Судовая сістэма i працэсуальнае права ВКЛ

 

Міністэрства  адукацыі Рэспублікі Беларусь

Кафедра тэорыі і гісторыі дзяржавы і права 
 
 

КАНТРОЛЬНАЯ РАБОТА

па  дысцыпліне

“Гісторыя дзяржавы і  права Беларусі” 
 

 «Судовая сістэма i працэсуальнае права ВКЛ» 
 
 
 
 
 
 
 
 

Гомель 2000 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Змест: 

Уводзіны 3

І. Вышэйшыя судовыя органы Вялікага княства Літоўскага 5 

ІІ. Мясцовыя судовыя органы Вялікага княства Літоўскага 8 

III. Працэсуальнае права Вялікага княства Літоўскага. 14

Заключэнне 15 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Уводзіны.

        Адным з самых цікавых этапаў  у гісторыі Беларусі з'яўляецца  перыяд Вялікага княства Літоўскага.Гэта  дзяржава на працягу некалькіх  вякоў была адной з самых  магутных на еўрапейскім кантыненце. Унікальнасць вызначаецца тым, што з прычыны свайго геапалітычнага становішча княства з’явілася месцам сустрэчы і актыўнага ўзаемадзеяння двух хрысціянскіх цывілізацый: праваслаўна-рускай (усходняй) і рымска-каталіцкай (заходняй). Гэта паўплывала на ўвесь ход гістарычнага развіцця беларускіх зямель, прадвызначыўшы асаблівасці сацыяльна-палітычнага і культурнага развіцця беларускага народа аж да нашага часу.

        Права Вялікага княства Літоўскага развівалася ў даволі прагрэсіўным накірунку, выкарыстоўваючы ўласныя дасягненні прававой думкі і сусветныя дасягненні таго часу. У аснову было пакладзена класічнае рымскае права. Выкарыстоўвалася і нямецкае права. Але галоўнай крыніцай для заканадаўцы было ўласнае звычаёвае, а потым і пісанае права.

       Судовыя органы - гэта неад'емная  частка і сярэднявяковай, і сучаснай  дзяржавы. Яны, як і іншыя органы  дзяржаўнага кіравання, выконваюць ролю фундамента ў арганізацыі грамадства і яго кантраляванні. У старажытныя часы не існавала практыкі падзелу ўлад на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Органы дзяржаўнай улады адначасова выконвалі і судовыя функцыі. У мінулым усе праваадносіны ў грамадскім жыцці, структуру і кампетэнцыю органаў дзяржаўнай улады, правы і абавязкі класаў, сацыяльных груп насельніцтва, сямейныя, зямельныя, цывільныя, крымінальныя, судова-працэсуальныя і іншыя праваадносіны рэгулявала звычаевае права. Язычніцкія жрацы ў Беларусі, апрача культавых рытуалаў, выконвалі і судовыя функцыі. Пазней іх замянілі хрысціянскія епіскапы, папы і ксяндзы.

        Асноўнымі прынцыпамі судовай  сістэмы Вялікага княства Літоўскага  у XVIстагоддзі былі:

  1. Прынцыпы публічнасці і спаборніцтва судовага працэсу з удзелам адвакатаў
  2. Прынцып дзяржаўнага суверэнітэту
  3. Прынцып прыарытэту пісанага закону
  4. Прынцып адзінства права
  5. Прынцып законнасці ў дзейнасці судовых устаноў
  6. Прынцып выбарнасці суддзяў
  7. Прынцып незалежнасці судовай улады
  8. Прынцып саслоўнасці ў пабудове судовай сістэмы.

         Судовая сістэма ВКЛ адрозніваецца  ад сучаснай, аднак ёсць і аднолькавыя  ці сходныя рысы. Органы правасуддзя  ўзніклі па волі самаго чалавека, якому было патрэбна вырашаць  спрэчкі з сябе падобнымі пры  ўдзеле пасрэдніка (суддзі). З цягам  часу суд, акрамя гэтай функцыі,  ужо выконвае і іншыя. Ён  выступае, як орган дзяржавы, працуе, каб падтрымліваць парадак, для  спакойнага жыхароў краіны, каб  забяспечваць справядлівасць і  ўмацоўваць дзяржаву. 
 

           Да канца XV - пачатку XVI ст. у Вялікім княстве Літоўскім органы дзяржаўнай улады адначасова выконвалі і судовыя функцыі. У гэты час судовая ўлада належыла вялікакняскім ураднікам ці чыноўнікам-ваяводам, старастам і дзяржаўцам, якія з'яўляліся судовай і адміністрацыйнай уладай. Такое становішча заставалася і пасля выдання Статута 1529 г, які прадпісаў ваяводам, старастам і дзяржаўцам выбраць кожнаму ў дапамогу сабе двух “сялян”. Апошнія павінны былі пры адсутнасці ваявод, стараст і дзяржаўцаў разам з іншымі ўраднікамі разглядаць судовыя справы. І толькі ў перыяд паміж першым і другім Статутамі былі праведзены рэформы ў галіне заканадаўства і судаводства, заканчэннем якіх з'явілася заснаванне Галоўнага Літоўскага Трыбуналу, як папыткі аддзялення суда ад адміністрацыі. Характэрнай рысай усіх судоў Вялікага княства Літоўскага у XV - XVI стагоддзі быў іх падзел па класава-саслоўнаму прынцыпу. У гэты перыяд на Беларусі меліся дзве сістэмы судовых органаў:

  • агульныя суды для ўсяго насельніцтва (агульнасаслоўныя), заснаваныя на старажытным звычаёвым праве і на законе
  • саслоўныя суды (для духавенства, шляхты, мяшчан, сялян, татар, яўрэяў). Саслоўныя суды для шляхты былі поўнасцю аддзелены ад адміністрацыі і дзейнічалі на падставе закона ў адпаведнасці з тэорыяй аб падзеле ўлад. Астатнія саслоўныя суды дзейнічалі на аснове Бібліі, Карана, Торы, спецыяльных нарматыўных актаў ці старажытнага копнага права.

    Асноўнымі судовымі органамі для феадалаў-шляхты былі:

  • вялікакняскі (гаспадарскі) суд
  • галоўны
  • замкавы
  • земскі
  • падкаморскі
  • кантуровы

У дачыненні  да простага народу суд і расправу чынілі феадалы і іх намеснікі, службовыя  асобы дзяржаўнага кіравання - ваяводы, старасты, дзяржаўцы, іх намеснікі, а часам і сам гаспадар з панамі - рады.

          Суд - гэта дзяржаўны орган,  які разглядае грамадзянскія  і крымінальныя справы на падставе  дзеючага заканадаўства ў адпаведнасці  з прынятымі працэсуальнымі правіламі.  Таму трэба разглядаць заканадаўчыя  акты і дакументы таго часу, дзе былі зафіксаваны правілы,  у адпаведнасці з якімі працавалі суды. Найбольш вядомымі і даступнымі для даследчыка з'яўляюцца Статуты Вялікага княства Літоўскага 1529, 1566, 1588 гадоў, якія сталі вяршыняй сістэматызатарскай кадыфікацыйнай дзейнасці. Распрацоўкі іх вялі выдатныя вучоныя - юрысты таго часу, якія добра ведалі мясцовае звычаёвае беларускае права, гісторыю рымскага і права іншых дзяржаў, а таксама мелі багаты практычны вопыт. Так, асаблівая ўвага ў Статуце 1529 г. надавалася судова-працэсуальнаму праву. Суд быў важным органом, які забяспечваў ахову правапрадку. Асаблівая ўвага надавалася парадку ажыццяўлення правасуддзя, абвяшчаўся прынцып публічнасці правасуддзя, фармальнай роўнасці бакоў у працэсе, права абвінавачанага на абарону з удзелам адваката.

        Змены, якія адбыліся ў сярэдзіне XVI ст. у сацыяльна-эканамічным і палітычным жыцці выклікалі правядзенне аграрнай, адміністрацыйнай у тым ліку і судовай рэформ, патрабавалі ўдасканалення права. Таму і была створана камісія ў 1551 г для распрацоўкі новага Статута. У выніку судовай рэформы 60-х г. XVI ст. з'явіўся новы судовы орган - земскі суд. Гэта быў выключна шляхецкі суд. У Статуце 1566 г. упершыню намячалася аддзяленне суда ад органаў улады і кіравання. Для гэтага і ствараліся земскія і падкаморскія суды. У Статуце 1588 г. гэтая лінія была падтрымана і працягнута, бо ў ім было зафіксавана з'яўленне новага суда, які абмежоўваў уладу князя - Галоўнага Трыбуналу. Судовая ўлада была замацавана за вялікакняжацкім і галоўным судамі, а таксама за мясцовымі судамі.

I. Вышэйшыя судовыя органы Вялікага Княства Літоўскага.

       Вышэйшым агульнагалоўным судом  лічыўся вялікакняскі (гаспадарскі) суд, а таксама суд паноў - рады, Сойма і як іх разнавіднасці - камісарскі суд. Падсуднасць спраў гаспадарскаму суду да сярэдзіны XVI стагоддзя была даволі шырокай, але затым быў устаноўлены інстанцыйны парадак, па якому судовыя справы трэба было разглядаць у мясцовых судах па першай інстанцыі. Аднак, гаспадарскі суд таксама мог разглядаць справы як па першай, так і па другой інстанцыі. У якасці суда першай інстанцыі разглядаліся толькі справы па дзяржаўных злачынствах, па ісках да шляхты аб выпатрабаванні дзяржаўных маёнткаў з земляў, аб прыналежнасці да саслоўя шляхты, па скаргах на незаконныя дзеянні вышэйшых службовых асоб, па палітычным злачынствам (уцёкі ў варожыя землі, не падпарадкаванне рашэнням гаспадара па судовым справам, не ўважлівыя адносіны да афіцыяльных актаў і іх падробка) і інш. Выключна да падсуднасці гаспадарскага суда адносіліся справы аб злачынствах супраць паноў-рады, ваявод, стараст, суддзяў у час выкананняімі сваіх службовых абавязкаў. Альтэрнатыўная падсуднасць была ўстаноўлена па ісках замежных гасцей. Іх справы маглі разглядацца па выбару істца ў гаспадарскім або ў іншым судзе.

         У якасці суда другой інстанцыі  гаспадарскі суд разглядаў любые  справы, якія прыходзілі ў парадку  апеляцыі па рашэнні з мясцовых судоў. Разгляд спраў у гаспадарскім судзе вёўся пры ўдзеле вялікага князя і радных паноў. Састаў гаспадарскага суда не быў рэгламентаваны ў Статуце, але на практыцы на судзе абавязкова павінны былі прысутнічаць у якасці засядацеляў радныя паны. Іх колькасць не была вызначана ў законе. Усё залежала ад важнасці справы, месца і часу, а таксама ад таго, якое службовае становішча займалі ісцец і адказчык.

          Разнавіднасцю гаспадарскага суда  лічыўся суд паноў. Па даручэнню вялікага князя суд паноў-рады мог разглядаць тыя справы, якія паступалі на імя гаспадара. Ён мог разглядаць справы незалежна ад таго, ці ўся Рада была ў зборы, ці толькі яе частка.

Часам асобныя крымінальныя ці грамадзянскія  справы гасудар разглядаў разам  з панамі-рады прама на Сойме. Такі суд называўся соймавым. Звычайна праводзіўся раз у два гады. Яго рашэнні лічыліся канчатковымі. Аднак, калі на соймавым судзе гаспадар адсутнічаў ці яго кропка гледжання разыходзілася з думкай большасці, то за гаспадаром захоўвалася права памілавання.

          Справамі па зямельных спрэчках  феадалаў з дзяржаўнымі маёнткамі  займаліся спецыяльныя камісары, якія павінны былі выязджаць  на месца і там разглядаць  спрэчкі. 

         Адной з разнавіднасцей гаспадарскага  суда быў маршалкоўскі суд. Яго мог узначальваць адзін марашалак ці два. Гэты суд разглядаў справы па даручэнню або загаду гаспадара. Месцам правядзення яго пасяджэнняў быўзвычайна гаспадарскі двор, а калі ўзнікала неабходнасці, то ён мог пераязджаць і ў іншыя месцы.

        Як вядома, вялікі князь вельмі  часта адсутнічаў у дзяржаве, а ў межах самой дзяржавы нярэдка пераязджаў з рэгіёна ў рэгіён. Па гэтай прычыне феадалам цяжка было знайсці вышэйшага суддзю. Больш таго, гаспадарскі суд збіраўся рэдка, у выніку разгляд асобных судовых спраў затрымліваўся на дзесяткі гадоў. З мэтай разгрузіць гаспадарскі суд, граматай караля Стэфана Баторыя ад 1 сакавіка 1581 г. быў утвораны Галоўны суд (Трыбунал) - найвышэйшы суд Вялікага княства Літоўскага. З яго ўтварэннем судовая ўлада вялікага князя і паноў-рады абмяжоўвалася. Гэта з'ява ўказвае на пастаянную тэнденцыю да аслаблення ўлады вялікага князя ў дзяржаве і ўмацавання ролі шляхты. З утварэннем Галоўнага суда ўзмацняўся і суверэнітэт Вялікага княства Літоўскага.

        Трыбунал Вялікага княства Літоўскага (Галоўны суд) ствараўся для  апеляцыйнага перагляду спраў,  але асобныя справы ён мог  разглядаць у парадку першай  інстанцыі. Пастановы яго мелі  сілу пастаноў сойма. Галоўны  суд складаўся, як правіла, 46 суддзяў-дэпутатаў, якія выбіраліся на сойміках з мясцовай шляхты, па два ад кожнага павета, тэрмінам на адзін год. Пачынаючы з 1582 г. у кожным павеце штогод “на свято Громніцы”, 2 лютага, шляхта збіралася на соймікі для выбару членаў Трыбунала (галоўнага суда). Адсюль і назва - соймік трыбунальскі ці грамнічы. Нягледзячы на тое, што які-небудзь шляхціч не з'явіўся па нейкай прычыне на соймік, пастановы апошняга мелі законную сілу. Пры гэтым трэба адзначыць, што выбраннымі маглі быць толькі шляхцічы, якія мелі ўласныя зямельныя ўладанні (аседласць), засведчаныя ў праве і мясцовых звычаях. Кожны член Галоўнага суда павінен быў прымаць удзел у яго рабоце не меньш 6 месяцаў і потым мог не з'яўляцца на сесіі, як выканаўшы свае абавязкі. Колькасць суддзяў - членаў Галоўнага суда - пры разглядзе спраў не адзначалася дакладна, але кворум суда па грамадзянскім справам адзначаўся ў 6 чалавек. Па заканчэнню тэрміну паўнамоцтваў асоба магла быць зноў абрана членам Галоўнага суда толькі праз 6 гадоў. Члены Галоўнага суда з сваўго ліку абіралі старшыню, які мог зноў абірацці на гэтую пасаду толькі праз чатыры гады. (Довнар Т. И., Шелкопляс В.А. “Государство и право Беларуси в XIV - XV в.”Мн.: АМ,1993 с. 19.)

Галоўны суд разглядаў апеляцыі на рашэнні (выпакі): 1) гродскіх, земскіх і падкаморскіх судоў; 2) панскіх судоў у адносінах  служылых шляхцічаў, прыгавораных да пакаранню  смерцю, турэмнага заняволення ці буйных грошавых штрафаў. Па першай інстанцыі  разглядаліся справы, якія раней былі ў кампетэнцыі вялікакняскага суда. Асаблівую катэгорыю спраў складалі скаргі на незаконныя дзеянні і злоўжыванні мясцовых асоб і суддзяў. Пад юрысдыкцыю трыбунала пападалі таксама справы, звязаныя з іскамі з-за царкоўнай маёмасці. Пры разглядзе такіх спраў стваралася сумесная калегія ў якую ўваходзілі члены Галоўнага суда і прадстаўнікі духавенства, якіх прызначалі спіскамі. Акрамя разгляду судовых спраў галоўны суд займаўся і натарыяльнымі клопатамі: завяраў завяшчанні, сведчыў дагаворы пазыкі, куплі-продажу маёнткаў і г. д. Сесіі Галоўнага трыбунала праходзілі пад старшынствам выбранага суддзямі маршалка. На пасаду старшыні звычайна рэкамендаваўся Радай адзін з паноў. Месцам работы Галоўнага суда былі Вільня (штогод), Менск і Навагародак (па чарзе праз год).

Акрамя  Галоўнага трыбунала было яшчэ некалькі судоў вышэйшай інстанцыі.

Суд літоўскай скарбавай  камісіі, або “Скарбавы трыбунал” быў утвораны пазней і складаўся з падскарбіяў (земскага і дворнага), з аднаго сенатара і сямі шляхцічаў выбраных на сойме. Скарбавая камісія збіралася чатыры разы на год на пасяджэнні па чатыры тыдні кожная. Да кампетэнцыі скарбавага трыбунала адносіліся ўсе справы, якія тычыліся гандлёвых кантрактаў, спрэчак паміж купцамі і іскаў па векселях, злачынных дзеянняў, накіраваных супраць службовых асоб, дзяржаўнага скарба. Гэтаму трыбуналу належалі справы, звязаныя з нявыплатай дзяржаўных падаткаў. Пазней пастановай Гродзенскага сойма частка функцый скарбавага трыбунала была перададзена Галоўнаму літоўскаму трыбуналу.

На  Беларусі, як і ўбольшасці еўрапейскіх  краін таго часу, існавалі і асобныя суды для веруючага насельніцтва. Так званы духоўны суд у Вялікім княстве Літоўскім меў шмат падобнага з адпаведнымі судамі на Захадзе, бо большасць рэлігій прыйшло адтуль.

Духоўны суд - орган пэўнай рэлігійнай арганізацыі, які разглядаў справы духавенства і веруючых. Наяўнасць сярод насельніцтва дзяржавы розных веравызнанняў абумовіла існаванне для праваслаўных, католікаў, пратэстантаў, іўдзеяў і мусульман духоўных судоў. Кампетэнцыя і юрысдыкцыя гэтых судоў былі неаднолькавыя. Каталіцкай і праваслаўнай царкоўнай юрысдыкцыі належалі духоўныя асобы, іх дзеці, жонкі, розныя “божыя” людзі. Пад прысуд духоўнага суда таксама падпадалі справы аб злачынствах супраць рэлігіі (ерась, святатацтва, кравазмяшэнне, развод, “чужаложства”), некаторыя справы аб спадчыне і падзеле маёмасці.

        Праблемы ўзаемаадносін станаў свецкага і духоўнага адлюстраваны і ў Статуце 1588 г., які вызначыў катэгорыі спраў духоўнага характару і забараніў пашырэнне на грамадскія і крымінальныя юрысдыкцыі духоўнага суда. Забаранялася таксама выбіраць духоўных асоб у склад свецкіх судоў. Па асобных справах ствараліся сумесныя суды з духоўных і свецкіх суддзяў. Некаторыя катэгорыі спраў вырашаліся рознымі судамі, напрыклад справы аб разводзе разглядаў духоўны суд, а падзел маёмасці пасля разводу - свецкі суд (Статут 1588г., р. 5, арт. 20).

Судаводства ў духоўным судзе вялося паводле  прынцыпаў інквізіцыйнага працэсу, асабліва па справах аб святатацтве, ерасі, дзе выкарыстоўваліся даносы, сачэнні, катаванні пры допытах  і інш.

Апеляцыі  на рашэнні духоўнага суда з 1581 г. разглядаў Трыбунал Вялікага княства Літоўскага, у якім была спецыяльная камісія па справах духоўных асоб.

        Такім чынам, вышэйшыя судовыя органы дзяржавы прадстаўлялі з сябе шырокую разгалінаваную сістэму. Існаваў суд, сякі ўвогуле абмяжоўваў уладу вялікага князя і паноў-рады. Такім судом быў Галоўны суд. Ён разглядаў апеляцыі, аднак асобныя справы мог разглядаць у парадку першай інстанцыі.

ІІ. Мясцовыя судовыя органы.

        Сярод мясцовых судоў найбольш старадаўнім быў замкавы, ці гродскі, суд, пасяджэнні якога праводзіліся ў замку, ці, як яго называлі, горадзе (гродзе), ад чаго і пайшла назва суда. Замкі даваліся ў кіраванне ваяводам, а таксама старастамі, якія ажыццяўлялі адміністрацыйныя, фінансавыя і судовыя функцыі. Ваявода ці стараста разглядалі справы не аднаасобна, а з удзелам мясцовых феадалаў. Часам стараста ці ваявода перадавалі свае абавязкі па гродскаму суду намеснікам - падстарасце ці падваяводзе. У дадзеным выпадку ў склад гродскага суда ўваходзілі падстараста (падваявода), гродскі суддзя і гродскі пісар, якія прызначаліся старастам ці ваяводам. Аднак гэтыя службовыя асобы павінны былі адпавядаць патрабаванням закона, якія прад'яўляліся суддзям. Гэтыя патрабаванні ўвесь час ускладняліся. Так, калі Статут 1566 г загадваў выбіраць у гродскія суддзі толькі мясцовую шляхту, то Статут 1588 г. патрабаваў, каб гэтыя шляхцічы, акрамя таго, ведалі беларускую грамату, мясцовыя законы. Гэта тлумачыцца далейшым развіццем феадальных адносін, якое вяло за сабой ускладненне судаводства і развіццё ўсіх галін права, што ў сваю чаргу патрабавала ад членаў суда спецыяльных юрыдычных ведаў.

          Падсуднасць замкаваму суду была даволі шырокай ахоплівала асноўныя катэгорыі крымінальных спраў. Замкавы суд з'яўляўся агульнасаслоўным. У ім разглядаліся справы па абвінавачванню шляхты, мяшчан і сялян. Ён разглядаў як крымінальныя (аб разбоях, забойствах, падпальваннях, крадзяжах, чараўніцтве), так і некаторыя грамадзянскія справы (невыкананне дагавору заема, арэнды). Але ў асноўным гродскі суд разглядаў менавіта крымінальныя справы, якія разглядаліся дадзеным судом толькі ў тых выпадках, калі злачынца быў затрыманы на месцы ці злоўлены на працягу 24 гадзін пасля ажыццяўлення злачынства ці (калі адсутнічаў факт затрымання вінаватага) калі заява была передадзена ў суд не пазней тыдня пасля здзяйснення злачынства. У астатніх выпадках заявіцель павінен быў звяртацца ў земскі суд.

Ісцамі  ў гродскім судзе ніколі не маглі  быць прыгонныя сяляне, бо ў адпаведнасці са Статутам 1588 г. заяву замест іх даваў гаспадар і не к вінаватым сялянам, а к іх гаспадару. Гэта юрыдычная норма закона яшчэ раз падкрэслівае бяспраўнае становішча прыгонных.

       Замкавы суд мог дзейнічаць у двух саставах: вышэйшым (як першая і другая інстанцыі) і ніжэйшым (толькі ў якасці першай інстанцыі).

       У склад вышэшага замкавага суда ўваходзіў ваявода, або стараста, або дзяржаўца і прадстаўнікі мясцовых феадалаў.

        Ніжэйшы гродскі суд складаўся з намесніка ваяводы, або намесніка старасты, суддзі і пісара. На пасаду намесніка, суддзі і пісара ў гродскім судзе маглі быць прызначаны толькі шляхціцы, якія валодалі нерухомай маёмасцю (мелі “асёдласць”) у дадзеным павеце, дабрачынныя ўраджэнцы Вялікага княства Літоўскага , якія ведалі права і былі пісьменнымі (Статут 1588 г., р. IV, а. 37).

          Такім чынам, галоўная роля ў замкавым судзе належала службовым асобам мясцовай адміністрацыі. Панскі суд пачаў аддзяляцца ад адміністрацыі і ўзнікла неабходнасць мець спецыяльныя юрыдычныя веды.

Справаводства замкавага (гродскага) суда вёў пісар. Дастаўка заяў і выкананне рашэнняў суда ажыцяўляліся павятовымі вознымі і судовымі прыставамі. Пры замкавым судзе знаходзіўся кат, была турма, у якой утрымліваліся зняволеныя па рашэннях замкавага, земскага і Галоўнага судоў. Важнай функцыяй замкавага суда было выкананне прыгавораў і рашэнняў іншых судоў.

У кампетенцыю  гродскага суда ўваходзілі і некаторыя  адміністрацыйныя функцыі: у час  работы сваёй сесіі і сесіі  земскага суда ён вызначаў дом для  судовага пасяджэння, а затым размяркоўваў кватэры для членаў земскага суда і іншых чыноўнікаў, якія прыязджалі на сесіі, ажыццяўляў рашэнні земскага, Галоўнага суда і іншых судовых  органаў, фіксаваў завяшчанні, акты падараванняў, куплі-продажу, залога, займу. Іскавыя патрабаванні бакоў, рашэнні суда, заявы вознага і інш. асоб па забеспячэнне доказаў, розныя натарыяльныя дзеянні заносіліся ў актавыя кнігі, якія вяліся ў гродскім судзе.

          Ў  выпадку апеляцыі на рашэнні гродскага суда,  выкананне яго пастаноў прытрымлівалася. Аднак, калі пры разглядзе справы па згодзе аднаго з бакоў іншы даваў прысягу, ці сам апелянт прызнаваўся ў судзе, а таксама ў некаторых іншых выпадках у адпаведнасці з заканадаўствам, апеляцыя ў Галоўны суд забаранялася.

Шляхціцаў і іншых асоб, якія ўчынілі злачынствы ў час ваеннай службы, маглі  судзіць службовыя асобы каманднага саставу арміі - гетман, ваевода, кашталян, маршалак, харужы - у залежнасці ад часу і месца злачынства, асобы злачынцы і пацярпелага і цяжкасці злачынства (Статут 1588 г., р. ІІ, арт 6, 8).

          Найбольш тыповым, аддзеленым ад адміністрацыі саслоўным судом для шляхты быў земскі павятовы суд. Яго ўзнікненне на Беларусі адносіцца да першай паловы XVI стагоддзя. У асноўным ён разглядаў грамадзянскія іскі і крымінальныя справы па абвінавачванням шляхты. Земскі суд выконваў таксама функцыі натарыята, запісваў скаргі на незаконныя дзеянні службовых асоб павета. У састаў земскага суда ўваходзілі суддзя, падсудак і пісар, якія выбіраліся на з'езде з павятовай шляхты. На кожную пасаду з'езд вылучаў чатырох кандыдатаў з мясцовых аселых шляхціцаў-хрысціян (“веры годных”), якія валодалі беларускай граматай, ведалі права і не займалі духоўных і дзяржаўных пасад. Прызначэнне асоб на пасады земскага суда ў апошнім выпадку залежала ад волі гаспадара. Законам не быў дакладна вызначаны ўзроставы цэнз, але звычайна патрабавалася, каб асоба не была маладзей 23 гадоў. На першай сесіі новы суддзя публічна прысягаў, што будзе судзіць справядліва, не зважаючы на грамадскае і матэрыяльнае становішча людзей, асабістыя адносіны да іх. Яшчэ адным патрабаваннем да суддзяў было тое, што ім забаранялася сумяшчаць сваю працу з іншай службай (на духоўная ці дзяржаўнай пасадзе).

         Справы ў земскім судзе разбіраліся на сесіях, якія збіраліся тры разы на год: трохкрольская ў студзені, траецкая ў чэрвені і міхайлаўская ў кастрычніку. Працягвалася кожная тры-чатыры тыдні.

Калі  на судзе сярод прысутных былі людзі, дасведчаныя ў пытаннях права, то суддзі запрашалі іх да “рассудку  праўнага”, яны мелі дарадчы гола. Кожны, хто быў у судзе, мог сказаць тое, што ведаў па разглядаемай справе, выказаць свой погляд на яе.

        Рашэнні земскага суда можна было абскардзіць у Галоўны ці гаспадарскі суд. Усё справаводства знаходзілася ў руках пісара. Яму таксама дапамагалі подпіскі, колькасць якіх вызначаў сам пісар. Ён жа нес асабістую адказнасць за дакладнасць усіх актаў земскага суда, якія выдавала канцылярыя.

        Стварэннем земскіх судоў быў пакладзены пачатак арганізацыі судовай сістэмы на новай тэарэтычнай аснове раздзялення ўлад, бо яны былі першымі судамі, цалкам аддзеленымі і незалежнымі ад мясцовай адміністрацыі. Іх узнікненне стала магчымым дзякуючы стварэнню шырокага пісанага права, што ў сваю чаргу выклікала неабходнасць новай прафесіі - юрыста.

         Другім судом, аддзеленым ад органаў дзяржаўнага кіравання, быў падкаморскі суд. У кампетэнцыю гэтага суда ўваходзілі, выключна, справы па спрэчках аб межах землеўладанняў феадалаў, бо такія справы цікавілі саміх землеўладальнікаў і дзяржаўныя органы. Каб пазбавіца ад цяжкасцей вырашэння гэтых спраў у гаспадарскім судзе, у 1565 г. на Віленьскім сейме быў утвораны спецыяльны межавы суд - падкаморскі. У гэтым судзе справы вырашаў падкаморый з удзелам саміх бакоў. Пасада падкаморага лічылася ганаровай і даходнай, таму што значная частка судовых пошлін, што ўносілі бакі, шла ў даход суддзі. Паводле Статута 1566 г., падкаморый прызначаўся непасрэдна гасударам. З 1588 г. кандыдатаў на гэтую пасаду выбіралі на павятовых сойміках, а затым аднаго з іх зацвярджаў гасудар (Статут 1566 г., р.ІХ, арт. 1). Патрабаванні да кандыдата на гэтую пасаду былі такімі ж, як да іншых суддзяў. Памочнікі падкаморыя прызначаліся самім падкаморыям з шляхты, якая мела маенткі. Каморнікі па даручэнню падкаморыя маглі разглядаць справы ў дачыненні зямлі памерам не больш 1 валокі. Калі ў працэсе разгляду справы дзеянні каморніка абскардзіліся адным з бакоў, тады спрэчку разглядаў падкаморый (Довнар Т. І., Шаўкапляс В. А. “Государство и право Беларуси в XIV - XVII в. в.”. Мн.: АМ,1993, с. 22.).

         Разгляд справы у падкаморскім судзе адбываўся на месцы граніц землеўладанняў. Там жа праходзіў судовы працэс і вынасілася рашэнне.

Рашэнні падкаморнага суда падлягалі неадкладнаму выкананню, але маглі быць абскарджаны  ў гаспадарскі або Галоўны  суд. Калі ж узнікала паміж бакамі спрэчка аб праве уласнасці на маентак або зямлю ці іншыя патрабаванні на маёмасць, падкаморскі суд такіх патрабаванняў не разглядаў і прапанаваў ім звярнуцца з іскам у земскі ці камісарскі суд. Рашэнні падкаморскага суда і рэестры спраў запісваліся у кнігі земскага павятовага суда. Падкаморскія суды на Беларусі існавалі да ХІХ стагоддзя.

           У гарадах ВКЛ таксама існавала свая судовая сістэма. Яна залежала ад таго, якое кіраванне меў той, ці іншы горад.

Для мяшчан гарадоў, якія атрымалі грамату  на магдэбургскае права, дзейнічалі магістрацкія суды. У гарадах з магдэбургскім правам кіраванне і суд ажыццяўляў магістрат, членамі якога былі войт, бурмістры, лаўнікі, радцы. Войт узначальваў гарадскі магістрат і з'яўляўся, па сутнасці, старшыней магістрацкага суда, а бургамістры, лаўнікі і радцы - яго членамі, колькасць якіх залежала ад колькасці жыхароў горада. Магістрацкі суд падзяляўся на войтаўска-лаўнічы і бурмісцерска-радзецкі суды. Першы з іх з'яўляўся асаблівай судовай калегіяй і складаўся з войта і лаўнікаў. За старшыню на судовых пасяджэннях быў войт, часам яго намеснік - ландвойт. Лаўнікі выконвалі ролю прысяжных і выбіраліся мяшчанамі. Іх колькасць залежала ад памераў горада. Войтаўска-лаўнічы суд разглядаў найбольш важныя крымінальныя і грамаздянскія справы. У склазде другога, бурмісцерска-радзецкага суда былі бурмістры і радцы. Суд разглядаў мелкія справы, а таксама цякучыя пытанні кіравання. Судовыя рашэнні выносіў войт і бурмістр. Рашэнні бурмісцерска-радзецкага суда можна было абскардзіць у войтаўска-лаўнічы, а рашэнні апошняга - ў гаспадарскі суд (пазней - у Галоўны Суд).

Судовая сістэма i працэсуальнае права ВКЛ