Сиёсати ҳимоятии давлат барои худкифоии маҳсулоти дохилӢ

Таҷрибаи хориҷӢ

Некҷӯ Ҷ.

Сиёсати ҳимоятии давлат барои   худкифоии

маҳсулоти дохилӢ

Мамлакатҳои ҷаҳон аз лиҳози иқтидори истеҳсолӣ, имконияти техникӣ ва захираҳои табиӣ бо ҳамдигар дар шароити баробари рушд ва инкишоф қарор надоранд. Аз ин лиҳоз сиёсати иқтисодӣ воҳиди роҳ ба масоба нусхаи шифобахши ҳамагонӣ низ наметавонад ба кор гиранд. Барои он иддае аз кишварҳое, ки дар ҳолати мусоиди рушд ва инкишоф қарор доранд, аъмоли сиёсати ҳимоявӣ ба хотири ташвиқ ва рушди саноати навташкили дохилӣ, мусоид сох-тани заминаи бештари шуғл, коҳиши бекорӣ, ҷамъоварии сармоя, ҳифзи манобеи дохилӣ, таъ-мин ва таҳкими иқтидори иқтисоди миллӣ, муътақид ба худ зарур аст.

Яке аз назариёти муътабар, ки дар баҳси ҳимоят ва таҷзия ва таълим  ба баррасии иқтисод баста ва марбут мешавад, назарияи ҳимоят аз саноати навташкил аст. Ин назария мегӯяд, ки як кишвар мумкин аст дар як мол бартарии нисбӣ дошта бошад. Вале ба иллати набудани дониши фаннии аввалия ва сатҳи пасти тавлид ин саноат наметавонад дар кишвар роҳандозӣ шавад ва ё дар сурати роҳандозӣ наметавонад бо тамоми фабрикаҳо таъсис шуда дар хориҷ, рақобати муваффақе дошта бошад. Ҳадафи аслии ҳимояти тиҷоратӣ муваққат ба манзури таъсис, роҳандозӣ ва ҳимоят аз саноати дохилӣ дар даврони навташкилӣ аст, то ҷое ки бо дастёбӣ ба сарфаҷӯиҳо дар миқёс ва афзалияти нисбии зиёдмуддат ин саноат битавонад бо тамоми фабрикаҳои хориҷӣ ба рақобат бипардозад. Ба таври мисол агар як саноати навташкил дорои сарфаҳои иқтисоди ҷонибӣ бошад, яъне манофеи зиёде барои ҷомеа эҷод кунад, ба таври мисол бо омӯзиши коргарон ва касби маҳорати фаннӣ тавассути онҳо, коргарон ба тамоми санои бо короӣ бештар хоҳанд рафт. Дар ин суръат эҳтимолан сармоягузорӣ камтар аз ҳадди зарурӣ дар он саноат анҷом мешавад. Зеро он саноат наметавонад тамоми манофеи иборат аз сармоягузориро бо сурати комил дарёб кунад. Як равиши ташвиқи саноат ва ҳатто сарфаҳои иқтисодӣ бештар ба ҷомеа қаътан маҳдуд кардани воридот аст. Ин иқдом боиси ташвиқи саноат мешавад, вале дар айни ҳол нархи мол барои масрафкунандагони дохилӣ низ афзоиш меёбад. Равиши муносибтар пардохти ёронаи мустақим ба саноат қабули ҷӯб-рони зарар аст. Ин равиш боиси ташвиқи саноат мешавад, бидуни он ки ихтилоле дар масраф бо вуҷуд оварад ва ё ин ки масраф кунандагон аз ҳимоятҳое тиҷоратӣ зарар бибинанд. Як андози мус-тақим низ беҳтар аз маҳдудиятҳои тиҷоратӣ метавонад боиси коҳиши фаъолиятҳое бишавад, ки набудани сарфаҳое иқтисодиро  ба дунбол доранд1.

Аъмоли сиёсатҳои ҳимоявӣ метавонад шароити лозимро ҷиҳати рушди саноии навташкили дохилӣ фароҳам созад. Тарафдорони сиёсати ҳимоявӣ, системаи озодии мубодила як василаи тафовуқи иқтисодии кишварҳои саноатӣ бар кишварҳои дар ҳоли рушд мебошад.

Ҳимоятҳои қонунии давлатӣ дар соири кишварҳо

Теъдоди аз ҳимоятҳои давлатӣ дар солҳои 1985 –2000  дар Амрико, Австралия, Конада ва Ҷомеаи иқтисоди Европа афзоиш ёфтаанд. Ҳимояти давлатӣ шомили ҳимоят-салоии дохилӣ, пардохтҳои гумрукӣ ва муқаррароти зидди демпинг (қи-матшиканӣ дар тиҷорат) аст. Ҳи-моят аз сарои дохилӣ ба сурати баъзе манфиатҳо (назири манфиати андозӣ ва амсоли он) ҷиҳати кӯмак ба тавлидкунандагони до-хилӣ, ки аз воридот зарар мебинанд, гирифта мешавад. Пас аз барқарории чунин манфиатҳо дигар рақобати зиёнбор нахоҳад буд. Пардохтҳои гумрукии ҷубронӣ, ивази дурӯғӣ дар эътироз ба пардохти ёронаи содирот тавассути кишвари муқобил гирифта мешавад. Чунончи исбот шавад, ки пардохти ёронаи содирот муҷиби зарари тавлидкунандагоне дохилӣ шуда, он гоҳ ҷиҳати гирифтани асароти зарарбор ёронаҳои хориҷӣ, таърифаи гумрукии изофӣ бар воридот гирифта хоҳад шуд.

Ҷиҳати муқобила ва эътироз бо фурӯши молҳо тавассути як муассисаи хориҷӣ бо қимати камтар аз хироҷоти тавлид (камтар аз қимати дохилӣ) он мол, муқар-рароти зидди домпенг гирифта мешавад. Чунончи иқдом ба демпенг исбот шавад ва муҷиби хисороти тавлидкунандагони дохилӣ низ бишавад, он гоҳ ба таври худкор таърифаҳои гумрукии изофӣ бар воридот муодили тафовути қиматҳо ва ё муодули миқдори демпенгӣ гирифта мешавад. Лозим ба ёдоварист, ки ҷуброн ва ҳимояти беш аз ҳад дар муқобили ҳар иқдоми тиҷоратӣ мувоҷиби дилсардии содиркунандагон хоҳад шуд. Дар ҷадвали поён нишон дода мешавад, ки иқдомоти қонунӣ масрафҳои зиёдеро ба ҳамроҳ дошта, ки пардохтҳои гумрукии ҷубронӣ дар соли 1987 дар Амрико ва вазъи муқаррароти зидди демпинг аз соли 1986 дар тамоми манотиқ ба шиддат афзоиш ёфтааст.

Ҷадвали 1.Теъдоди ҳимоятҳои қонуни гирифташуда дар солҳои 1985 ва 2000

1) J.M. Finger and J. Nogues. “International Control of Subsidies and Countervailing: Duties” The World Bank Economic Review,  Review ,Sept 2002.

Зеро аъмоли сиёсати озодии мубодила ба кишварҳои саноатӣ иҷозат медиҳад, ки маводи хоми аввалияро бо қиммати паст аз кишварҳое, ки саноати онҳо инкишоф наёфтааст бихаранд, баъдан моли саноатии худро ба қиммати баланд ба онҳо бифурӯшанд. Аммо мухолифони сиёсати ҳимоявӣ ин сиёсат ҳамбастагии байналмилалиро ба хатар меандозад, ҳусни рақобатро аз байн мебарад. Имтиёзот ва инҳисоротро тавсия медиҳад. Қиммати тавлидоти саноатии мавриди назар ва ҳимоятро боло мебарад, ки бори ҳамаи ин душвориҳо ба дӯши истифодабаранда ва масрафкунанда таҳмил мешавад. Дар ҳоле, ки озодии мубодила боиси тақсими кор ва тахассуси байналмилалӣ шуда, Ра-қобатро осон сохта ва дар натиҷа тамоми навоварӣ ва ибтикорро дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ тақвият мекунад, бозори харид ва фурӯшро густариш медиҳад, қим-мати тамомшуд ва дар натиҷа қимматҳо коҳиш меёбанд, ки ин амр муҷиби беҳбудии бештар барои масрафкунандагон мешавад. Барои сиёсати ҳимоявӣ чунин далоил дорад:

- кишварҳое, ки вобаста ба воридот ҳастанд, мисли кишвари

Афғонистон, дар сурати пайдоиши ҳаводисе, монанди ҷанг, иқтисодашон вайрон хоҳад шуд бинобар ин ҳар кишвар бояд базаи саноатии худро бо гирифтани сиёсати ҳимоявӣ ба хотири ҳифзи истиқлоли иқтисодӣ дар дохил эҷод намояд.

- дар баъзе аз кишварҳо ба хотири баланд бурдани сатҳи дастмуздҳо қиммати тамомшуди маҳсулот баланд буда ва дар натиҷа қиммати амтаҳа низ баланд мебошад. Аз ин лиҳоз барои мубориза бо амволи арзони хориҷӣ ва ҳамчунон аъмоли сиёсати демпинг фурӯши маҳсулот дар хориҷи кишвар ба қиммати пасттар аз қиммати тамомшуди он, сиёсати ҳимоявиро аъмол мекунад.

Дар кишварҳои рӯ ба инкишоф ва бӯҳронзада, мисли Афғонистон саноати навташкилшудаи дохилӣ, ки дар оғоз ба камбуди нерӯи моҳир ва мутахассис бюрократия ва паст будани сатҳи идора боло будани қиммати маҳсулоти тайёр ва ҳамчунин поён будани кайфияти маҳсулот наметавонад, ки аз ҳимоятҳои гумрукии дар рақобати ҷаҳонӣ ба таври муваққат баҳ-раманд гардад, то дар муддати дароз баҳраманд гардида ва дар муқобили рақобатҳои хориҷӣ ис-тодагӣ кунанд. Аммо ба маҳзи ин, ки кишвар аз лиҳози иқтисодӣ қавӣ гардад, қодир ба рақобат шуда бозгашт ба озоди доду гирифти лозима инкишофи тиҷорат ва мубодилаи байналмилалӣ мешавад2.

Бинобар ин агар муваққатан аз тариқи вазъи тариқаҳои гумрукӣ ва саҳмиябандӣ бар воридот маҳдудияте эҷод шавад, тавлидкунандагони дохилӣ фурсат хоҳанд ёфт то маҳорати худро чунон афзоиш диҳанд, ки битавонанд бидуни эҷоди маҳдудият бар воридот дар бозор рақобат кунанд. Монеаҳое, ки барои пешгирӣ аз вуруди амволи хориҷӣ эҷод мешавад, вазъи тарофаҳои гумрукии баланд бар амволи воридотӣ, ки заминаи тавлиди он дар дохил омода ҳаст, мебошад. Тарофаи андоз, ки пасандози вуруди амвол ба марзаҳои миллии як кишвар дарёфт мешавад, ҳар гоҳ бо арзи ин андозҳо қиммати амволи воридотӣ қиммати амволи монанди дохилӣ, ки дорои чунин сифат бошанд, бештар гардад, тақозо барои хариди амволи воридотӣ коҳиш меёбад. Лекин давлат наметавонад аз тариқи тарифаи гумрукӣ монеи вуруди амволи воридотӣ шавад. Яъне фишори тақозо ба ҳадде ҳаст, ки бо вуҷуди вазъи та-рифаҳои гумрукии вазнин боз ҳам миқдори зиёди амвол вориди кишвар мешавад ва кишварро аз лиҳози асъорӣ дар мушкилот қарор медиҳад. Равишҳое, ки дар ин маврид ба кор мераванд ин аст, ки давлат барои муддати замони мушаххас миқдори бештар ҷиҳати воридоти ҳар гурӯҳи амвол таъин менамояд ва иҷозати вуруди бештари онро намедиҳад ва дигар ин ки саҳмиябандӣ мумкин аст аз тариқи тарифаҳои гумрукӣ сурат гирад. Масалан, то андозаи муайян мумкин аст аз тариқи тарифаҳои гумрукии муносиби вазнин аз вуруди амволи монанд пешгирӣ шавад. Нуқтаи муҳим ва қобили тазаккур ин аст, ки тарифаи гумрукӣ ва саҳмиябандӣ таъсироти фарқ-кунанда бар иқтисоди кишвар мегузоранд. Тарифа ба таври мус-тақим муҷиби афзоиши қиммати амволи воридотӣ мешавад ва ба таври ғайримустақим бар миқдори пешниҳод асар мегузорад, дар ҳоле, ки саҳмиябандӣ ба таври мустақим бар миқдори арзаи амволи воридотӣ дар дохил асар мегузоранд ва ба таври ғайримустақим бар қиммати амвол таъсир мекунад. Лекин дар ҳарду ҳолат қиммати амволи воридотӣ афзоиш ва миқдори арзиши он коҳиш меёбад дар натиҷа бо вазъи тарифаҳои гумрукӣ аввалан маснавиёт ва маҳсулоти зироатӣ бо амволи дохилӣ афзоиш меёбад, ки ин худ муҷиби ҷалби сармояҳои хориҷӣ мешавад. Воридоти амвол коҳиш меёбад ва чунин вазъи кишварҳои содиркунанда ба эҷоди компанияи хеш дар дохили кишвар ташвиқ мешаванд, монанди фабрикаи сименти Пулихумрӣ, Ҷа-булсароч, ки дар Афғонистон тоза ба фаъолият оғоз кардааст. Ҳамчунон бо коҳиши воридот, агар   тиҷорат манфӣ бошад, ба сӯи баробарӣ майл менамояд ва дар паҳлӯи он фаъолиятҳои тавлидкунандагони дохилӣ густариш меёбад ва маблағи қобили мулоҳизае аз асъори кишвар, ки дар бадали воридот пардохта мешавад ба сӯи сармоягузори дохилӣ ирсол намуда ва дар натиҷа қабули коргарон афзоиш меёбад.

Яки дигаре аз сиёсатҳои ҳи-моявӣ қабули ҷуброни зарар аст, ки баъзе аз кишварҳо ба манзури афзоиши содирот ва хориҷ кардани рақиб аз бозорҳо ба амволи содиротии хеш субсиди пардохт мекунанд ва дар чунин ҳолат кишварҳои рақиб ба хотири ин, ки амволи дохилӣ битавонанд ба амволи хориҷӣ, ки ба василаи давлатҳояшон субсид пардохта мешавад ба иқдоми вазъи та-рифаҳои гумрукӣ-воридотӣ мекунанд. Тасмими сиёсатҳои ҳимоятӣ дар бисёр маврид ба хотири эҳтиёҷоти як миллат ба пешрафт ва инкишоф ва ё барқарории тавозуни пардохти умури он минтақавӣ аст. Бинобар ин он чи ки  муҳим аст эҷоди ҳамоҳангӣ байни сиёсатҳои миллӣ дар заминаи тиҷорати хориҷӣ ва ҳушёрӣ дар ташхиси мавриди ҳимоятӣ, ҳудуд, муддат ва чигунагии аъмоли он аст. Бад ин маъно, ки бо иҷрои ин сиёсат метавон мизони бештаре аз даромади миллиро пасандоз карда ва онро дар нақшаи  ташкили сармоя ба сармоявӣ қарор дод. Хулоса ин ки бо аъмоли сиёсати воридотӣ давлат метавонад фаъо-лиятҳои тавлидии ҷомеаро ҳидоят бо вазъи ҳуқуқи гумрукӣ ва тарифаи гумрукӣ онҳоро аз зиёни рақобати амволи хориҷӣ нигаҳдорӣ намояд. Ва дар айни ҳол аз даромади бисёр  бархурдор гардад аз ҳамин сабаб аст, ки дар кишварҳои ақибмонда, монанди Афғонистон, давлат барои ҳимоят аз саноати навташкил ва маҳсулоти зироатии хеш ва рушди маҳсулоти дохилӣ ба хотири ба даст овардани даромади тавлидоти дохилӣ дар муқобили рақобати амволи хориҷӣ тари-фаҳои нисбатан вазнинро вазъ намояд то ин ки  афзоиши воридоти амвол аз он ҷое, ки Афғонистон як кишвари ақибмонда ва рӯ ба инкишоф ва зироатӣ мебошад, бояд дар ҷиҳати расидан ба худкифоии иқтисодӣ ва инкишофи иқтисодӣ бояд саноати навташкилро мавриди ҳимоят қарор диҳад то тавони рақобат бо маҳсулоти мушобеҳи хориҷӣ пайдо кунад.

Зеро агар давлат дар чунин шароит ва замони хос аз саноии навзоди кишвар ҳимоят накунад кишвар ҳаргиз ба худкифоӣ даст наёфта ва Афғонистон мамлакати ақибмонда боқӣ хоҳад монд. Замина ва рушди зироат ва саноат дар он маҳдуд монда тавони рақобатро бо тавлидоти кишварҳои пешрафтаи саноати пайдо нахоҳад кард. Мисол фабрикаи шампунбарории Ҳирот мебошад, ки ҳангоми тоза ба фаъолият оғоз намудани он бо дар назардошти қиммати маҳсу-лоти тайёршуда ба маблағи 5 доллар  ҳар донаашро ба фурӯш мерасонд. Дар он давра шампуни хориҷӣ истифодаи сиёсати демпинг ба маблағи 3 доллар ба фурӯш расид, ки дар ин сурат ҳеҷ роҳе барои идомаи фаъолият вуҷуд надошт ва мутаассифона баъдҳо фабрикаи Ҳирот ба шикаст дучор шуд.  Баъд аз он ногаҳон қиммати шампунҳои хориҷӣ  ба 7 доллар расид. Ба ҳамин тартиб сиёсати дарҳои боз боиси аз байн рафтани даҳҳо фабрика ва муассисаҳои тозабакор, хурд ва бузург монанди пойафзолдузӣ, мебелсозӣ ва ҳатто қолинбофии кишвари мо гардидааст.

Дар қисмати маҳсулоти зи-роатӣ ҳам зарбаи маҳкаме бар рушди зироат ворид гардид, ки кишоварзони мо ба мушкилоти ҷиддии фурӯши маҳсулоти зироатӣ ва боғдории меваҷоти хушк ва тоза дучор  мебошад. Ин сиёсат дар ҳақиқат зарбаи сахте ҳаст бар рушди тавлидоти зироати дохилӣ ва сектори хусусии кишвари мо, зеро ҳама сармояи кишвар ба сӯи тиҷорат рӯй оварда то замоне, ки қисмати аз сармояи тиҷоратӣ ба сӯи тавлидоти дохилӣ ирсол нагардад, мубориза бо фақр, бекорӣ, фасоди идора номумкин буда ва расидан ба худкифоӣ хоб ва хаёле беш нахоҳад буд. Ин бад он маъно аст, ки барои инкишофи иқтисодӣ лозим аст то сектори зироатро ҳимоя намоем, чаро ки яке аз секторҳои муҳими тавлидӣ ва ҳамчунон манбаи инкишоф ва рушди секторҳои тиҷорат, саноат, ҳамл ва нақл ва ғайра мешавад, бояд таваҷҷӯҳи ҷиддӣ сурат гирад.

Яке аз омилҳои рушд ва инкишофи иқтисодӣ коҳиши фақр, нобудӣ ва ё ҳадди ақали коҳиши бекорӣ мебошад, ки ноил шудан ба ин ҳадаф фақат аз тариқи рушди тавлидӣ дар бахши зироат метавонад вуҷуд дошта бошад, зеро ки Афғонистон кишвари зироатӣ аст.

Сиёсати дарҳои боз бидуни ҳеҷ гуна контрол ва бидуни дарназардошти ниёзмандиҳои айнии ҷомеа муфид набуда ва ҳеҷ давлате ин сиёсатро сад фоиз амалӣ карда наметавонад. Балки тиҷорат бо кишварҳои хориҷӣ ба асоси заруратҳои айнӣ ва ҳифзи манофии миллӣ сурат мегирад, ки мардум ба кадом ҷинс ва ба чӣ паймона ва ба кадом сифат зарурат доранд ва тавлиди бештар ва  беҳтар кадом молҳо дар дохили кишвар омода аст, то мавриди ҳимояти давлат қарор гирад. Хулоса ин ки мо набояд бозорҳои худро дар муқобили амволи тавлидӣ мо таҳти ҳимоя дошта бошанд. Аз ин лиҳоз бидуни сиёсати ҳимоявии давлат, бозсозии зироат ва саноат номумкин буда ва тавлидоти мо, ки битавонем содиротро афзоиш дода ва баланси тиҷоратро баробар созем дар сатҳи як ормон боқӣ хоҳад монд.

Чигунагии таъини нархи таърифаи муассири  ҳимоятӣ

Дар бисёрии аз маворид як кишвар бидуни гирифтани пардохти гумрукӣ ё бо гирифтани таърифаи бисёр андак иҷозаи ворид шудаи маводи хомро медиҳад, ин маводи хом маъмулан дар тавлиди амволи ҷонишини воридот мавриди истифода қарор мегиранд. Маъмулан, як кишвар ба хотири ташвиқ ва афзоиши тавлид ва ишғол дар дохил ин корро анҷом медиҳад. Ба таври мисол мумкин аст як кишвар маҳсулоти маводи хоми воридшударо бидуни пардохти гумрукӣ, озод эълон кунад, вале ба хотири афзоиши тавлид ва ташвиқи саноати порча дар дохил бар воридоти порча таърифа гирифта мешавад.

Дар чунин ҳолат нархи муассири ҳимоятӣ, ки бар асоси арзиши афзудаи дохилӣ ё маҳсулот дар дохили дар кишвар муҳосиба шуда аз нархи таърифаи исми кӣ (дар асоси арзиши молҳои ниҳоӣ гирифта мешавад) бештар бошад. Арзиши афзудаи дохилӣ баробар аст бо қимати молҳои ниҳои масрафҳои воридотӣ, ки  дар тавлиди мол ба кор рафта аст. Нархи таърифаи исмӣ аз назари масрафкунандагон дорои аҳамият аст (зеро бо қабул кардани таърифа бар мол афзоиш меёбад ) дар ҳоле, ки аз назари тавлидкунандагон нархи таърифаи муассир аҳамияти бештаре дорад, зеро нишон медиҳад ки ҳимояти воқеии давлат аз тавлидоти дохилӣ дар баробари амволи воридотии рақиб чи миқдор аст. Масалан беҳтар метавонад фарқ байни нархи таърифаи исмӣ ва нархи таърифаи муассири ҳимоятиро нишон дод.

Фарз кунед дар тавлиди як даста либос аз 80 доллар порчаи воридотӣ истифода шудааст. Илова бар ин фаразан қимати як даст либос бо вуҷуде тиҷорати озод дар сатҳи байналмилалӣ 100 доллар буда ва як таърифаи исми муодиле 10 дар сад % бар воридоти он гирифта шавад. Дар ин сурат қимати либос барои масрафкунандагони дохилӣ  110 доллар хоҳад шуд. 80 доллар аз ин 110 доллар хироҷи порчаи воридотӣ, 20 доллар арзиши афзуди дохилӣ ва 10 доллари низ таърифа бар воридот аст. 10 доллар хароҷоти дарёфти аз ҳар як порча воридоти аз як таърифаи исми 101 дар 100% дар даст омада зеро таърифаи исмӣ ба арзиш ё қимати амволи ниҳоӣ гирифта шуда аст ( )  ва дар ин мисол нархи таърифаи муассир 50 дар 100 % мебошад, зеро таърифаи муассирро аз арзиши афзудаи дохили нуоши аз воридот муҳосиба мекунад ( )

Аз назари масрафкунандагон афзоиши қимати либос ба андозаи  10 доллар аз асари вазъи таърифаи исми 10 % фоиз аҳамият дорад, вале аз назари тавлидкунандагон 10 доллар таърифа 50 дар 100 % аз арзиши афзудаи тавлиди дохила аст. Бинобарин дар дара-ҷаи ҳимояти муассир нисбат ба нархи таърифаи исми (10 % ) бештар аст, яъне 5 баробар нархи таърифаи исмӣ мебошад. Нархи таърифаи муассир аз назари тавлидкунандагон дорои аҳамият аст. Зеро боиси ташвиқи тавлидкунандагони дохилӣ ва афзоиши тавлиди либос дар дохил ҷиҳати рақобат бо воридот хоҳад шуд, аз  тарафи  дигар ҳарчи нархи таърифа бар воридоти маводи хом ва ниҳоди-ҳое, ки дар тавлиди амволи ивазкунандаи воридот аз онҳо истифода мешавад, коҳиш ёбад нархи  таърифаи нашр ҳимоятӣ низ аз нархи таърифаи исмӣ бештар хоҳад шуд.

Нархи таърифаи муассири ҳимоятиро метавон бо истифода аз формулаи поён  муҳосиба кард3.

g= нархи  таърифаи  муассир (нархи  муассири ҳимоятӣ) марбут бар  тавлидкунандагони  амволи нархҳо.

t= нархи  таърифаи  исми марбут ба масрафкунандагони  амфоли  нархҳои

ai= нисбати  хароҷоти  нархҳои воридотӣ (ки дар  тавлиди амволи ивазкунандаи воридот мавриди истифода қарор мегирад) ба қимати амволи ниҳоӣ дар сурати набудани  таърифа.

Ti= нархи таърифаи исмӣ дар нархҳои воридотӣ

Дар боло ки марбут ба порча  ва либос буд,

t=10%  ai= ва ti=0, буда лизо нархи таърифаи 50% хоҳад буд.

 ё 50%

Чунончи нархи таърифаи исмӣ дар воридоти маводи аввалия воридоти 5% бошад он гоҳ дорем: (1)

g= ё 30%

g= ё 10% маводи нархи таърифаи исмӣ

g= ё 30%

t=10%  ai= ва ti=0, буда лизо нархи таърифаи 50% хоҳад буд.

 ё 50%

Чунончи нархи таърифаи исми дар воридоти маводи авалия воридоти 5% бошад он гоҳ  дорем:

g= ё 30%

g= ё 10%  маводи  нархи  таърифаи исмӣ

g= ё 30%

 Арзёбиии назарияии  нархи таърифаи муосири ҳимоятӣ. Бо баррасии формулаи боло ва фавоиди истифода аз он метавон ба натоиҷи муҳими зер, ки марбут ба иртиботи миёнаи нархи таърифаи муосир ва нархи таърифаи исми моли ниҳоӣ аст, даст ёфт:

1. Агар ai=0 бошад онгоҳ g=t хоҳад буд. Яъне нархи таърифаи муосир ҳамон нархи таърифаи исмӣ аст.
2. Бо собит будани миқдори ai =ti харчи t бузургтар бошад g низ бузургтар хоҳад буд.
3. Бо собит будани миқдор t ва ti, ҳарчи ai бузургтар бошад g бузургтар хоҳад буд.
4. Чунончи, ti < t бошад онгоҳ g > t хоҳад буд  

ti = t бошад онгоҳ g=t хоҳад буд.

      ti > бошад онгоҳ g < t хоҳад буд.

Афзоиши нархҳои таърифа бо таваҷҷӯҳ ба дараҷаи табдили дохилӣ.

Ҷадвали 2. Сохтори таърифаи резиши ё коишдиҳанда

дар Амрико EEC ва Ҷопон.

1. A.J. Yeats, «Effective Tariff Protection in the United States, the European Economic Community, and Japan, «Ере Quarterly Review of Economics and Business, Summer 2002 p.47

Чунончи, дар ҷадвал нишон дода мешавад, ки Амрико, ҷомеаи иқтисоди Урупо ва Ҷопон ба рӯи воридоти пахтаи хом ва бодом ин тарифаи вазъ накардаанд, вале харҷи дараҷаи табдили моддаи воридоти бештар шуда таърифаҳо низ бузургтар ва бузургтар шудаанд. Дар натиҷа бо вуҷуди як сохтори таърифаи маҳаллӣ, ҳарчи дараҷаи табдиле дохилӣ бештар бошад нархи таърифаи муосири ҳимоятӣ низ бо 100%  бештаре нисбат ба таърифаи исмӣ рушд мекунад.

Лозим ба ёдоварӣ аст, ки қабули таърифа бар ниҳодҳои воридоти мушобеҳи ивази андозҳо аз тавлидкунандагони дохилӣ аст, зеро боиси афзоиши масорифи тавлид, коҳиши нархи таърифаи муосири ҳимоятӣ (бо вуҷуди як таърифаи исмии собит) ва бинобар ҳамин коҳиши ангеза дар тавлид ва саноат дохил мешавад. Дар як хел маврид ҳатто бо вуҷуди як нархи таърифаи исмӣ нисбат бар молҳои ниҳоӣ, колаҳои камтари нисбат ба вазъияти тиҷорати озод дар дохили кишвар тавлид мешавад.

Возеъ аст, ки нархи таърифаи исмӣ метавонад бисёр гумроҳкунанда буда ва як меъёри дақиқ нишондиҳандаи низоми воқеъӣ ҳимоят аз тавлидкунандагони дохилӣ (колоҳои ҷойнишини воридот тавлид мекунанд) намебошад. Илова бар ин бештари кишварҳои саноатӣ аз як сохтори таърифаи марҳилаи бо таърифаҳои бисёр андак ва наздик барои маводи хом истифода мекунанд ва тадриҷ хароҷи дараҷаи табдили колаҳои воридотӣ бештар бошад нархи таърифа низ афзоиш меёбад.

Дар ин сурат мумкин аст нархи таърифаи муассири (фоиданок) ҳимояти барои як колои ниҳоӣ бо наҳодҳои воридотӣ беш аз як нархи таърифаи исмӣ шавад. Бештари нархҳои таърифаи муосири ё фоиданоки ҳимоятӣ дар кишварҳои саноатӣ марбут ба колоҳои корбар назири маснуот аст. Кишварҳои дар ҳоли тавсиа дар тавлиди ин колоҳо ё мазъияти мутлақ доранд ва ё ин, ки метавонанд суръати сареҳ ин афзалиятро касб намоянд. Зеро ин масъала дар киш-варҳои дар ҳоли тавсиа аҳамияти ҳаётӣ дорад.

Аз мафҳуми ҳимояти муассир бояд бо эҳтиёт истифода намоем, зеро ин мафҳум дорои моҳияти таодули ҷузъӣ аст. Ба хусус дар назария фарз шуда, ки қимматҳои байналмилалии колоҳо ва намуд-ҳои воридотӣ аз таърифа мутаассир намешавад. Ва ниҳодҳо низ бо як нисбати собит дар тавлид мавриди истифода қарор мегиранд. Эътиботи тамоми фарзиёти боло зери савол аст. Ба таври мисол: вақте дар асари қабулии тарифа қимати як ниҳоди воридотӣ барои тавлидкунандаи дохилӣ афзоиш меёбад, тавлидкунандагони дохи-лӣ ба эҳтимоли зиёд ниҳодҳои арзонтари дохилӣ ё воридоти арзонтарро ҷонишин мекунанд. Бо вуҷуди тамоми зарарҳо боз ҳам нархи таърифаи қабули ҳимояти бар нархи таърифаи исми бартарӣ дошта ва ба кӯмаки он беҳтар метавон дараҷаи ҳимояти мавриди ниёз ё дараҷаи ҳимоят аз тавлидкунандагони дохилӣ дар баробари қолабҳои рақиби воридотиро таъ-мин зад. Дар ҳоли ҳозир рӯз ба рӯз таваҷҷуҳи бештаре ба нархи таърифаи муосири ҳимоятӣ дар музокироти байналмилалӣ марбут ба таърифа мешавад. Формулаи болоро метавон ба беш аз 2 ё чанд ниҳоди воридотӣ ва табиатан чанд нархи таърифаи исмӣ  таъмим дод. Ин корро бо истифода аз маҷмуи (aiti) барои ҳар ниҳоди воридотӣ дар сурати каср ва маҷмуъ (ai) барои ҳар ниҳоди воридотӣ дар махраҷи каср анҷом медиҳем.

Таҷзия ва таҳлили таодули умуми  таърифа дар кишвари хурд

Дар ин қисмат бо истифода аз таъзия ва таҳлили таодули умумӣ ба баррасӣ ва мутолиа осори қабулии таърифа бар тавлид, масраф, тиҷорат ва рифо дар як кишвари хурд мепардозем ба тавре, ки бо шурӯи тиҷорат қиматҳои ҷаҳонӣ таҳти таъсир қарор намегирад. Дар қисмати бад фарзиёти худро канор гузошта ва як вазъияти воқеитар ва печидатар марбут ба як кишвари бузургро баррасӣ мекунем, ки бо шурӯи тиҷорати қиматҳо таҳти таъсир қарор мегирад.

Осори қабулии таърифа дар як кишвари хурд-таҷзия ва таҳлили тоодули умумӣ

Вақте, ки як кишвари хурд ба қабули таърифаи воридоти иқдом мекунад, ин амал ҳеҷ таъсире бар қиматҳои ҳоким бар Бозори ҷаҳонӣ он коло нахоҳад дошт. Ба ҳар ҳол қимати дохилии колаҳои ҷонишини воридот  барои тавлидкунандагон ва масрафкунандагони кишвари хурд ба андози миқдори таърифан афзоиш меёбад. Ҳарчанд қимати колаҳо ҷонишини воридот барои тавлидкунандагон ва масрафкунандагони кишвари хурд дақиқанд ба андозаи миқдори таърифа афзоиш меёбад. Вале аз ҷанбаи дигар қимат барои кишвари хурд бидуни тағйир боқӣ монда аст, зеро кишваре, ки таърифа кабул мекунад,  даромади ҳосил аз таърифа низ насиби худаш хоҳад шуд. Ба таври мисол агар қимати байналмилалии ҳар воҳиди колои ҷо-нишини воридот Pх=1$ бошад ва кишвари як таърифа бар арзиши модил 100% бар воридоти он коло вазъ кунад, тавлидкунандагони дохилӣ метавонанд бар рақобати худ бо колои воридотӣ то замоне идома диҳанд, ки қимати фуруши колои Х аз 2$ қиматтар накунад. Масрафкунандагон низ барои хариди ҳар воҳиди кола 2 $ мепардозанд, дар ин сурат ин кола дар дохил тавлид мешавад ё аз хориҷ ворид хоҳад шуд (фарз мекунем, ки колои воридоти комилан мушобехи колои тавлидшуда дар дохил аст) дар ҳар сурат чун кишвар қабулкунандаи таърифаи худ низ даромади онро ҷамъоварӣ мекунад, ва аз воридоти ҳар воҳиди кола 1$ таърифа арз мекунад, бинобар ин қимати колаи Х ба андозаи 1$ боқӣ мемонад.

Наздикии байни қимати колои чонишин воридот барои тавлидкундагон ва масрафкунандагон бо вуҷуди таърифахо ва қимати дохилӣ дар сатҳи калон (шомили таърифа буда ва дар ҳади қимати ҷаҳонӣ собит боқӣ мемонад)– ро метавон ба таври дақиқ бо истифода аз тачзия ва таҳлил ироя дод. Илова бар ин фарз мекунем, ки кишвари хурд, ки иқдом ба қабул кардани  таърифа, даромади ҳосил аз таърифаро ба сурати қабул кардани ҷуброни хисораи умумӣ ба масрафкунандагони дохили боз мегардонад. (Кӯмак ба мадорис ва омузиши парвариш, нархи интизомӣ) ва ё аз онҳо ба унвони навъи даромади молиёти истифода мекунад. Ба ин маъно, ки кишвари хурд молиёти камтари аз ҷомеъа дарёфт кунад вале бо истифода аз даромад таърифаи ҳамон хадамоти собиқро ба мардум ирсол намояд.

Тодули умуми қабул кардани таърифа дар кишвари бузург

Баррасии осор тодули умумӣ марбут ба қабул кардани таърифа дар кишвари бузург бо истифода аз пешниҳодҳо барроҳати имконпазир аст. Замоне, ки як кишвар таърифа қабул мекунад пешниҳоди он ба андози миқдори таърифа ба самти меҳвари колоҳои ҷонишини воридот интиқол меёбад. Зеро воридкунандагон барои ҷуброни таърифа дар андозаи як миқдори муайяни содирот бояд миқдори бештари кола ворид намоянд (мол)  фарзи бузург будани кишваре, ки таърифа ваза карда дар кишвари муқобил пешниҳод инъикос меёбад. Таҳти чунин шароит қабули таърифа аз си кишвари бузург боиси коҳиши ҳаҷми тиҷорат мешавад, вале робитаи мубодилаи ин кишвар беҳбуд меёбад. Коҳиши ҳаҷми тиҷорат ба танҳоӣ боиси коҳиш рифои кишвар мешавад, дар айни ҳол, ки беҳбуд дар робитаи мубодилаи он бидуни таъсир боқӣ мемонад ва дар натича рифои кишвари кучак хамеша коҳиш хоҳад ёфт.

Истихроҷи формулаи муосибаи нархи таърифа муосири ҳимоятӣ

Нархи таърифаи муосири ҳи-моятӣ 100% афзоиш дар арзиши маҳсулоти дохилӣ дар асари қа-булии таърифа андозагирӣ мекунад, ки бо формулаи зер муосиба мешавад.

g=V1-V

V

Ба тавре, ки g нархи муосири ҳимоятии таърифа.

V- арзиши махсулоти дохилӣ таҳти тиҷорати озод.

V1 –арзиши маҳсулоти дохилӣ бо қабулии таърифа бар воридоти колои ниҳоӣ ва ё воридотӣ ни-ҳодҳои мавриди истифода дар тавлиди дохилӣ мебошад.

Ин корро бо муосибаи V ва V1 бар асосии қимати байналмиллалӣ колаи ниҳоӣ таҳти тиҷорати озод ва ё бо вуҷуди маҳдудияти таърифа анҷом медиҳем.

Бинобар ин миқдори муосибашударо дар муодилаи боло қарор медиҳем ва пас аз сода кардан ба формула хоҳем расид.

Фарз кунед, ки қимати байналмиллалии як кола бо вуҷуди тиҷорати озод миқдори собит Р бошад (масъалан қимати воҳид либос дар як кишвари хурд). Илова бар ин фарз кунед, ки ниҳодаҳои воридоти назири пахта, тугма ва бо қимати собити Бозори ҷаҳонӣ вориди кишвар мешаванд ва дар тавлиди либос ва пушок мавриди истифода қарор мегирад. Масорифоти маҷмуи ниҳодҳои воридоти мавриди истифода дар тавлиди як воҳиди пушок таҳти тиҷорати озод ба сурати зер муосиба мешавад:

a1 p+ a2 p+…+an p=Σaip

Ба тавре, ки I нишондиҳандаи ҳар як аз ин  ниҳодаи воридоти ва дap масорифи воридоти ниҳодаи Σ ин дар тавлиди дохилии пушок аст.

Бинобар ин арзиши маҳсулоти дохили як воҳиди пушоки тавлидшуда дар кишвар тати тиҷорати озод баробар аст. Бо ҳимати собитаи байналмиллалии пушок дар тиҷорати озод маҷмуи масорифи тамоми ниҳоҳои воридоти ба тавауҳ ба қимати собити байналмиллалии онҳо дар тиҷорати озод.

V= P- Σaip = P(1-Σ ai)

Бо қабули таърифа бар воридоти пушок ва воридоти ниҳодҳои мавриди истифода дар тавлиди дохилии пушок, арзиши маҳсулоти дохили (V1) ба даст меояд: