Ақша туралы ұғым

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ………………………………………………………………....…………3

1 АҚША ҚАРАЖАТТАРЫНЫҢ  ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ…..……..……..5

1.1 Ақша туралы ұғым............................................................................................5

1.2 Есеп айырысу нысандары.................................................................................6

1.3 Вексель арқылы есеп айырысу.........................................................................9

1.4 Төлем карточкаларымен есеп  айырысу.........................................................15

2 КАССАДАҒЫ ҚОЛМА-ҚОЛ АҚША ЕСЕБІ..................................................22

2.1 Кассадағы ұлттық валютадағы  қолма-қол ақша есебі.................................22

2.2 Кассадағы шетелдік  валютадағы  қолма-қол ақша есебі.............................26

3 ВАЛЮТА ШОТЫНДАҒЫ ҚОЛМА-ҚОЛ  АҚША ЕСЕБІ.............................29

3.1 Валюта шоты бойынша жүргізілетін  операциялар .....................................29

3.2 Валюталық бақылау........................................................................................33

4. БАНКТЕГІ АРНАЙЫ ШОТТАРДАҒЫ АҚША ҚАРАЖАТТАРЫН ЕСЕПКЕ АЛУ.................................................................................................…...36

4.1 Аккредитивтік шоттағы ақша  қаражаттары.................................................36

4.2 Чек кітапшасындағы ақша қаражаттары.......................................................38

5 ЕСЕП АЙЫРЫСУ ШОТЫНДАҒЫ ҚОЛМА-ҚОЛ  АҚША ЕСЕБІ...............39

6  КӘСІПОРЫНДАҒЫ АҚША  ҚАРЖЫЛАРЫН ТҮГЕНДЕУ........................44

ҚОРЫТЫНДЫ….......…………………………………………………….….….46

ҚОСЫМШАЛАР...................................................................................................48

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............………………….………...51

КІРІСПЕ

Қазіргі Қазақстан экономикасы, соның ішінде несие - ақша және ол жүйені реформалау, нарық экономикасымен және меншіктің көп түрлілігі ақша қатынастарында бірталай өзгерістерді бастан кешіруде.

Ақшаның өзіндік ерекше белгілерін, олардың қоғам мен  экономиканы қайта құрудағы рөлі мен қызметін, сондай – ақ басқа да, экономикалық категориялармен өзара әрекетін танып білудің өзі қаржы – несие мекемелерінің ақша саясатының ғылыми негізін анықтайды.

Енді бұған Қазақстанның нарықтық экономика мемлекеті ретіндегі  танылғанын қоссақ, бүкіл дүние жүзі біздің еліміздегі тұрақтылықты, саяси тұрлаулылықты, экономиканың артуы мен реформалардың біз қалаған бағытта дамып келе жатқанын танып отырғаны тұлғаланып шығады.

Қазақстан Республикасының  аймағында ақшаны төлеу мен аударуды жүзеге асыруда қолма-қол ақшаны аудару, төлем тапсырмаларын ұсыну, чектерді беру, вексельдерді немесе олардың индоссаменттері арқылы беру, төлем карточкаларын пайдалану, тікелей дебеттік банкі шоттарына аудару, тапсырма-талап төлемдерін ұсыну, инкассалық жарлығын ұсыну, Қазақстан Республикасының заң актілерімен белгіленген басқа да әдістерді пайдалану кеңінен етек жайды.

Қазіргі таңда ақшалар  қозғалысын басқару қаржы нарығының  күрделігіне байланысты маңызды  мәселе болып саналып отыр. Бәсеке қабілеттілігі - кәсіпорындар мен ұйымдардың  бүгінгі күннің талабына сай, алдағы уақыттарда дамуына қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етілуін талап етеді. Ақшалар мен олардың баламаларын дұрыс ашып көрсеті және жіктеу кәсіпорын  қызметінің нәтжесін дұрыс бағалау үшін қажет.

Жалпы түрде айтатын  болсақ, берілген курстық жұмыста  ақша қаражаттарының айналымы, есеп айырысу, есеп айырысу түрлері, банк шоттары  және ақша қаржыларын түгендеу жөнінде  айтылған. Сонымен қатар ақша қаражаттарын заңды түрде қолдану және сақтау жағдайлары қарастырылған.

Курстық жұмыстың мақсаты- ақша қаражаттарымен есеп айырысу операцияларына кеңірек тоқталып, операциялардың шоттарда жүргізілу ерекшеліктерін айқындау.

Курстық жұмыстың міндеттері:

• ақша қаражаттарының жалпы сипаттамасын;
• кассадағы қолма-қол ақша есебін;
• валюта шотындағы қолма-қол ақша есебін;
• банктегі арнайы шоттардағы ақша қаражаттарын есепке алуды;
• есеп айырысу шотындағы қолма-қол ақша есебін;

• кәсіпорындағы ақша қаржыларын түгендеуді қарастыру болып табылады

1 АҚША ҚАРАЖАТТАРЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ

1.1 Ақша туралы ұғым.

Барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер өз ақша каражаттарын банкі мекемелерінің тиісті шоттарында сақтап және міндеттемелері бойынша төлемдерін, әдетте осы мекемелер арқылы ақшасыз нысанда, ал қажет жағдайда Қазақстан Республикасының Ұлттық банкісінің нормативтік құжаттарымен белгіленген шегінде нақты ақшамен есептесуді жүзеге асырады. Егер де заңды тұлғалардың арасындағы төлем сомасы 4000 айлық есептік көрсеткіштен (АЕК) асып түссе, онда олар тек ақшасыз тәртіпте айырысуларды жүзеге асырады. Бұл келтірілген мәлімет заңды тұлғалардың арасындағы әрбір мәміле (контракт, келісімшарт) бойынша шартты түрде пайдаланылады. Егер де контракт сомасы көрсетілген лимиттен асатын болса, онда төлем ақшасыз тәртіпте орындалуы керек, тіптен олар жартылай орындалса да, әрбір төлемнің сомасы 4000 АЕК-тен аспауы керек.

Ақша қаражаттарын сақтау үшін және заңды тұлғалар арасында есеп айырысу үшін ҚР-ның банк мекемелерінде  банк шоттарын ашады. Банк шоттары –  бұл банк мен клиенттер арасындағы келісімшарттың қатынастарын көрсететін әдіс. Банк шоттары теңгемен де, шетелдік валютамен де жүргізіледі, және ол ағымдық, жинақтық және корреспонденттік болып бөлінеді.

Корреспонденттік. шоттар — банк шоттары банктер мен  ұйымдардың кейбір операция түрлерін жүзеге асырады.

Ағымдағы (есеп айырысу) және жинақ шоттары — бұл да банктік шоттар, бірақ олар жеке және  заңды тұлғалар үшін, сондай-ақ  заңды тұлғаның оқшаланған бөлімшелері үшін де ашылады.

Шетелдік  валютадағы қаражаттардың қолда бары мен  қозғалысын есептеу үшін субъектіге  арнап ағымдагы (есеп айырысу) шоттар ашылуы мүмкін. Ол сыртқы экономикалық қызметін жүзеге асыратын және өнімін валютаға сататын субъект үшін ашылады. Аккредитивтер, чек (аванс) кітапшаларының шоттарын және басқаларын субъектілер ақша қаражаттарын оқшаулап сақтау үшін және тиісті операцияларын жүргізу үшін ашады.

Субъект шоттарындағы қаражат олардың иелерінің әмірі бойынша есептен шығарылады. Субъектінің рұқсатынсыз счеттағы қаражатты есептен шығаруға соттын, мемлекеттік салық қызметінің рұқсатымен және қолданылып жүрген заңдарда көзделген басқа жағдайларда ғана жол берілуі мүмкін.

Сүбъектілердің шоттарынан төлем жасау, егер заңдарда өзгеше көзделмесе, субъектінің басшысы белгілеген  кезектілікпен жүзеге асады.

ҚР-ның аймағында ақшаны төлеу мен аударуды жүзеге асыруда келесі әдістерді: қолма-қол ақшаны аударуды; төлем тапсырманы ұсынуды; чектерді беруді; вексельдерді немесе олардың индоссаменттері арқылы беруді; төлем карточкасын пайдалануды; тікелей дебеттік банкі шоттарына аударуды; тапсырма – талап төлемдерін ұсынуды; инкассалық жарлығын ұсынуды; республиканың заң актілерімен белгіленген басқа да әдістерін пайдаланылады.

Акшасыз есеп айырысудың негізгі нысандары: төлем тапсырма; чек, вексель; тапсырма-талап төлемдері; кеден мен салық қызметінін органдарының инкассалык жарлыктары болып табылады.

Төлеуші мен алушылар өзара есеп айырысу нысандарын келісім  – шарт негізінде анықтайды, сондай-ақ олардың арасында болатын талаптары  мен міндеттемелерді зачетқа  да жатқыза алады.

1.2 Есеп айырысу нысандары

Төлем тапсырмалары онда көрсетілген соманы бенефициардың  пайдасына ақшаны жіберушіге қызмет көрсететін банк-алушының ақшаны аударғаны  туралы тапсырмасы болып табылады. Қызмет пен жұмысты және тауарлы  – материалдық құндылықтарды өтеу үшін есеп айырысу кезінде, сондай-ақ қызмет пен тауарға алдын-ала төлем жасаған кезде, аванстық төлемдер жасаған кезде төлем тапсырмаларын пайдаланылады.

Төлем жасаушы банкке белгіленген нысандағы бланкілердегі  төлем тапсырманы ұсынады. Тапсырмаларға қоса төлем жасаушы банктің талап етуі бойынша салынатын салықтың шот-фактуралары және төлемдердің мақсатын растайтын басқа да құжаттары бірге тапсырылады. Төлем тапсырмалары жазылып берілген күннен бастап 10 күн бойы күшінде болады (жазылған күні есепке алынбайды). Төлем тапсырмалары төлем жасаушының шотында қаражат болғанда ғана орындауға қабылданады.

Төлем тапсырмаларын  толтыру кезінде келесі реквизиттер  көрсетіледі:

• төлем тапсырмасының нөмірі;
• төлем тапсырмасының жазылған күні;
• жіберуші мен бенефициар банкі шоттарының нөмірі;
• жеке теңестірілген немесе тендестірілген коды (ЖТК немесе ИИК)

Төлем құжатына кез келген жөндеудін түрін жасауға рұқсат етілмейді. Шаруашылық жүргізуші субъектілердің арасындағы жасалған келісімдері бойынша  төлем тапсырмалары: жедел мерзімді, мерзімінен бұрын және мерзімі кейінге калдырылған болып бөлінуі мүмкін.

Жедел мерзімді төлем  мынадай нұсқалар бойынша жүзеге асырылады: аванстық төлем, яғни тауар тиелгенге дейін; тауар тиелгеннен кейін, яғни тауарлар үшін шоттарды тікелей акцептеу жолымен; ірі мәмілелер кезіндегі ішінара төлемдері.

Мерзімінен бұрын немесе мерзімі кейінге қалдырылған төлемдер шарттық қатынастар аясында тараптардың қаржылык жағдайына зиян келтірмейтіндей етіп жасалуы керек.

Субъектілер: жеке өздеріне тиесілі қаражатты (зейнетақы, алимент, жалақы, іс-сапар шығыстары, авторлык қаламақы) жекелеген азаматтардың атына; жалақы төлеуге арналған, банк мекемелерінде аударым алушының атын, оның нөмірін, сондай-ақ егер қаражат шотқа аударылуға тиіс болса, онда ол орналасқан банктің аты мен нөмірін көрсетеді. Тапсырмаға қаражат алушылардың тізбесі коса беріледі, онда кім, қандай мақсаттарға ақша алатыны көрсетіледі. Байланыс кәсіпорындары көсіпорындарға жолданған әрбір аударым алушы бойынша барлық аударымдардың жалпы сомасына төрт дана етіп жазылатын төлем құжаттары келіп түскеннен кейін төлейді.

Чектермен есеп айырысу. Чек беру төлемді жүзеге асырудың бір тәсілі болып табылады, онда төлем чек беруші аттас төлем құжатын ұстаушыға беру жолымен жасайды. Чек беру өз мәні бойынша чекті ұстаушының ақшалай міндеттемесін орындау болып табылмайды, бірақ ол соны орындау үшін жазылған болса да. Аталған міндеттемені орыңдау тек чек бойынша ақшаны алатын кезде ғана болады. Чектер  жабылатын және жабылмайтын болып бөлінеді. Біріншісі - депозиттермен қамтылған, ал екіншісі — қамтылмаған болып бөлінеді. Бұл кезде чектердін төленетіндігі жөнінде банктердің кепілдік беруі мүмкін, оның ішінде жабылмайтын чектер бойынша да. Чекті қолданумен байланысты банк пен чек берушінің міндеті мен құқығы, чекті колдану туралы жасалған келісім-шарттың негізінен шығады, яғни бұл қелісім-шартта, банк өз клиенттеріне чек берушіге (заңды және жеке тұлға) чегін төлеуді, яғни чек берушінің міндетін өзіне алады, ал клиенттер ез кезегінде банк белгілеген (демек чектерді беру мен пайдалану) ережелерін сақтауға міндетті.

Чекті  чек  ұстаушы  төлеуге чек жазылған күні қабылдайды және төлеуге қабылдаған күннің ертеңіне чек ұстаушы арқылы қызмет керсететін банкке ұсынылуы тиіс. Чек кітапшасынан алынған чектің күшінде болу мерзімі, жазылған күнін есептемегенде, әдетте, 10  күннен аспайды.

Банк чек берушіден (немесе чек ұстаушыдан) чекті қабылдамауына  болады, егер де мынадай жағдайлары аныкталса:

• егер де жазумен жазылған сомасы цифрмен көрсетілмеген болса;
• чектің мерзімі өтіп кетсе;
• төлем құжаттарында жасанды жазулардын белгілері бар болса (немесе түзетулер бар болса);
• чек әр түрлі қолмен және әр түрлі сиямен жазылган болса;
• чектің қорғалу деңгейі онын, талабына сай келмесе (қорғалу денгейі бестен кем болмауы керек);
• чекте көрсетілген рекивизиттер қате болса;
• чектегі қойылған қолда үлгі ретінде қабылданған құжаттардағы қолымен сәйкес келмесе;
• чектің жабу сомалары жеткілікті болмаса;
• чектің баска да дефектілері бар болса.

Дефектісі бар чектер чек ұстаушыларға колхат жазылып  қайтарылады. Чектердің дефектілері табылса, банктің бас бухгалтері ол туралы Клирингтік палатаға хабарлайды, ал олар ондай чектердің өңделуін тез арада тоқтатады. Бұндай дефектісі бар чектерге акт жасалады, ол акт төрт данада болады:

біріншісі — банкте қалса;

екіншісі — көшірмесімен бірге ішкі істер органдарына беріледі;

үшіншісі - Клирингтік палатаға беріледі;

төртіншісі - чекті беруші банкке беріледі.

Мерзімі өтіп кеткен чек кітапшалары пайдаланбауына байланысты чекті беруші банкке қайтарылады.

1.3 Вексельдер арқылы есеп айырысу

Вексель – бір жақты сөзсіз орындалатын ақша міндеттемесін қамтитын қатаң нысанда белгіленген төлем құжаты. Ол жай және аударма болып келеді.

Жай вексель (соло-вексель) — талап етуі бойынша немесе белгіленген мерзімде келешекте вексельде көрсетілген ақша сомасын вексель ұстаушыға төлейтіні туралы вексель ешқандай талкылауға жатпайтын міндеттемесінен тұрады.

Аударма вексель (тратта) — вексель берушінің (трассанттың) үшінші тұлғаға (трассатка) бірінші вексель ұстаушьна (ремитентке) немесе оның бұйрығы бойынша келешекте белгілі бір уақытта, не ұсынған кезде, вексельде көрсетілген акшаны төлейтіні туралы басқаша ешбір шарт қойылмайтындығы туралы міндеттемесі. Аударма вексель өз табиғаты бойынша «бұйрықка» ұксас болып келеді.

Жоғарыда көрсетілген талаптар құжатта тұтастай сақталмаса, тек төмендегі белгіленген жағдайларды қоспағанда, вексельдің күші болмайды. Төлем мерзімі көрсетілмеген вексель ұсынғанда талап етуі бойынша төленетін вексель ретінде қарастырылады.

Ерекше нұскауы болмаған кезде төлем жасаушымен катар белгіленген орны, төлем жасау орны және сонымен бірге төлем жасаушының тұратын орны болып есептелінеді. Вексельдін жасалған орны көрсетілмеген жағдайда вексель берушінің атымен қатар белгіленген орында қол қойылған болып танылады.

Аударма вексель вексель берушінін бұйрығы бойынша ақы төлеуге жататын вексель ретінде берілуі мүмкін. Ол вексель берушінің өзіне немесе үшінші тұлганың есебінен берілуі мүмкін. Аударма вексель үшінші тұлға тұрған жерде немесе төлем жасаушының тұратын жерінде немесе қандай да бір басқа орында төленуі мүмкін.

Вексельде пайыздық мөлшерлеме (проценттік ставкасы) көрсетілуі тиіс, мұндай нұсқау болмаған жағдайда шартқа қол қойылмаған (жазылмаған) деп саналады. Пайыздың есептелген күні керсетілмесе, аударма вексель жасалған күннен бастап есептелінеді.

Кез келген аударма вексельдің бұйрығы көрсетілмей берілсе де, ол өзінің индоссаменті арқылы берілуі мүмкін.

Егер вексель беруші аударма вексельде  «Бұйрыққа емес» немесе осыған ұксас мағынада сөз жазылса және ол құжат нысанын сақтаса, онда ол қарапайым цессиямен берілуі мүмкін. Индоссамент вексель берушінін пайдасына не вексель бойынша міндетті басқа кез келген адамның пайдасына вексельді акцептегеніне, не акцептемегеніне қарамастан төлем жасаушынын пайдасына жасалуы мүмкін. Бұл тұлғалар, өз кезегінде, вексельді табыстай алуына болады.

Индоссамент ұсынушыға бланктік күші бар бар индоссамент болып табылады. Индоссамент аударма вексельде немесе оған қосылған параққа (аллонажға) қол қойылуы тиіс. Индоссамент аударма вексельде қаралған барлық құқықтарды иелік етеді. Егер индоссамент бланктік болса, онда вексель ұстаушы бланкті өз атына немесе басқа бір адамнын атына толтыра алады; өз кезегінде вексельді банк арқылы немесе басқа бір адамнын атына табыстай алады; бланк толтырмай және индоссамент жасамай-ақ вексельді үшінші адамға бере алады¹.

Егер басқаша кері шара болмаса, индоссант акцепт пен  төлемге жауап береді. Ол кейінгі  индоссаментке тыйым сала алады; бұл жағдайда вексель кейінгі  табысталған адамдардың пайдасына  шешілсе де, ол олардың алдында жауап бермейді.

Егер де төлем жасаушы  өзінің келісімі туралы вексель ұстаушыға  немесе қол қойған адамдардың біріне хабарласа, онда ол олардың алдында  өз келісімінің шарттарына сәйкес өз міндеттерін орындаған болып  саналады. Аударма вексель бойынша төлем толықтай немесе вексель сомасынын бір бөлігін аваль арқылы қамтамасыз етуіне болады. Мұндай қамтамасыз етуді үшінші  адам немесе типті вексельге қол қойған адамдардың бірі бере алады.

Аваль аударма вексельде немесе қосымша парақта беріледі. Аваль берілген орын көрсетілсе, онда ол жеке; актімен бірге берілуі мүмкін. Ол «аваль деп есептелсін» деген сөздермен немесе осындай мағынасы бар белгілі мәтіндегі формуласымен білдірсе, онда оған аваль берген адам қол қояды. Аваль үшін төлем жасаушы немесе вексель беруші қолын қоймаған болса, аударма вексельдін бет жағына алушының қойған қолы жеткілікті. Авальда ол кімнің есебінен берілгені көрсетіледі.. Ол көрсетілмеген жағдайда аваль вексель беруші үшін берілген деп есептелінеді.

Авальшы ол үшін аваль берген адаммен бірдей жауап береді. Аударма вексельге ақы төлей отырып, авальшы кепілдік берген адамға қарсы және аударма вексельге байланысты осы соңғы тұлганың алдында міндетті адамдарға қарсы вексельден туындайтын құқықтарды иеленеді.

Мерзімі белгілі бір күнге немесе жасалғаннан кейін немесе ұсынғаннан кейін белгілі бір уақытты белгіленген аударма векселді ұстаушы вексельді төлеу күнінде, не келесі екі жұмыс күнінің бірінде ұсынуга тиіс.  Аударма вексельді есеп айырысу палатасында¹ ұсыну төлемге ұсынғанмен бірдей болып есептелінеді. Вексель ұстаушы бөліп төлеуден бас тарта алмайды. Бөліп төленген жағдайда төлем жасаушы мұндай төлем туралы білген болса, онда ол  бұл туралы қолхат беруі тиіс.

Вексель ұсатушы аударма  вексель бойынша төлемді мерзімінен бұрын алуға мәжбүрленбеуге тиіс. Мерзімі келгенге дейін төлем жасауды төлем жасаушы өз тәуекелділігіне алады.

Егер аударма вексель төлем жасау орнында жүрмейтін валютада жасалса, онда оның сомасы жергілікті валютада төлем мерзімі келген күніндегі бағам бойынша жергілікті валютамен төленеді. Егер борышкер төлемнің мерзімін өткізіп алса, онда вексель ұстаушы өз қалауынша аударма вексель сомасын жергілікті валютада төлеу мерзімі келген күнгі бағаммен төлеуді талап ете алады.

Вексель ұстаушылар  индоссаттарға қарсы тұрған регрестерге²² өз құқығын төлем мерзімі жеткен кезде де және одан бұрын да сата алады:

1. акцептен толық немесе ішінара бас тартқан орын алса;
2. егер де төлем жасаушы вексельді акцептегені немесе акцептемегеніне қарамастан банкрот деп танылған болса, онда төлем жасауды тоқтатады, тіптен оның жағдайын сот анықтамаса да немесе оның мүлкінен өтем алу нәтижесі болмаған жағдайда;
3. вексель беруші акцептке жатпайтын, вексель бойынша банкрот деп танылған жағдайда.

Вексель бойынша жасалатын  төлем мен акцепт үшін жауапты түлғаға регрестік талабы (искы) вексель бойынша төлем мерзімінен кешіктірілмей ұсынылуы мүмкін.

Акцепт немесе төлемемнен бас тарту (акцептемеуге немесе төлем  жасамауға қарсылық білдіру) факті  куәләндыратын актімен расталады.

Вексель беруші аударма векселінің мәтінінде көрсеткен ресми  қарсылық білдіруден басқа қарсылық білдірген кезде төлеушінің қолы  қойылған  өтінішпен алмастырылуы мүмкін.

Акцептеуге карсылық акцептке ұсыну үшін белгіленген  мерзімдерде жасалуы керек. Акцептеуге қарсылық білдіру төлемге ұсынудан және төлем жасамауға тағы да басқаша қарсылық білдіруден босатады. Бірақ бұл қарсылық алдын -  ала тіркеуден өту керек, онсыз оның күші болмайды.

Егер төленуге жататын  аударма вексельдің ісі ойдағыдай  еместігі байқалса, тіпті оның үшінші адам арқылы өтелуі бола тұрса да; немесе төлем жасушы басқа жерде тұрып, өзінің тұрған жерінен төлем жасауға тиісті бола тұрса да; немесе белгілі бір уақыт өткен соң, яғни ұсынылған кезде төленуге жататын вексель болса да, оның акцептелуіне тыйым салынады.

Акцептемеу немесе төлем  жасамау туралы қарсылық білдірілген  жағдайда нотариус бұл туралы вексель  бойынша міндетті барлық адамдарға  вексельдегі не қарсылық білдіруді  талап еткен адамдардан алынған  мекен-жайларға сәйкес жазбаша хабарлама  жібере отырып, оларға ескерту жасайды. Мұндай хабарлама жөніндегі шығыстар қарсылық жөніндегі шығындарға қосылады.

Егер ескертпе индоссант  немесе авалист тарапынан жасалынса, онда қарсылық бойынша қажет шығындар өз қолдарын қойған барлық адамдардан талап етіледі. Аудару векселін беруші, акцептеуші, индосанттаушылардың барлығы немесе онда аваль қоюшылар вексель ұстаушының алдында барлығы бірдей міндетті болып табылады. Вексель ұстаушы осы адамдардың әрқайсысына жеке-жеке және барлығына бірдей талап қоюға құқылы.

Ол төлем жасағаннан кейін аударма вексельге қол қойған адамдардың барлығының дәл осындай құқығы болуы керек. Міндеттемелердің біріне қойылған талап олардың бастапқы алған міндеттемелері бола тұрса да, басқаларына талап қоюға бөгет болмауы  керек.

Аударма ваксельге ақы төлеген тұлга оның алдында жауап беретін  тұлғалардан мыналарды:

- өзі төлеген барлық сомасын;

-аталған сомаға Қазакстан  Республикасының Ұлттық Банкі белгілеген қайта қаржыландыру мөлшерлемесін; проценттерді;

- өзі төлеген шығыстарды талап ете алады.

Вексель бойынша ақы  төлеген тұлға талап етілетін сомаға қоса 0,05 пайызда үстеме (комиссиондық) төлем жасауын талап ете алады.

Егер де вексель жалғыз данада берілсе, онда вексель ұстаушы  оған өз есебінен бірнеше дана беруді талап ете алады Бұл үшін ол өзінің тікелей индоссантына және сол сияқты вексель берушісіне дейін өтініш жасай алады. Индоссанттар жаңа даналарын индоссаменттерге қайта шығарып беруге міндетті.

Қазақстан Республикасының  аумағындағы заңды және жеке тұлғалар жай және аударма вексельді өзара есеп айырысуда пайдалануға құқылы. Бұл ретте ол тиісті  шартта көзделген және «Қазақстан Республикасындағы вексель  айналымы туралы» Заңға қайшы келмесе болғаны.

 Байланыс мекемелері  инкассаға қабылдаған вексельдерді  жөнелту тәртібі Қазақстан Республикасыныц уәкілетті органдарының  және Қазакстан Республикасының  Ұлттық Банкімен келісе отырып, шығарылған нормативтік құқықтық актілерімен және байланыс мекемесімен және есеп кеңсесінің арасындағы шартпен белгіленеді.

Сатушы сатып алушыға  ұсынатын төлемнің  мерзімін кейінге  қалдыру «Қазакстан Республикасындағы вексель айналымы туралы» заңында белгіленген талаптарға сәйкес жүзеге асырылады.

Вексельдердің  бланкісін (вексельдік кітапшасын) сатып алған  кезде олар өзінің нақты өзіндік  құны бойынша 7110 шоттың  дебетінде және 3310 шоттын немесе 3360 шоттың кредитінде көрсетіледі Ал жедел есеп кезінде шартты бағасы бойынша -006-шы «Қатаң  есеп беру бланкілері» деген баланстан тыс шоттарда көрсетіледі.

Вексельдер қозғалысы  бойынша шоттардын корреспонденциясы  тиесілі бөлімдерінде керсетілген.

1.4 Төлем карточкаларының  есебі

Инкассациялау шығындарын қысқарту; бухгалтерияның жұмысын жеңілдету, Қазакстаннан әлемнің кез келген нүктесінен тез автоматталған ақша аударымын жасау мақсатында төлем  карточкаларын пайдаланады.

Төлем карточкалары — ақша қаражатына электрондық терминал немесе басқа да қондырғылар арқылы қол жеткізу, ондағы ақпараттар валютаны айырбастауға, қолма-қол ақшаны жасауға мүмкіндік береді.

Төлем карточкалары: дебеттік, кредиттік және корпоративтік болып бөлінеді;

Дебеттік карточкалар қаржы-шотындағы ақша сомасынын шегінде оның ұстаушысына (иесіне) төлем жасауына мүмкіндік береді және оны ұстаушылар, өздерінің қарызын банк берген қаржы көлемінде төлей алады.

Кредиттік карточкалар бойынша банк берген қарыз сомасының шегінде оның ұстаушылары төлем жасай алады.

Одан басқа кәсіпорын іс-сапарының шығыстарын төлеуге, офистік, үстеме шығастары үшін корпоративтік төлем карточкаларын ашуына болады.

Корпорвтивтік карточкалар  — бұл да төлем карточкалары, ол оны ұстаушыға банк пен заңды тұлғалардың арасында жасалған келісім шарттын негізінде беріледі.

Бүгінде әлемнін көптеген елдерінде ол қазіргі шақтың қаржылык тетігі (инструменті) ретінде 2 млр. карточкалар қолданыста жүр. 30 жылдан астам кезек ішінде Visa және Master Card халықаралық карточка жүйесі үлкен жетістіктерге жетті. Сондыктан оны 14 млн. кәсіпорын төлем карточкалары  ретінде өздерінің күнделікті өмірінде пайдаланады. Олардың қатарында: супермаркеттер, авиакомпаниялар, ресторандар, түнгі клубтар, аяқ киім сататын дүкендер т.б. жатады.

Казакстан Республикасының  аймағында Ұлттык банкінін лицензиялауымен  шығарылған төлем карточкалары пайдаланылады..

Төлем карточкалары келесі көрсеткіштерден тұрады:

- төлем карточкаларын  берудің жағдайы;

-  төлем карточкаларымен жасалатын төлем түрлері және оның жағдайы,

- төлем карточкаларын  алған тұлғалардың тізімі;

-төлем карточкаларын  қайтарып алудың және тоқтатудың (блокирования) жағдайы;

 - төлем карточкаларының әрекет ету мерзімі;

- тараптардың құқы мен міндеттері;

- тараптардың жауапкершілігі.

Қазақстан Республикасының аймағында төлем карточкалары тек теңгемен төленеді.

Төлем карточкаларымен  төлем жүйесін жүзеге асырмастан бұрын оларға авторизация³ жасау керек. Авторизация процесі автоматталған тәртіпте немесе телефон байланыстары арқылы жүреді.

Қазақстан Республикасында  тауар мен қызметін төлеу үшін төлем карточкасының пайдаланғаны слиппен немесе сатып алынған  сомасына екі данада берілген сауда  чегімен расталуы мүмкін. Слип үш данада  рәсімделеді: біріншісі банкке, екіншісі кәсіпорынға, үшіншісі карточка иесіне беріледі.

Төлем құжаттары келесі реквизитерден тұрады:

• карточка төлемінің реквизиті;
• төлем сомасы;
• төлем валютасы.

Төлем құжаттары (слип²) төлем карточкаларын ұстаушылардың қолынсыз-ак жасалуы мүмкін, ол кезде олар электрондык кұжаттарын негізге алады. Төлем құжаттарын жөндеуге, өшіруге рүксат етілмейді.

Сауда чегі — төлем карточкасын жүзеге асыру кезінде жасалады, яғни төлем жасалып біткен сон карточканы ұстаушыға беріледі (слиппен де, слипсыз де)  және  келесі міндетті реквизитгерден түрадь:

• құжат нөмірі және оның жазылған күні, айы және жылы;
• операцияны жүзеге асырушы ұйымының атауы (коды, идентификаторы);
• төлем сомасы;
• төлем валютасы;

- төлем карточкаларының  реквизиттері.

Енді біз төлем карточкасын  әртүрлі жағдайда пайдаланған кезде  болатын  шоттар корреспонденциясын мысал ретінде келтірейік.

Мысал. Кәсіпорын Visa халықаралык  корпоративитік карточкасын шығару мен  мен қолдану үшін банкімен келісім-шартқа отырған. Кәсіпорын сол келісімшарттың негізінде бірыңғай шот-картасын ашып, сонымен қоса ондаған еңбеккерлерге іс сапарымен, офисымен, үстеме шығыстарымен есеп айырысу үшін таратып берген. Шот-картасы шетелдік валютада ашылған және ол АКШ долларымен есептелінеді. Шот-картасына орналастырылған ақша қаражаты 1040 шотының дебетінде көрініс табады. Демек, олардың келіп түскен кезінде 1040 шоты дебеттеліп және 1030 шоттары кредиттеледі.