Экологиялық менеджмент элеметтерін метрологиялық қамтамасыз ету

Кіріспе

Өлшеу жабдықтары мен оның түрлері барған сайын көбейе түсуде және олардың сандық немесе сапалық  дамуы өлшеудің біртектілігін қамтамасыз ету аясында болуы керек, яғни өлшеу нәтижесі заңдастырылған өлшем  бірліктері мен сипатталуы тиіс.

Осыған байланысты – метрологиялық  қамтамасыздандыру түсінігі пайда  болды, яғни өлшеудің біртектілігі мен  қажетті нақтылығына жету үшін техникалық жабдықтарды, ережелер мен үлгілерді  қолданудың ғылыми және ұйымдастырушылық негіздерін қалыптастыру.

Метрологиялық қамтамасыздандырудың ғылыми негізі метрология - өлшеу, өлшеу  әдістері мен жабдықтары, олардың  бірлігі және өлшеу кезінде қажетті  нақтылыққа жету жолдары туралы ғылымы болып табылады.

Метрологиялық қамтамасыздандырудың техникалық негізін: физикалық шамалардың мемлекеттік эталондар жүйесі; физикалық  шамалардың өлшем бірліктерін эталондардан барлық өлшеу жабдықтарына үлгі ретіндегі  немесе тексеру жабдықтары жүйесі арқылы тасымалдау жүйесі; өлшеу жабдықтарын  жасау мен оларды қолданысқа енгізу кезінде олардың біртектілігін  қамтамасыз ететін өлшеу жабдықтарын  сынақтан өткізудің мемлекттік жүйесі; өлшеу жабдықтарын метрологиялық  аттестациялаудың немесе міндетті түрде  тексерудің жүйесі; материалдар мен  заттардың қасиеттері мен құрылымының  стандарттық үлгі жүйесі сондай-ақ физикалық константалар, материалдар  мен заттардың қасиеттері мен  құрылымы туралы стандартты анықтамалар  жүйесі құрайды.

Метрологиялық қамтамасыздандырудың заңдық негізін өлшеудің біртектілігін  қамтамасыздандырудың мемлекеттік  жүйесі - өлшеудің нақтылыған қамтамасыздандыру, ұйымдастыру және бағалаудың методикасына қатынасы бар ережелердің, шарттардың және нормалардың өзара байланыстылығын  бекітетін нормативті- техникалық құжаттардың  жиынтығы болып табылады.

1 Метрологиялық қамтамасыздандыру

1.1. Метрологиялық  қамтамасыздандырудың ғылыми, техникалық  және заңдық негіздері

Метрология (гректің «метро» - өлшем, «логос» - оқу, білім) – өлшемдер туралы, олардың бірлігі мен талап  етілетін дәлдігін қамтамасыз ететін әдістер мен құралдар туралы ғылым.

Метрология ғылым және тәжірибелік қызмет саласы ретінде  ерте замандарда пайда болды. Ежелгі орыстық өлшеу жүйесінің негізін  ежелгі гректік өлшем бірліктері салған, ал олар өз кезегінде Ежелгі Греция және Римнен aлынған. Әрбір өлшем  жүйесінің өзіндік ерекшеліктері  болған, олар сол дәуірмен және ұлттық дәстүрмен байланысты болды.

Іргелі және тәжірибелік  метрологияның негізгі түсініктерінің мазмұнын қарастыра кетейік.

Метрологияның негізгі мақсаты - физикалық шамалар бірліктерін (МемСТ 1626380), мемлекеттік эталондарды  және үлгілі өлшеу құралдарын, әдістер  мен өлшеу құралдарын және бақылауды  зерттеп дайындау, өлшеудің бірлігін және бір тектес өлшеу құралдарын қамтамасыз ету, қате жіберушілікті  бағалау әдістерін зерттеп дайындау, онымен қатар мөлшерлер бірліктерін  эталоннан немесе үлгілі өлшеу құралдарынан жұмысшы өлшеу құралдарына беру. Физикалық шамаларды өлшеу іс жүзінде техникалық құралдармен  тәжірибе жолымен орындалады. Өлшеу  деп кез келген мәндерді шартты түрде  бірлік ретінде бекітілген мәнмен салыстырып қарауды айтады.

Метрологияның басты міндеттерінің  бірі-өлшемдердің бірлігін қамтамасыз ету-мынадай негіз салушы екі  шарт ескерілгенде шешілуі мүмкін:

- өлшем нәтижесін бірдей заңды бірліктерде көрсету;

- өлшемдер нәтижелерінің жіберілетін қателіктерін және олардың берілген ықтималдылықпен шығуға тыйым салынатын шектерін көрсету.

Метрологиялық ережелер бойынша  өлшем құралдары екі түрге  бөлінеді: жұмысшы өлшем құралдары  және эталондар. Жұмысшы өлшем құралдары  техникалық құрылғылардың, технологиялық  үдерістердің, сыртқы ортаның параметрлерін  анықтау үшін қолданылады. Жұмысшы  құралдар лабораториялық (ғылыми-зерттеулер үшін), өндірістік (технологиялық үдерістердің сипаттамаларын қамтамасыз ету және бақылау үшін), алаңдық (ұшақтар, автомобильдер, кемелер үшін) болуы мүмкін. Жұмысшы  құралдарының әрбір түрі айрықша  көрсеткіштермен ерекшеленеді. Осылайша, өлшемнің лабораториялық құралдары  – ең дәл және сезгіш, ал олардың  нәтижелері жоғары тұрақтылықпен сипатталады. Өндірістік құралдар өндірістік процестің  түрлі факторлары: температура, ылғалдылық, т.б. сияқты факторлардың әсеріне қарсы  тұру қасиетіне ие. Алаңдық құралдар сыртқы әсер етулердің кең шектерінде үнемі өзгертіп отыратын жағдайларда жұмыс істейді.

Кез-келген өнімді өндіру бірнеше  өлшеулер жүргізу арқылы жасалынады. Өлшеу арқылы өнімнің сапасына, өлшем  бірліктеріне басқада қасиеттеріне қойылатын талаптар анықталады.

Метрология және өлшеудің негізі ғылыми-өндірістік мәслелелерді шешу барысында қажетті өлшеу  әдістерін, жабдықтарын дұрыс, нақты  таңдауға мүмкіндік беретін білім  мен дағдылар негізін үйрету.

Метрология үш бөлімнен тұрады: теориялық, заң шығарушы және қолданбалы метрология.

Теориялық метрология –  метрология дамудың іргелі негізін, физикалық тұрақты шама бірлігінің жүесін жасаумен және жаңа өлшеу әдістерін  дамытумен айналысады.

Заң шығарушы метрология –  мемлекетте қолданылатын өлшеу лабараториялары, өлшеу құралдары, өлшеу әдістері мен өлшем бірлігі мен рұқсат етілген мемлекеттік талаптарды орнатады

Қолданбалы метрология –  әртүрлі саладағы теориялық және заң шығарушы метрологияның практикалық  қолдануын жүзеге асырады. Практикалық  жұмыста өлешмді қолданбайтын ешқандай облыс жоқ, егер де ол кезде өлшем  бірлігі мен өлшенетін ауқымның арасындағы қатынас табылатын болса.

Қандай да болсын реттеу, бақылау, жоспарлау, болжау анализдері кезінде, өнімнің сапасы мен өлшемі туралы, дайын өнім мен техникалық опперациялардың жүруі туралы және барлық өндіру цикілі туралы нақты  мәліметтер болуы керек. Бұндай мәліметтерді олар параметралері мен көрсеткіштердің, әр түрлі физикалық шамалардың едәуір санын өлшеу жолымен алады. Қажетті  нақты алынған өлшеу мәліметтері, дұрыс шешімді қабылдауды қамтамасыз етеді. Дұрыс емес мәлімет өнім сапасының  төмендеуіне, аварияларға, ғылыми –  зерттеу кезінде дұрыс емес шешімдерге, пайдалы кеңдер қорын дұрыс емес бағалауына, сауда-коммерциялық опперациялар кезінде есептен жеп қоюына әкеп соғады. Өлшемге бірдей көзқарас келісуші мәліметпен алмасуды, өлшеу құралдары  мен әдістерін стандартизациялау  мүмкіндігін, халықаралық сауда  алмасу жүесіндегі сыналған өнім мен  өлшеу нәтижелерін келісіліп  қолдау кепілін береді. Барлық мамандарылған  метрологтардың өлшемдері кезінде (техникалық құралдармен өлшенген кездегі  табылатын мән) алынған мәндері  дұрыс деп үміттенеді. Алынған  өлшеу нәтижелеріндегі үміттін  жоқтығы ғана, оларды қайта өлшеп, басқа мамандар мен өлшеу лабараторияларын қатыстырады.

Метрологияны қамтамасыз етудегі үлкен мәнді, энергетикалық, материалдық және т.б. ресурстардың үнемдеу мәселесін иеленеді, себебі өлшемнің нақты есебін, үнемдеу мен  су ресурстарын, мұнай және мұнай  өнімдерін, газ, электрлік және жылу энергетикасының материалдар құндылықтарын  жоғалтпау негізі болып табылады. Қазіргі таразы құралдарының қателігі мынандай: өлшеу процесінде өндірістің барлық өлшенген өнімнен 1 % аңғарылмай қалады. Мұнай, газ, жанар майдың көп мөлшері ескерілмейді. Егер электрлік энергия счетчигінің қателігі – 2 % болса, онда 2 % энергия ескерілмей қалады. Егер де осы пайызды дән, мұнай, газ, болат, шойын үшін тоннада; электр энергиясы үшін килловатта берілсе онда жыл сайынғы шығын миллиондаған теңгені құрайды. Егер дәлдік есебі екі есе ғана болса, онда өнім мен материалдың үлкен саны есептеледі. Метрологиялық қызметтін жоқ болуы, өлшем бірлігін қамтамасыз ету шартының бұзылуы өнім сапасын бақылау кезіндегі техналогиялық процесстерді реттеу, ауруларды емдеу мен диагностика кезіндегі және т.б. өлшеулер үлкен шығынға әкеледі.

Өнімді өндіру кезінде  тек қана дайын өнімнің сапасын  бағалау кезінде өлшеу күйін  ескеріп қана қоймай, сонымен қатар  белсенді бақылау құралының көмегімен, техналогиялық процесстердің өзінде сапа көрсеткіштерін бағалау мүмкіндігі мен өлшеу күйін де ескеру керек. Жаңа бұйымды жасамас бұрын, техналогиялық  процесстегі өндірістің метрологиялық  жағынан дайындық мәселелерін шешіп, сынау мен өлшеу құралдарын жасау  және аттестациялау әдістерін қолдану  қажет. Оператор алынған өлшеу нәтижелерінде  күмәні болмауы керек. Ол үшін эксплуатация кезінде үнемі слыстырып тексеруден өтетін, метрологиялық аттестациясы бар, сынаудан өткен өлшеу құралдарын ғана қолдану керек. Өлшеу кезіндегі  әдіс, метрологиялық аттестация мен  регистрациядан өтуі керек. Аттестациялық  әдістің талаптарын ескеріп, қолданған  опператор өзінің өлшеу нәтижелерінің  дұрыстығында сенімді болуға болады және егер де оның қателігі берілген шектен шықпаса. Барлық бағыттағы объектілерде заң шығарушы метрологияның негізін  біліп, теориялық метрологияны жетілдіре  біліп, осының бәрін практикада қолдана  алатын мамандар болуы керк (басты  метролог,өлшеу күйі үшін жауап беруші, өлшемдерді қамтамасыз ететін операторлар). Өлшемді өткізу шығындары, өндірілетін  өнімді жасау үшін жалпы шығынның бөлігін құрайды. Өлшеу кез-келген өндіріс бұйымы үшін қадағалау, сынау, дайындау және жобалаудың барлық деңгейлерінен  өтетді. Өлшеу техникасының даму деңгейіне  байланысты (өлшеу құралдары мен  техникасы) өндірісі дамыған мемлекеттердің техникалық және ғылыми потенциалының  көрсеткіші бағаланады.

1.2 Метрологиялық қамтамасыз ету міндеттері мен талаптары

Метрологиялық тұрғыдан қамтамасыз етудің міндеттері:

1) өлшеу нәтижелерін өңдеу,  өлшеуді орындау, метрологиялық  жағдайдағы техникалық құралдарды  қолдау, техникалық құралдарға сәйкес  процесстерді қамтамасыз ету:  әдістерді құрастыру, бақылау  мен сынау, өлшеудің процестерін  жоспарлау: жобалық конструкторлық  және технологиялық құжаттармен  метрологиялық сараптау, өлшеудің  дәл нәтижелерінің сандық көрсеткіштері  мәні мен номенклатураны таңдау.

2) жөндеу жағдайындағы  өлшеу құралдарын қолдау, бақылау  мен өлшеу, сынауды өткізу мен  жоспарлау, метрологиялық сараптау, дәлдік нормалары, өлшеуіш параметрлердің  рационалды параметрлерін таңдау.

Өндірісті дайындауды метрологиялық  тұрғыдан қамтамасыз ету  - бұйымдар өндірісінде қажетті, бұйымдар, технологиялық процестер және құрал-жабдықтар сипаттамаларының берілген дәлдігін анықтауды қамтамасыз ететін ұйымдастыру-техникалық шараларының комплексі.

Өндірісті дайындауды метрологиялық  тұрғыдан қамтамасыз ету өлшем бірліктерін  қамтамасыз етудің мемлекеттік жүйесінің  баптарын кеңінен енгізу негізінде  жүргізіледі.

Өндірісті дайындауды метрологиялық  тұрғыдан қамтамасыз ету төмендегідей ережелер мен баптарға сәйкес жүргізіледі:

- өлшем бірліктерін қамтамасыз  етудің мемлекеттік жүйесінің  мемлекеттік стандарттары;

- өндірісті технологиялық  тұрғыдан дайындаудың бірыңғай  жүйесінің мемлекеттік стандарттары;

- сала және кәсіпорындар  үшін өндірісті дайындауды метрологиялық  тұрғыдан қамтамасыз ету ережесін  белгілейтін салалық стандарттар,  кәсіпорын стандарттары, ұйымдастыру-әдістемелік  және өндірістік құжаттар.

Өндірісті дайындауды метрологиялық  тұрғыдан қамтамасыз ету бойынша  жұмыстар бұйымды құрастыруға арналған бастапқы құжаттарды алу кезеңінен  бастау алады және кәсіпорынның конструкторлық, технологиялық , метрологиялық немесе басқа да қызметтері арқөылы орындалады.

Өндірісті дайындауды метрологиялық  тұрғыдан қамтамасыз ету үшін қажетті  бастапқы құжаттар құрамы салалық стандарттармен анықталады.

Өндірісті дайындауды метрологиялық  тұрғыдан қамтамасыз ету ережесін немесе баптарын анықтайтын, нормативтік, ұйымдастыру-әдістемелік  және инструктивтік-өндірістік құжаттарға кіреді:

а) бұйымдардың кіру және қабылдау кездеріндегі бақылаулар нақтылығын қамтамасыз ететін, өлшенетін параметрлердің оптимальды номенклатурасы мен өлшеу дәлдігінің нормаларын анықтау;

б) өлшеудің қажетті дәлдігін қамтамасыз ететін, неғұрлым қазіргі  заманғы өлшеуді орындау әдістемелерімен  технологиялық процестерді қамтамасыз ету;

в) жұмыстардың қауіпсіздігін  қамтамасыз ету үшін қажетті, өлшеуді  орындау әдістемелерін құрастыру  және енгізу;

г) өлшеу құралдарын және әдістерін таңдау бойынша ұсыныстар  құрастыру;

д) өндірісті стандартталынған өлшеу құралдарымен, қажет жағдайларда  нақты технологиялық процестер  үшін арналған стандартталынбаған өлшеу  құралдарымен, сонымен қатар өлшеу  нәтижелерін өңдеу құралдарымен қамтамасыз ету;

е) нормаланған дәлдікпен  өлшеуді орындауға өлшеу құралдарының дайындығын қамтамасыз ету;

ж) бақылау-өлшеу техникалырын стандарттау, унификациялау және агрегаттау;

з) өндірісте өлшеуді орындау  жағдайларының орындалуын қамтамасыз ету және бақылау;

и) бақылау-өлшеу операцияларын  орындау үшін кәсіпорынның өндірістік бөлімдері мен сәйкес қызметтерінің  қызметкерлерінің дайындығын қамтамасыз ету.

Өндірісті дайындауды метрологиялық  тұрғыдан қамтамасыз етуге әдістемелік  басшылық мемлекеттік және мекемелік  метрологиялық қызмет органдары  арқылы жүргізіледі.

Өндірісті дайындау процесінде  құрастырылған, өлшеу дәлдігінің нормаларын, әдістерін, құралдарын, өлшеуді дайындау және жүргізу жағдайларын, сонымен қатар өлшеу дәлдігінің көрсеткіштерін реттейтін, нормативтік-техникалық, конструукторлық және технологиялық құжаттар міндетті түрде метрологиялық бақылауға немесе сараптауға түсуі тиіс.

Нормативтік-техникалық, конструкторлық және технологиялық құжаттарға метрологиялық  бақылау немесе сараптау, осы құжаттарда көрсетілген, мемлекеттік стандарттау  мен басқа да нормативтік құжаттар талаптарына өлшеудің дәлдік нормаларының, әдістерінің, құралдарының, өлшеуді  орындау орындау жағдайларының, өлшеу нәтижелерін өңдеудің, өлшеудің дәлдік көрсеткіштерінің сәйкестігін  орнату мақсатында жүргізіледі.

Метрологиялық тұрғыдан қамтамасыз етудің техникалық негіздері:

- ең жоғарғы дәлдіктер  бірлігін алуды қамтамысыз ететін  физикалық шамалар бірліктерінің  мемлекеттік эталондар жүйесі;

- ғылыми зерттеу және қызметтің басқа да түрлері кезінде өнімдер, техникалық процесстер және материалдық өндіріс ортасындағы басқа да обьектілерінің сипаттамасын қажетті дәлдікпен қамтамасыз ететін жұмыс өлшеу құралдарын құрастыру, өндірістен шығару және айналымға жіберу жүйесі;

- үлгілік өлшеу құралдары жєне басқа тексеру құралдарының көмегі арқылы барлық өлшеу құралдарына эталондардан физикалық шамалар бірліктерінің өлшемдерін беру жүйесі;

- құрастыру жєне айналымға  шығару кезінде өлшеу құралдардың  біркелкілігін қамтамасыз ететін  өлшеу құралдардың міндетті мемлекеттік  сынау жүйесі;

- дайындау, пайдалану және  жөндеу кезінде өлшеу құралдардың  біркелкілігін қамтамасыз ететін  өлшеу құралдары міндетті мемлекеттік  және мемлекеттік және мекемелік  тексерістер немесе метролгиялық аттестаттау жүйесі;

- заттар мен материалдардың  құрамдары мен қасиеттерін сипаттайтын  шамалар бірліктерін алуды қамтамасыз  ететін стандарттық үлгілер жүйесі;

- ғылыми зерттеу, техникалық  процесстер және бұйымдар конституциясын  құрастыру, материалдарды алу  және пайдалану прцестерін нақты,  анық мәліметтермен қамтамасыз  ететін заттар мен материалдырдың  қасиеттері туралы стандартты  анықтық жүйесі.

Метрологиялық тұрғыдан қамтамасыз етудің ұйымдастыру негізі – ҚР-ның метрологиялық қызметі. Өлшем бірліктерін қамтамасыз етудің мемлекеттік өлшеу жүйесі (МӨЖ) – бұл өлшеу дәлдігін қамтамасыз ету және бағалау бойынша жұмыстарды ұйымдастыру және жүргізу әдістемесін, анықтамалардың стандарттарымен белгіленген өзара байланысқан ережелер, баптар, талартар және нормалар комплексі.

Метрологиялық қамтамасыз етудің негізгі  мақсаттары болып табылады:

- өнімнің сапасын, өндірісті басқару тиімділігін және өндіріс процестерін қолдану;

- бөлшектерді, байланыс түйіндерінің және агрегаттардың өзара алмастырушылығын қамтамасыз ету;

- ғылыми-зерттеушілік және тәжірибелік - конструкторлық жұмыстардың, тәжірибелер мен сынақтардың тиімділігін арттыру;

- есепке алудың шынайылығын қамтамасыз ету ;

- транспортты жүргізуді автоматизациялау деңгейін және оның қозғалысының қауіпсіздігін жоғарлату;

- байланыстың жоғары сапасын және сенімділігін қамтамасыз ету;

-т ұтынушыны қорғау

2 Экологиялық менеджмент жүйесі

2.1 ИСО 14001 сериясының стандарттарына сәйкес экологиялық менеджмент жүйесі

Өндірістік компанияларының  басым бөлігінің пікірінше, экологиялық  менеджмент дегеніміз – тек қана кәсіпорын жұмыс істеген кезде, оның ішінде құрылыс кезінде, қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ету, табиғатты  өндірістік үрдісінің жағымсыз әсерінен қорғау. Дегенімен, экологиялық менеджмент дегеніміз одан толығырақ, экологиялық  өндіріске бағытталу және адам тарапынан  экологиялық мәдениет деген мағынаны білдіретін ұғым.

Экологиялық үрдістерді басқару  мәселесі барлық қоршаған ортаны қорғау әдістерін іздестіргенде ерекше өзектілікке жетеді. «Павлодар машина жасау зауыты» АҚ ISO 14001 сериясының стандарттарына сәйкес экологиялық  менеджмент жүйесін еңгізуге шешім  қабылдаған бірнеше қазақстандық машина жасау зауыттарының тізіміне кіреді.

Экологиялық менеджмент жүйесінің  саласындағы негізгі мақсат машина жасау және өндірістік үрдістерді олардың  қоршаған ортаға минималды әсер ететіндей  зерттеу және өзгерту болып табылады. Экологиялық менеджмент жүйесін  жасау жөніндегі жұмыстар бар  және потенциалды тәуекелдерді бағалауды, қоршаған ортаға тигізетін залалды  азайтуға арналған өндіріс технологияларының  жетілдіру жолдарын іздестіруді  көздейді. Осы жүйенің мағынасы келтірілген  залалды жоймай, керісінше, оның алдын  алу, яғни анықталған тәуекелдерді азайтуға арналған уақытылы шараларды ұйымдастыру.

Экологиялық менеджмент жүйесі «Павлодар машина жасау зауыты»  АҚ зауытына:

- өндірістік шығындарды, ресурстарды (электр құатын, шикізат  өнімдерін және т.б.) үнемдеу арқылы  азайтуға;

- көрсетілетін қызметтердің  және өндірілетін өнімдердің  сапасын арттыруға;

- қалдықтарды пайдалану  жүйесін оңтайландыруға және  т.б. мүмкіндік береді.

Төменде ИСО 14001стандарттармен талап етілген құжаттардың тізімі берілген:

1) экология саласындағы  экологиялық саясат, мақсаттар, міндеттер  және бағдарламалар;

2) қолдану саласындағы  сипаттама;

3) жүйенің негізгі  элементтерінің және олардың  өзара әрекеттерінің сипаттамасы;

4) міндеттерді,  жауапкершіліктерді және өкілеттікті  бөлу (тәртіп түрінде ол әкімшілік  және инженерлік қызметтерді,  негізгі және қосалқы бөлімшелерді  –цехтарды, учаскелерді, өндірістік алаңдарды көрсетумен ұйымдастырылған құрылымболуы мүмкін );

5) экологиялық аспектілер;

6) құжаттандырылған процедуралар:

• құжаттарды басқару;
• істерді басқары;
• апаттық жағдайларға дайындық және оларды назарға алу;
• мониторинг және өлшеу;
• қолданыстағы заңнаманың талаптарына сәйкестігін бағалау;
• жазбаларды басқару;
• ішкі аудиттар;
• сәйкес еместерді басқару;
• түзетуші әрекеттер;
• ескертетін әрекеттер;
• басшылық тарапынан талдау.

7) тиімді жоспарлауды, прпоцестерді іске асыру және олармен басқаруды қамтамсыз ету үшін ұйымдастыруға қажет құжаттар;

8) жазбалар:

- шағымдар;

- қызметкердің құзыреттілігі;

- процестердің мониторингі;

- инспекциялар, техникалық қызмет көрсету, мөлшерлеу;

- мердігерлер және жеткізушілер;

- жазатайым оқиғаларды  тексеру жөніндегі есептер;

- штаттан тыс жағдайларға дайындықты тексеру;

- аудиторлардың қорытындысы;

- басшылық тарапынан талдау;

- ақпаратпен ішкі алмасу  туралы шешім;

- заңнаманы қолдану;

- маңызды экологиялық  аспектілер;

- экологиялық проблемалар  бойынша кездесулер;

- экологиялық нәтижелілік  туралы ақпарат;

- заңнамаға сәйкестікті  растау;

- мүдделі траптармен ақпарат  алмасу.

2.2 Экологиялық  менеджмент жүйесін қолдану жөніндегі  талаптар мен басшылық

Әр түрлі ұйымдар өзінің экологиялық саясаты мен экологиялық  мақсаттарын есепке ала отырып коршаған ортаға қызметінің, өнімінің және қызмет көрсетуінің нәтижелерінің әсер етуін бақылау арқылы экологиялық  тиімділікке қол жеткізуге және оны көрсетуге барынша мүдделі  бола бастады. Бұл заңнаманы қатаңдандыру, экономикалық саясат пен қоршаған ортаны қорғауға бағытталған басқа да шараларды  дамыту, сондай-ақ қоршаған орта мәселелеріне мүдделі тараптардың назарының көтеріңкі болу және түрақты даму шарттарымен жүзеге асырылады.

Көптеген ұйымдар экологиялық  тиімділігін бағалау үшін экологиялық  «талдау» немесе «аудиттер» жүргізеді. Дегенмен өздігінен осы «талдаулар»  мен «аудиттер» ұйымның өзінің экологиялық  тиімділігі заңнамада қарастырылған  талаптар мен экологиялық саясатына  жауап беріп қана қоймай, болашақта  оларға сәйкес келетініне сенімділікпен  қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз. Тиімділігін  камтамасыз ету үшін «талдаулар»  мен «аудиттер» менеджмент жүйесі аясында  жүргізілуі және ұйымның жалпы экімшілік  кызметімен біртұтас бірігуі тиіс.

Экологиялық менеджментке таратылатын  халықаралық стандарттар экологиялық  және экономикалык мақсаттарға кол  жеткізуде ұйымдарға көмектесу  үшін менеджменттің басқа элементтерімен біріктіріле алатын экологиялық  менеджменттің тиімді жүйесінің  элементтерімен ұйымдарды қамтамасыз етуге арналған.

Осы стандарттар басқа  халықаралық стандарттар сияқты саудадағы тарифсіз кедергілерді жасау  мақсатында пайдалагуға не ұйымның  қүқықтық міндеттемелерін қатаңдандыруға немесе өзгертуге арналмаған.

Осы стандарт ұйымның заңнамалық талаптарды және маңызды.

2008 жылдан бастап енгізілген  және ISO 14001:2004 халықаралық стандартына  сәйкес қалыптасқан «Павлодар  машина жасау зауыты» АҚ экологиялық  менеджмент жүйесі (бұдан әрі-ЭМЖ)  зауыттың экологиялық саясатына  сәйкес барлық экологиялық көрсеткіштер  бойынша жақсартуға қол жеткізді.

ЭМЖ негізгі нормативтік  құжаттары «Экологиялық менеджмент жүйесі жөніндегі басшылық» және «Экологиялық менеджмент жүйесін жоспарлауды  басқару» стандарты болып табылады. Қоршаған ортаға әсер етудің алдын  алу және азайту мақсатында «Павлодар  машина жасау зауыты» АҚ 2008 жылға  арналған экологиялық бағдарламасы әзірленді. Бұдан басқа, бірқатар мынадай  құжаттар дайындалды: сәйкестендірілген  экологиялық қауіптерге қолданылатын нормативтік талаптар тізілімі, «Павлодар  машина жасау зауыты» АҚ экологиялық  аспектілерін сәйкестендіру. Әсер ету  ауқымын бағалауды анықтау тәртібіне  сәйкес маңыздылық дәрежесі бойынша  саралау нәтижесінде «Павлодар  машина жасау зауыты» АҚ 2008 жылға  арналған маңызды экологиялық акпектілері  анықталды.

2008 жылы ЭМЖ дамыту  мақсатында «Өндіріс қалдықтарын  басқару» ұйым стандарты әзірленді  және бекітілді.

2008 жылы экологиялық менеджмент  жүйесі шеңберінде және экологиялық  заңнама талаптарына сай «Павлодар  машина жасау зауыты» АҚ 2008 жылға  арналған экологиялық бағдарламасында  мынадай іс-шаралар орындалды:

- аумақтық қоршаған ортаны  қорғау органдарымен «Қоршаған  ортаға әсер етуді бағалау»  жобасы, ластаушы заттардың шекті  рұқсат етілген шығарындылары және шекті рұқсат етілген төгінділері нормативтері, қалдықтармен жұмыс істеу нормативтері келісілді;

- өндірістік қызметтің  экологиялық мониторингін жүргізуге  шарт жасалды;

- мамандандырылған полигондарда  қатты тұрмыстық және басқа  да қалдықтарды, қатты тұрмыстық  және өнеркәсіптік қалдықтарды  қоймалауға және құрамында сынап  бар өңделген шамдарды шығаруға  шарт жасалды..

«Павлодар машина жасау зауыты»  АҚ 2008 жылға арналған экологиялық  бағдарламасында жоспарланған мақсатты және жоспардағы экологиялық көрсеткіштерге қол жеткізу жөніндегі іс-шаралар  орындалды.

2008 жылдың аяғында «Сапа,  экология, кәсіби қауіпсіздік және  денсаулық сақтау біріктірілген  менеджмент жүйесінің ішкі аудиті»  стандарттарының талаптарына сәйкес  экологиялық заңнаманың талаптарына  сәйкес бағалау жүргізу үшін  ішкі экологиялық аудит жүргізілді.

Қоршаған  ортаны қорғау – халықаралық стандарттаудың ерекше саласы. Ол, мәселен, бір қатынас  бойынша сапа ретіндегі нысаннан: қоршаған ортаны қорғау жөніндегі талаптарды стандарттарға енгізу үшін негізсіз дәлел болып тұрақты дамуды қамтамасыз ету пайдасындағы дәлелдер болып  табылады. Қоршаған ортамен байланысты стандарттарда талаптардың болуы  осы дамуды қамтамасыз ететін элемент.

«Тұрақты  даму» (sustainable development) – бұл ретте  олардың жеке сұраныстарын қанағаттандыру бойынша келешек ұрпақтың мүмкіндіктеріне  залал келтірмей қазіргі ұрпақтың сұранысын қанағаттандыруға мүмкіндік  беретін қоғам дамуы. (БҰҰ. Әлеуметтік және экономикалық мәселелер департаментінің  тұрақты даму бөлімі. 1987ж)

Тұрақты даму – ол қазіргі уақыттың сұраныстарын қамтамасыз етуге, сондай-ақ адамдардың келешек ұрпағының өмір тіршілігіне  бағытталған шешімдерді қабылдау және тәжірибелік қызмет барысында әлеуметтік, экологиялық және экономикалық аспектілер интеграцияларында құрылған қоғам  дамуының жаңа философиясы. Тұрақты  даму ол барлық салаларда санның көбеюі емес сапаның жақсаруы.