Буржуазиляық революция

Мазмұны

КІРІСПЕ

Курстық жұмыстың өзектілігі. Француз ұлтының құрылу процесі өзінің толық қорытындысын ұлы буржуазиялық революциядан кейін алды. Сол уақыттағы француз буржуазиялық революция тек Франция үшін ғана болған тарихи жағдай емес ол Еуропаға да өзінің әсерін тигізді. Ұлы буржуазиялық революция тақырыбы тарихшылардың қазір зерттеу жүргізіп жатқан жұмысы емес, ол бюұрыннан зерттеліп келе жатқан үлкен де тарихи материал. Курстық жұмыста осы ұлы буржуазиялық революция тарихына толық талдау жасалады.Хронологиялық кезең ретінде IX мен XIX ғасыр аралығы алынады. бірақ курстық жұмыскөлемінде ұлы буржуазиялық революция туралы жазу оның толық ашылуына мүмкіндік бермейді. Бірақ біз осы буржуазиялық революция туралы жалпы түсінік ала аламыз, оның мақсаты туралы, себебі туралы, қорытындысы туралы.  Бұл жұмыста француз авторларының монографиялары пайдаланылды, оның ішінді  Ж. және  К. Виллардың зерттеулері «Француз халқының құрылуы».

Курстық жұмыстың мақсаты - феодалдық абсолюттік билікті жою, буржуазиялық қоғамдық құрылысты нығайту және Францияда капитализмнің әрі қарай дамуына жағдай туғызу Француз революциясының негізгі мақсаты болса оның осы мақсаттарға жетудегі жүріп өткен жолдарын ашып көрсету.

Осы мақсатқа жету үшін алға қойылған міндеттер:

- Ұлы Француз революциясының пайда болу себептері мен қозғаушы күштерін қарастыру;

- революцияның  бағдарламасы мен негізгі этаптарын  көрсету;

- Ұлы Француз  революциясының халықаралық қатынасқа  ықпалын айқындау;

- қазіргі Франция  елінің буржуазиялық құқықтық жүйесінің ерекшеліктерін көрсету.

Курстық жұмыстың құрылымы. Курстық жұмыс кіріспе, және үш ірі тараудан, қорытынды мен қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Кіріспеде, тақырыптың маңызы мен мәні сонымен қатар  осы  тақырыпты таңдаудағы мақсаттар  мен міндеттер көрсетіледі. Жұмыстың теориялық негізі туралы қысқаша түсінік және пайдаланылған әдебиеттер жөнінде мәліметтер айтылады.

Бірінші бөлімде  Француз буржуазиялық революцияның себептері мен салдарлары, қозғаушы күштері мен революцияның бағдарлмасы

 Революцияның  негізгі этаптары, екінші бөлімде Францияның мемлекеттік құқықтық жүйесіндегі саяси және құқықтық өзгеріс. Мемлекеттік саяси жүйедегі өзгерістер. Революцияның қорытындысы және оның халықаралық қатынастарға тигізген әсері жайында айтылады. Қорытынды бөлімде жалпы курстық жұмыстың өз мақсатына қаншалықты жеткендігі жөнінде ойлар талданып. Болашақта дағдарыстардың алдын - алудың жолдары туралы сөз болады. Пайдаланылған әдебиеттер мұнда осы курстық жұмыс барысында қолданылған әдебиеттер тізімі көрсетілген.

1 ҰЛЫ ФРАНЦУЗ РЕВОЛЮЦИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ПАЙДА БОЛУ СЕБЕПТЕРІ

1.1 Француз  буржуазиялық революциясының басталу  себептері мен қозғаушы күштері

Ұлы француз  революциясы 1789 - 1794 жылдары Франциядағы феодалдық-абсолюттік құрылысқа ауыр соққы беріп, капитализмнің дамуына жол ашқан буржуазиялық-демократиялық көтеріліс. 18 ғасырдың соңында Францияда жаңадан қалыптасып келе жатқан өндіргіш күштер мен ескі феодалдық өндірістік қатынастардың арасындағы қайшылықтар шиеленісе түсті.

Елдің эконикалық жағдайын мемлекеттік қазынаның сарқыла  бастауы, сауда-өнеркәсіптік дағдарыс, құрғақшылық әрі қарай ауырлатып, 1788 - 1789 ж. аса қиын ахуал қалыптасты. Оның алдын алу мақсатымен король Людовик XVI 1789 ж. 5 мамырда Версальда Бас Штаттарды шақырды. Оған ақсүйектерден 300, діни мекемелерден 300, үшінші сословиеден (қарапайым халық) 600 депутат қатысты. 1789 ж. 17 маусымда үшінші сословиенің депутаттары өздерін бүкіл ұлттың өкілдері деп мәлімдеп, өз жиналыстарын ұлттық, ал 9 шілдеден - Құрылтай жиналысы деп жариялады.

Өкіметтің бұл жиналысты  қуып тарату әрекеті халық көтерілісіне әкеп соқты. Король Бас штаттарға жиналыс өткізуге тыйым салғаннан кейін үшінші сословиеден шыққан депутаттар мен оларды қолдаушылар сол кезде бос тұрған Әулие Яков шіркеуіне жиналып, саяси мәселелермен айналысты. Сондықтан Яков шіркеуіне жиналғандарды халық-яковиншілер деп атады. 1789 ж. 14 шілдедегі Бастилияға тікелей шабуыл жасау Француз революцияның бастамасы болды. Феодалды-абсолюттік құрылысқа қарсы күресте буржуазия, шаруалар мен қала кедейлері бірігіп кетті. Бұл бірлік 1789 ж. 26 тамызда Құрылтай жиналысы қабылдаған «Адам және азамат құқықтарының Декларациясынан»көрініс тапты. Онда ұлт жоғары өкімет билігінің қайнар көзі ретінде жарияланды. «Адамдар ерікті және құқығы жағынан тең болып қала береді» делінді.

Сөйтіп, феодалды артықшылықтар  мен үстемдіктерге соққы берілді. Сөз, баспасөз, дін ұстау, жиналыс бостандықтары жарияланды. Жеке меншік мызғымас және қасиетті құқық ретінде танылды. Негізгі саяси құқықтар алдымен салық төлеушілерге берілді. Француз революциясының бірінші кезеңінде (1789 ж. 14 шілде — 1792 ж. 10 тамыз) билік ірі буржуазия мен фельяндар деп аталған либерал ақсүйектерге тиісті болды. Негізінен буржуазия өкілдерінен тұратын астаналық әкімшілік құрылды. Ол Париж коммунасы деп аталды. Оның басшылығымен 1792 ж. 10 тамызда көтеріліске шыққан халық жеңіске жетіп, король тақтан түсірілді. Ұлттық Конвентке сайлау белгіленді. Француз революциясының екінші кезеңінде (1792 ж. 10 тамыз — 1793 ж. 2 маусым) саяси билік Құрылтай жиналысының орнына сайланған Заң шығару жиналысына көшті. Ол жиналыста Жиронда департаментінен шыққан депутаттар үстем түсіп, Ұлттық Конвентте көпшілік орынды иемденді. 1792 ж. 22 қыркүйекте Конвент Францияны республика (бірінші республика) деп жариялады. Конвент залындағы жоғ. орындарға революцияны соңына дейін жеткізуді мақсат еткен депутаттар отырды. Бұл топ «тау» деп аталды. Оны М.Робеспьер, Ж.П. Марат, Ж.Ж. Дантон, Л.Сен-Жюст, т.б. басқарды.

«Тау» якобиншілер клубында басымдыққа ие болып, жирондистерді клубтан шығарды да, Париж Коммунасындағы жетекші күшке айналды. «Таудың» талабы бойынша 1793 ж. 21 қаңтарда Людовик XVI корольдің басы кесілді. Революцияның онан әрі жалғасуын тоқтатып, халықты бейбіт еңбекке жұмылдырмақ болған жирондистердің әрекеті 1793 ж. 31 мамыр — 2 маусым аралығындағы халық көтерілісіне әкеліп соқты. Оның нәтижесінде якобиншілер диктатурасы орнады. Бұл Француз революциясының соңғы, үшінші кезеңі (1793 ж. 2 маусым — 1794 ж. 27/28 шілде) болды. Билікке ие болған топ басқа әлеум. топтардың талап-тілектері мен мүддесін ескермей, тек өз мақсатттарын жүзеге асыруға тырысты. Бұл әрекет әділеттілік, ерік, бостандық, теңдік ұғымдарымен сыйыспады. 1793 ж. жазда бүкіл өкімет билігі М.Робеспьер басқарған Қоғамдық құтқару комитетіне көшті.

Өкіметке наразылық  білдірушілерді жазалау үшін Жалпы  қауіпсіздік комитетті құрылды. Сауда жасау еркіндігіне шек  келтіріліп, өз бетімен сауда жасаушылар «алыпсатарлар» ретінде айыпталды. Революцияның қас жауы деп есептелген корольдің әйелі Мария Антуанетта өлтіріліп, елде революциялық лаңкестік жүргізілді. Ашынған шаруалар мен жұмысшылар ақсүйектер мен байларды өлтіріп, байлықтарын өзара бөлісіп алуға кірісті. Бұл «барып тұрған якобиншілер» байлардан астықты күшпен тартып алуды, саудагерлерге қарсы лаңкестікті күшейтуді талап етті, кедейлерді Конвентке қарсы көтеріліс жасауға шақырды. Халықты арандатушылық әрекеттерге итермелегені үшін Қоғамдық құтқару комитеті «нағыз якобиншілердің» басшыларын соттап, өлім жазасына кесті. Бұл якобин диктатурасының халық бұқарасы алдындағы беделінің түсуіне себеп болды.

Қоғамды өндіріске, бейбіт еңбекке жұмылдырудың жолдарын көрсете алмаған якобиншілер енді Конвенттегі «самарқаулар» деп аталған жаңа буржуазия өкілдеріне қарсы күрес жүргізді. «Самарқаулар» лаңкестікті бәсеңдетуді, революция диктатура тәртібін тоқтатуды, Англиямен тез арада бітім жасауды талап етті. Олардың басшылары да «сатқын» деп айыпталып, 1794 ж. сәуірде өлтірілді.

Бірақ якобиншілердің саяси беделі нығаюдың орнына, керісінше  әлсіреп кетті. 1794 ж. 9 термидорда (27/27 шілдеде) «самарқаулар» мен оларды жақтаушылар жеңіске жетіп, М.Робеспьер бастаған «барып тұрған якобиншілердің» 22 басшысы өлтірілді. Тез әрі оңай жолмен «тартып алып, бөліп беруге» бейімделген диктатура халықты өндірісті ұйымдастыруға, жаңа құндылықтар жасауға жұмылдыра алмай, экон. процестердің дамуына кедергі келтіргендіктен құлады.

Дегенмен, Француз революциясы Францияда капиталдық қатынастардың дамуына жол ашты.

1.2 Француз буржуазиялық революцияның бағдарламасы

Францияның әлеуметтік-экономикалық жөне саяси дамуы ғасырдың соңындағы шексіз монархияық билік бір кезде біртұтас ұлттық мемлекет кұруда  үдемелі рөл атқарса, енді кертартпа күшке айналып, ақсүйектер мен дін қызметшілерінің мүддесін қорғауы капитализімнің  дамуын  тежеді. Ел ішіндегі сауда саласының кеңеюіне табиғи шаруалар  қожалығының кедергі болуы феодалдық қатынастарды жоюды қажет етті. Бұған шаруалар да, буржуазия да мүдделі еді. Өнеркәсіптің гүлденуін,өнеркәсіп  пен  сауданың еркін дамуын өнеркәсіптің ұсақ цехтық тәртіптілігі тежеді. Буржуазия саудадағы, банк  ісіндегі, несиелік,  құқықтық, кедендік жүйедегі  салықты жою  үшін  күресті. Олар аралық сот құруды талап етті. Осы талаптардың жүзеге асыуына әсіресе үшінші сословие, яғыни қала мен ауыл халқы мүдделі болды. Өзінің саяси талаптарына буржуазия жалпы-ұлттық  мән берді. Ғасырдың 80-жылдары феодалдық абсолюттік билік дағдарысы асқына түсті. Орта ғасырларда орын алған экономикалық реформалар  үшін толқулар өзінен-өзі тоқталды. Мемлекет шаруашылығы нашарлап кетті.1787-1789 жылдары өндірістік-сауда дағдырысы тереңдеді. Қалалар мен ауылдарда ашығушылар саны көбейіп, төменгі сословиеде жарлы-жақыбайлану мен қайыршылану күшейді. Мұның бәрі олардың күшті қарсылығын тудырды.

Осы кезде жоғарыдағылардың да дағдарысы басталған еді. Монархия күйреу табалдырығының алдында тұрды. 1614 жылдан бері Францияда Бас Штаттар, яғни федалдық Франциядағы сословиелік  уәкілдіктің жоғарғы мекемесі шақырылмаған еді. Халық бұқарасы Бас Штаттарды шақыруды талап етті.

1789 жылы 5 мамырда  халық қолдауын сезінген депудаттар  өкіметке қарсы шығүға бел  байлады. Олар мемлекеттің сословиелік  принціпін әшкерелеп, 17 маусымда өздерін «Ұлттық жиналыс» деп жариялады. 20 маусымда дөңгелек залға жиналған Ұлттық жиналыс депутаттары, конституцияның негізгі ережелері дайын болмайынша, залдан шықпайтындарына ант береді. 1789 жылдың 9 шілдесінде жиналыс мүшелері өздерін Құрылтай жиналыс деп жариялады. Король 16 Людовик пен сарай адамдары толғағы жеткен төңкерісті қарулы күш көмегімен басуға шешім қабылдайды.

1789 жылдың 12 маусымында, Париж қаласында қаржы министірі  Н.А. Неккер өз еркімен қызметтен  кетті деген хабар тарап, әскер  ішінде толқулар басталады. 13 шілдеде  Парижде көтеріліс бұрқ ете  қалды. 14 шілденің таңертеңінде Париж көтерілісшілердің қолында қалды. Көтерілісшілердің соңғы қимылы Бастилияны алумен аяқталды. Бұл француз революциясының басталғанын білдірді және оның алғашқы жеңісі болды.

1789 жылғы революцияның  басты саяси жетістігі- буржуазия мен халықтың одақтастығы  арқасында абсолюттік билікті құлату болды. Басты саяси басқарушы мекеме болып съезд жиналысы танылды, оған мүше болғандар негізінен буржуа еді. Жергілікті билік те буржуазияның қолына көшті. Осылайша Францияда аса маңызды тарихи оқиға - мемлекеттік биліктің буржуазияның қолына өтуі жүзеге асты.

1789 жылдың тамызында  өткен съезд жиналысы екі маңызды  құжат қабылдады. 4-11 тамыздағы декрет  бойынша феодалдардың жер меншігін  жою жөнінде және шіркеу ондығын  алу құқығын өкімет билігіне беру туралы шешім қабылданды.

Жер иеленушілердің меншігіне өтіп, сату-сатып алу  объектісіне айналды. 26 тамызда Жиналыс «Адам және азамат құқықтарының декларациясы» қабылданды. Декларацияда қысқаша түрде революциялық принціптер мен ағарту идеялары жарияланды.Өз позициясын нығайту мақсатында жиналыс буржуазиялық өкіметті қалыптастыруғабелсенді түрде кіріседі.Азамматтық теңдік принціпін ұстай отырып, Жиналыс сословиелік жеңілдіктерді жойды және дворяндық титулдар мен гербтерді, сондай-ақ дворяндық мұрагерлікті құртты. Өздерінің кәсіпкерлік еркін қызметін бекітіп, олар мемлекеттік шектеуді және цехтық жүйені жойды.

1789 жылдың 2 қарашасында  съезд шіркеу қызметкерлерінің  иеліктерін қайта қараған декрет  қабылдады.

Билік басында  тұрған орташа монархияшыл конституцияшылдар көпшілік бұқараның наразылығын туғызды. Қоғамдық-саяси күресте саяси клубтрдың маңызы өте зор болды. 1789 жылы ұйымдастырылған Якобиншілдер клубы Францияның саяси өмірінде үлкен роль атқарды.

Революция барысында  көптеген газеттер шыға бастады. Жан Поль Марат шығарған газет үлкен беделге ие болды.

Саяси дағдарыс барысында революциялық топтардың  жіктелуі айқын байқалды. 1791 жылғы 21 маусым түні король отбасы Парижді  тастап шықты. Варенн қаласына бет алған  жолда оларды қарулы ұлттық жасақшылар танып, Парижге қайтарды.

1791 жылы съезд  жиналысы Францияда буржуазиялық  конституциялық монархияны бекіткен  конституцияны дайындауды аяқтады.  Заң шығарушы өкімет заң шығарушы  ғылымға, атқарушы монархияға  және өздері тағайындаған министірлерге  негізделді.

Сөйтіп, съезд жиналысы ресми түрде заң шығарушы ірі буржуазияның әлеуметтік және саяси өкіметін заңдастырды.

1.3 Ұлы Француз революцияның негізгі этаптары

Бұрынғы билеуші  топтың көпшілігі - дворяндар революциямен бітпес күрес бастады. Варенн дағдарысынан кейін эмиграция, яғни басқа елге қоныс аудару үрдісі ұлғайды. Француз революциясы басқа еуропалық мемлекеттердің феодалдық күшке қарсы күресіне жол салып берді. Австрия мен Пруссияда ортақ мүдденің, яғни революцияға деген өшпенділіктің пайда болуы, олардың арсындағы қпайшылықты жеңе алды. 1792 жылы Пруссия мен Австрия Францияға қарсы әскер одақ құрды. Бұл еуропалық мемлекеттердің француздарға қарсы құрылған алғашқы коалициясы еді.

1792 жылдың 20 сәуір  күні Франция Австрияға соғыс  жариялады. Соғысбарысы Франция үшін сәтсіз болып, Францияға нақты қауып төнді. Революциялық көңіл күйдегі халық көтерілді. 1791 жылғы монархиялық конституцияны негізге алған бүкіл мемлекеттік саяси жүйе құлау алдында тұрды.

Саяси дағдарыстың  күшейе түсуіне орай, елдегі демократиялық  қозғалыстар корольді құлатудыжәне монархияны жоюды талап етті. 10 тамыз күні Парижде көтеріліс басталып, кқөтерілісшілер королдың Тюильри сарайын басып алды.

1792 жылғы 10 тамыздағы  көтеріліс революцияны жаңа деңгейге көтеріліп, «ескі тәртіп» қалдықтары демократиялық жолмен жойылды. Көтеріліс барысында монархия іс жүзінде құлады. Жиналыс ХVI Людовикті тақтан түсірді.

Қайта қалпына  келтірілген коалиция әскері шабуылға шықты. 20 қыркүйекте Коллерман мен  Дюмурье қолбасшылық еткен революциялық армия пруссиялықтардыңғ шабуылын тойтарып, оларды Франция шекарасынан кейін шегінуге мәжбүр етті.

Республиканы  жариялау. 20 қыркүйекте Ұлттық конвент  өз жұмысын бастады. 21 қыркүйекте корольдік  билікті жою туралы декрет қабылданды. Ал 22 қыркүйекте Франция республика болып жарияланды. Конвенттің жоғарғы орындағы 113 депутаты сол жақ қанатты құрады, оларды «таулар» немесе «монтаньярлар» деп атады. Олардың белгілі джетекшісі: Робесаьер, Марат, Дантон. Конвенттің оң жақ қанатын 136 депутат құрады, оларды «жирондықтар» деп атады, өйткені олар Жиронда аймағынан шыққан депутаттар еді. Ал орталық бөлігін құраған 500 депутат ешқандай топта болмағандықтан, олар конвенттің «батпағы» немесе «тегістігі» деп аталды.

Конвент сотына берілген 16- Людовикке ұлт еркіндігіне  және мемлекеттік қауыпсіздікке опасыздық жасады деп кінә тағылып, өлім жазасына кесілді. 1793 жылдың 21 қаңтарында оның басы алынды.

1792-1793 жылдардың  қысында қалалық және ауылдық  бұқара революцияны әрі қарай  жалғастыруды батыл талап етті. Күн тәртібінде азық-түлік мәселесі өзекті болды. Халықтың экономикалық жағдайы күрт нашарлап кетті. бірінші кезекте азық-түлікке тұрақты баға қажет болды.

Кордельер клубы  секциясында қала кедейінен шыққан революционер, кюре Жак Ру, пошта  қызметкері Жан Варле және олардың  ізбасарлары бағаның жоғарғы деңгейін нақтылауды талап етіп, үгіт-насихат жүргізді. Оларды қарсыластары құтырғандар деп атады.

1793 жылдың көктемінде  революция жаңа дағдарыс кезеңіне  аяқ басты. Ауыл шаруалары буржуазияның  ауылға қатысты әділетсіз саясатына  өздерінің наразылығын білдірді. Бұл кезде әскер жағдайы да күрт нашарлап кеткен болатын. Республикаға төнген жаңа қатер бүкіл халықтың күшін топтастыруды қажет етті, бірақ бұған жирондықтар қарсы шықты. Жирондықтардың саясаты революция жеңісіне қауып туғызды.

Якобиншілер, париждік секциялардың ішінде көбі. Комуна мүшелері, Кордьелер клубы құтырғандар бір ауыздан жирондықтарды жою керек деген пікірде болды.

Жирондықтарға қарсы көтерілісті ұйымдастыруды  астаналық нағыз революциялық бөлімдер басқаруға кірісті.

10 тамыздағы  революциялық тәжирибеге сүйеніп, олар көтеріліс комитетін құрып, қарулы күштің көмегімен жеңіске жетті.

Якобиншілдер  диктатурасы. Жирондықтар құлағаннан кейін саяси билікке якобшілдер келді.Революция жаңа күштерді жинай  бастады. Елде революциялық диктатура  өкіметі құрылды. Ол буржуазиялық-демократиялық революцияның жетістіктерін нығайтуды батыл шаралар қабылдады.

Монтаньярлар  аграрлық мәселелерді шешу арқылы якобиншіл  Конвенттің халық бұхарасымен байланысын нығацтуға тырысты. 1793 жылдың 3 маусымында шет елге қоныс аударғандардың иеліктерін мүмкіндігінше ұсақ бөліктермен 10 жыл көлемінде өтей алатындай етіп несиеге сату жөнінде заң қабылдайды.

10 маусымда қабылданған  заң бойынша барлық  қауымдастық  жері қауым шаруаларының жеке  меншігі деп жарияланды. Шаруалар кезінде мырзалар тартып алған жерлерін қайтаруды талап етті. Ақыр соңында 1793 жылдың 17 шілдесінде қабылданған декрет барлық федалдық қалдықтарды толығымен жойды.

1793 жылдың маусымында  Конвент Францияның конституциясын  қабылдады.Бірақ осының барлығына  қарамастаншілде-тамыз айларында республиканың жағдайы қиындай түсті. Коалиция әскері республикаға қарсы шықты, сөйтіа экономикалық жағдай нашарлап, азық-түлік дағдарысы басталды. 1793 жылдың шілдесінде Конвент Қоғамдық құтқару комитеті боп қайта сайланып, бұл оның өкілдігін кеңейтті. комитетті Робеспьер басқарды.

Әлеуметтік-экономикалық салада якобиншілер диктатурасы  қалың бұхараның қысымымен бекітілген айналым саласын реттеуді жүзеге асыра бастады. 1793 жылдың 28 қыркүйегінде жалпыға ортақ баға жөніндегі  заң қабылданды.

Якобиншілдер  тобының революцияға қарсы күштері  мен және оларға қарсы жүргізілген  зорлық-зомбылық күнделікті іске айналып  кетті.

1793 жылдың қыркүйегіндеЖак  Ру және Жан Варле абақтыға  қамалып, кейін оның жақтастарының  да басына осы күн туды.

1793жылы қарашада Конвент жаң республикалық күнтізбе мен жыл санауының жаңа жүйесін кіргізеді. Жаңа ғасыр республиканың бірінші күнінен, яғни 1792 жылдың 22 қыркүйегінен басталады. Якобиншілер халықтың білім беру жүйесіне де көп көңіл бөлді. Якобиншілер диктатурасы 14 үлкен армия бөлімшесін ұйымдастырды.

2 ФРАНЦИЯНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖҮЙЕСІНДЕГІ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ӨЗГЕРІС

2.1 Мемлекеттік саяси жүйедегі өзгерістер

1794 жылдың көктемінде  күрес өзінің соңғы шегіне  жетті. Өкімет якобиншілер тобының жетекшілерін жазалауды қолға алды. Эбер және оның жақтастары сотқа беріліп, олардың бастары кесілді.

Якобиншілер блогы  таратылды. 1794 жылдың 10 маусымында террорды жазалау туралы заң қабылданды. Бұл  Робеспьерді және оның жақтаушыларын  құлатуға, Конвентті таратуға жағдай туғызды. Қоғамдық қауыпсіздік комитеті мен қоғамдық қорғаныс комитетінің кейбір мүшелері оның қабылдануына қарсы болды.

27 шілдеде депутаттар  Робеспьерді және оның жақтастарын  қамауға алу туралы декретке  қол қойды. 10 термидорда - 28 шілдеде  Робеспьер, СенЖюст және олардың серіктестерінің бастары кесілді. Осылайша, якобиншілер диктатурасы құлады.

Өзінің ең басты  бәсекелесі Германияны  жеңгеннен  кейін Францияның халықаралық беделі күшейді. Ол енді Европада жетекші роль атқаруға ұмтылды. Алайда соғыстың Франция қоғамына тигішген зардабы ауыр болды. Францияның соғыстағы адам шығыны  Англиядан 2 есе, АҚШ-тан 12 есе көп болды. Солтүстік Шығыс Франциясының өнеркәсібі дамыған 10 депортаменті қирап бүлінді. Сауда флотының жартысы күйреп қалды. Францияның жалпы соғыс шығыны 134 млрд. франк болды. Оның үстіне Францияның шетелдерге қарызы көбейді. Соғыста қираған шаруашылықты қалпына келтіру экономикалық дағдарыс жағдайында жүргізілді. Азық-түлік және ең қажетті бұйымдар 5-7 есе қымбаттап, салық 4 есеге өсті. Францияның экономикалық-саяси жылдам дамуына әсер еткен себептер:

- өнеркәсіптік  аудандар Элзос пен Лотарингияны  қайтарып алуы;

- Саар облысындағы  көмір кендерін пайдалануға мүмкіншіліктің  болуы;

- Германия төлеуге  тиіс репорациялардың 52 пайызын  Францияның алуы;

- Қираған кәсіпорындарды  қайта қалпына келтіруде оларды  жаңа техникалық жабдықтармен  алмастыру; 

Бірнеше ондаған  жаңа теміржолдар салынды. Соның  нәтижесінде француз экономикасында елеулі, сапалы өзгеріс болды. Ауыр өнеркәсіптің үлессалмағы көбейді: машина жасау авиация, радиотехника, металургия салалары жылдам дамыды. Бірақ Франция  капиталының көп бөлігін өнеркәсіпке емес акция шығаруға жұмсады.

Бұндағы басты  топ буржуазия болды: банкирлер, мануфактура иелері, сатушылар мен  кәсіпкерлер. 1788 жылы Франция үлкен экономикалық кризисті басынан өткерді. Егіннің дұрыс игерілмеуінен елдің көп бөлігіне аштық қаупі туды. Өндірістер жабылып көптеген адамдар жұмыссыз қалды. Жоғары депутаттар жаңа заң шығарды. Осылардың себебінен ұлы буржуазиялық революция басталды. Ұлы буржуазиялық революцияның басты этаптары:

1. 1789 жылы 14 шілдеде  басталған революция 1792 тамызда  жылы билік басына ірі буржуазияның  келіп конституциялық анархияны  орнатуымен аяқталды.

2. 1792 жылы тамызда  - 1793 жылы шілдеге дейін билік  басына жирандистер - орташа сауда өнеркәсіптерінің өкілдері. 1792 жылы Францияның саяси соғысына сыртқы саясатта әсер етті. Ірі европалық монархияның антифранцуздық әскери коалициясы пайда болды. Король ауласы монархиялық келісімдердің оортасы болды. Бұл уақытта Париж коммунасының - қаланың өзін-өзі басқару органының  мәні артқан. Ол әртүрлі секциялардан құрылды. Әр секция Коммунаға өзінің үш таңдаулы депутаттарын жіберіп отырды. Фельянов билігі алынып, Людовик XVI қамалып 1791 жылғы конституция күшін жойды. Крестияндық көтеріліс басылған жоқ. 1793 жылы жирондистерге қарсы шықты. Конституция бірінші консул ретінде  Наполеона Бонапартты қойды. Ол өзін император етіп жариялады.

Армия, полиция, бюрократия, католичстік шіркеулер оның билікте  қолданатын құралдарына айналды. Наполендық империя 1814 жылы құлады. Бұл империяның құлауы дворян-эммигранттарды қозғады. Бурбонов монархиясы орнады..

90-жылдың басында француз  экономикасы ҒТР -ы басынан  өткерді. Еңбек өнімділігінің  артуы, жаңа технологиялардың  дамуы нәтижесінде Франция өзінің даму тенденциясын жалғастырды. Бірақ мұнда осы жаңа техникалар жетістіктерін пайдалану қиындық туғызды, мамандандырылмағандықтан.

Бұл көп жылдарды қамтыған үлкен проблемаға айналды.

Францияда  экстремистік күштер құрылды. Олардың көпшілігін Солтүстік Африкадан  қоныс аударған иммигранттар құрады. Соңғы уақыттарда көшіп келгендер аборигендерден бөлек тұрып еңбек нарығында бәсекелестік тудырды. Профашистік күштер  гитлерлік одақтан қалған күштер. Неміс-фашистік стратегиялық жоспар бойынша бірінші кезекте Норвегия мен Данияны алу болатын. Соғыс аяқталған соң Франция экономикасында өзгерістер болды. 1918 жылы  Франциядағы оңшыл  және орталық қанат партиялар топтасып 19 сайлауда жеңіске жетті. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс Францияның саяси-қоғамдық дамуына ауыр зардабын тигізді. Жұмысшылардың, қызметшілердің, ұсақ буржуазияның  күші нашарлады. Оңтүстікте шаруалар толқуы орын алды. Фашистік ұйымдар елдегі ауыр жағдайды пайдаланып өкімет билігін өолдарына алғысы келді. Бірақ дүниежүзілік дағдарыстан кейін олардың қатары өспей ұсақ-ұсақ болып қала берді. Профашистік ұйымдар мұнда шовинизмді, еврейлерді жек көруді насихаттады,демократияға қарсы болды. Бірақ шовинистік насихат кең қолдау таппады. Фашизмнің бұл елде кең тарауына мүмкіндік бермеді. Сондықтан Францияда фашизм ұйымдары біртұтастық таныта алмады.

2.2 Революцияның  қорытындысы және оның халықаралық  қатынастарға тигізген әсері

18-ғасырдағы Еуропа мен  Америка елдерінде өткен буржуазиялық  революциялар ішінде, 18-ғасырдың  соңында тұтанған француз революциясының айырмашылығы- әлеуметтік саяси қақтығыстар шиеліністі өтті және революция нәтижесінде елеулі, іргелі өзгерістер жасалды.

Революцияның басты нәтижесі- феодалдық абсолюттік билікті жоюы, буржуазиялық қоғамдық құрылысты нығайтуы және Францияда капитализмнің әрі қарай дамуына жағдай туғызуы болды. Революция феодалдық қалдықтарды жойып, елде аграрлық проблеманы шешті. Революция нәтижесінде Францияда жерге деген екі меншік түрі пайда болды: шаруашылық меншігі және ірі жер иелену.

Француз революциясының демократиялық құқықтармен еркіндіктер жариялауы аса зор тарихи маңызға ие болды. Тарихта тұңғыш рет азамматтар жалпыға бірдей сайлау құқығына, жиналыс құқығына, буржуазиялық-демократиялық республика құру құқығына мүмкіншілік алды.

Франциядағы абсолютизм шашыраңқы феодалдық провинцияларды тұтас мемлекетке біріктірудегі корольдің ұзақ күресімен қалыптасты. Олар бұл бөліктерді өздеріне қосып қана қоймай, өз биліктеріне толық бағынышты етуді көздеді. Елдің барлық аумағында корольдің жоғарғы және тұтас билігі орнайды. Қарауына қарай олар Корольдік кеңес құрылымын жасайды. Бұл кеңес біртіндеп ішкі және сыртқы істерге, қаржы істеріне және өзге де салаларға байланысты басқармаларға бөлінеді. Жергілікті әкімшіліктерді губернаторлар мен корольдік соттар басқарады. Олардың ішінде Францияда парламенттер деп аталған жоғарғы инстанциялық сот маңызды орынға ие болады. Ағылшындарға қарағанда, француз парламенттері заң шығарушы емес, сот және әкімшілік мекемелері құзырын иеленді. Парламенттер Францияның сол кездегі барлық ірі қалаларында болған.

XVII ғасырдың II жартысында  Франция Еуропадағы бір орталыққа  бағынған және ірі мемлекеттердің  бірі болды. Отыз жылдық соғыстағы  жеңіс Францияның еуропалық құрлықтағы  әскери-саяси беделін асақақтата  түседі. Жаңа заманның бастапқы кезеңіндегі Францияның ішкі құрылымы аграрлық қатынастарға негізделген болатын. 28 млн халқы бар мемлекеттің 90 пайызын шаруалар құрады. Соғыс нәтижесінде шаруалардың жағдайлары нашарлады, салық көбейді және ауру –сырқат адамдар саны арта түседі. Алайда, Францияда шашыраңқы мануфактура тез қарқынмен дами бастады. Олар негізінен тауарлары ішкі және сыртқы рынокта кең тараған тоқыма-тігін өнеркәсіп саласына бейімделген еді. Француз өндірісшілері саудаға бағалы маталар, сағат, шарап және т.б. өз заманының аса сұранысына ие болған қат тауарлар шығаруымен айналысады. Сондай-ақ қару-жарақ шығаратын кәсіпкерлік, қағаз мануфактуралары, баспаханалар бір орталықтанған мануфактуралар санатына ене бастайды. Кейбір Францияның солтүстік аудандарында мануфактураларды жаңаша сипатта негізделе бастаған капиталистік түрдегі жалға беру әрекеттері дами бастады.