканец, — заканчвае сваё данясенне саксонскі рэзідэнт, – у Полыпчы быў бы сумленным чалавекам” (Брянцев П. Д. Очерк Древ-ней Лнтвы н Западной Росснн. С.130 – 132).

Падзенне нораваў пануючага  шляхецкага стану згубіла яго, зрабіла  няздольным кіраваць дзяржавай. Гэта і  было адной з галоўных пры-чын  пастаянных зваротаў розных груповак за дапамогай да суседніх краін.

Хутка разгарэлася грамадзянская  вайна, у якой канфедэратыўны рух  быў задушаны з дапамогай царскай  арміі.

Па прапанове прускага караля Фрыдрыха II Вялікага 5 жніўня 1772 г. у С.-Пецярбургу была падпісана  канвенцыя аб падзеле Рэчы Паспалітай паміж Расіяй, Прусіяй і Аўстрыяй. Прусія атрымала паў-ночна-заходнюю частку Польшчы (Памеранію і кавалак  Вялікай Полыпчы паміж Прусіяй  і Брандэнбургам), Аўстрыя – паўднёвую  частку Полыпчы і частку Заходняй Украіны са Львовам. Да Расіі адышлі Інфлянты, болыпая частка Полацкага  ваяводства (па правым беразе Заходняй Дзвіны), амаль усё Віцебскае, усё  Мсціслаўскае ваяводствы і ўсходняя частка Рэчыцкага павета, Магілёўскае  ваяводства (з Рагачовам, Прапойскам, Чачэрскам і Гомелем).

Першы падзел Рэчы Паспалітай ацвярэзіў польскіх сенатараў. Хутка  была створана паспалітая рада, якая складалася з караля, 18 сенатараў, 18 дэпутатаў  сейма. Прымаюцца рашэнні, накіраваныя  на паляпшэнне гандлю і прававога  становішча гараджан, развіццё прамысловасці. Але яны не закраналі асноў  дзяржаўнага і грамадскага ладу Рэчы Паспалітай.

3 мая 1791 г. сейм прыняў  канстытуцыю Рэчы Паспалітай, якая  адмяняла выбарнасць каралёў,  але ўводзіла выбарнасць дынастый. Заканадаўчая ўлада належала  двухпалатнаму сейму, які выбіраўся  на 2 гады і павінен быў прымаць  рашэнні болыпасцю галасоў. У  склад сейма ўводзіўся 21 прадстаўнік  гарадоў з правам дарадчага  голасу. Каралю і радзе (”вартавому  закону”), якая складалася з прымаса  каталіцкай царквы і пяці міністраў,  належала выканаўчая ўлада. Выканаўчыя  органы ўлады, войска і бюджэт  былі абвешчаны агульнымі для  ўсёй Рэчы Паспалітай. Аднак захаваліся  асобныя дзяржаўныя пасады ў  Літве, а таксама войска. Канстытуцыя  абвяшчала захаванне правоў і прывілеяў шляхты і яе “першынство ў пры-ватным і грамадскім жыцці”. Адначасова канстытуцыя зрабіла крок у напрамку збліжэння мяш-чанства са шляхтай: шляхта атрымала дазвол займацца гандлем, а мяшчане — набываць зямельныя ўладанні, займаць цывільныя пасады. Зусім не змянілася становішча сялян. Праўда, пан атрымаў права, калі ён таго захоча, вызваляць му-жыка ад прыгону. Абвяшчалася свабода веры, але за каталіцтвам пакідаўся статус дзяржаўнай рэлігіі. Канстытуцыя ў чарговы раз абвясціла поўнае зліццё Полыпчы з Вялікім княствам Літоўскім у адзіны і непадзельны арганізм.

Безумоўна, канстытуцыя насіла прагрэсіўны характар. Адчуваўся  ўплыў Вялікай французс-кай рэвалюцыі, ствараліся больш спрыяльныя ўмовы  для развіцця прадукцыйных сіл краіны.

Праціўнікі канстытуцыі, на чале якіх стаялі Севярын Ржэвускі, Ксаверый Браніцкі і іншыя, узняліся на барацьбу супраць канстытуцыі. 14 мая 1792 г. у мястэчку Таргавіцы (на Украіне) была створана канфедэрацыя і абвешчаны  акт аб абароне каталіцкай рэлігіі  і ранейшага парадку кіравання  краінай. На дапамогу канфедэраты запрасілі  Кацярыну II. Зноў пачалася грамадзянская  вайна, у якой кароль далучыўся да канфедэратаў і выступіў супраць  канстытуцыі і папярэдніх рэформ.

У 1793 г. адбыўся другі падзел Рэчы Паспалітай паміж Расіяй і Прусіяй. Да Прусіі адышлі Данцыг і Вялікая  Полыпча, а да Расіі -частка Полацкага  ваяводства (па левым беразе Дзвіны), рэшткі Віцебскага і Мсціслаўскага, Мінскае і ўсходнія часткі Навагрудскага  і Врэсцкага ваяводстваў.

Другі падзел Рэчы Паспалітай выклікаў абурэнне і пратэст розных пластоў шляхецтва. 24 сакавіка 1794 г. у Кракаве пачалося паўстан-не на чале з генерал-лейтэнантам Анджэем  Тадэвушам Банавентурам Касцюшкам. Мэта паўстання — “аднаўленне  незалежнасці нацыі і ўсталяванне  ўсеагульнай свабоды”, адраджэнне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. Для  беларускага народа гэта азначала канчатковае  акаталічванне і паланізацыю  Беларускага краю. У першы дзень  паў-стання Касцюшка звярнуўся з  адозвамі “Да арміі”, “Да грамадзян”, “Да духавенства”, “Да жанчын”, у якіх заклікаў абараняць свабоду  і айчыну. 7 мая 1794 г. быў выдадзены  Паланецкі універсал, які абвяшчаў сялян асабіста вольнымі, але без  зямлі.

Паўстанне перакінулася на Літву. 3 22 на 23 красавіка 1794 г. паўстанцы захапілі Вільню і ўтварылі найвышэйшую раду літоўскага народа на чале з віленскім  камендантам палкоўнікам Якубам Ясінскім. Рада звярнулася да шляхты за дапамогай, стварыла крымінальны суд  з 15 чалавек для пакарання смерцю здраднікаў айчыны, а так-сама органы кіравання паўстаннем (дэпутацыі).

Паўстанцы мелі тры карпусы  войск, у аснове якіх было рэгуляр-нае  войска княства Літоўскага на чале з Я.Ясінскім, А.Хлявінскім, Ф.Сапегам. Кіраўніцтва паўстаннем мела намер  уцягнуць у паўстан-не ўсіх шляхціцаў  і вылучыла заклік: “Хто не з намі – той супраць нас”. Але абаронцы айчыны і ў час смяротнай небяспекі  не здолелі згуртавацца. Паміж імі  адсутнічала ўзаемапаразуменне, дысцыпліна, працягваліся сваркі і спрэчкі. Гэта прывяло да таго, што Тадэвуш Касцюшка адхіліў ад кіравання паўстаннем Ясінскага, замяніўшы яго генералам Віельгорскім. Хутка ўся Беларусь і Літва былі ахоп-лены полымем паўстання, да якога далучылася частка сялян, што паверылі абяцанням Касцюшкі вызваліць іх ад феадальнага прыгнёту. Паколькі выкананне абяцання затрымлівалася, сяляне пачалі адыходзіць ад паўстання. Пры такіх абставінах было няцяжка справіцца з паўстаўшымі.