Кіріспе 

     Экономиканың  дамуының қажетті шарты – жоғары инвестициялық белсенділік. Инвестициялық қорлардың сатылатын көлемінің өсуі және оларды материалды өндірістің басым салаларында және әлеуметтік салада тиімді пайдалануының арқасында инвестициялық белсенділікке жетуге болады. Инвестициялар жаңа ғылыми-техникалық негіздегі өндірістік потенциалды қалыптастырады және мемлекеттердің әлемдік нарықтағы бәсекелестік позицияларын алдын ала айқындайды. Сонымен бірге, көптеген елдер үшін, әсіресе экономикалық және әлеуметтік сәтсіздіктен шығуға талпынған мемлекеттер үшін шетел капиталын тура капитал салымдары, портфельді инвестициялар және өзге активтер түрінде тарту маңызды роль атқарады.

     Инвестициялар елдің, жеке шаруашылық субъектілердің болашағын тұтастай анықтайды және экономиканың дамуы үшін қозғаушы күш  болып табылады. Ал ҚР экономикасына  инветицияларды тарту және оларды игеру  ел экономикасының өндірістік потенциалының  артуына мүмкіндік туғызады.

     Кәсіпкерлік, инвестициялық қызмет және экономика  жағдайы айтарлықтай дәрежеде  мемлекеттік саясатқа тәуелді. Мемлекет өз әрекеттерімен осы процесстерді елеулі түрде тежеп немесе жеделдетіп жіберуі мүмкін.

     Инвестициялар бұл ағымдағы табысты (пайда) алу  және капиталдың өсуін қамтамасыз ету  мақсатымен капиталды ақшалай, материалды немесе материалды емес түрде кәсіпкерлік  қызмет объектілеріне немесе қаржылық құралдарға салу процессы. Инестициялар кәсіпорынның дамуының стратегиясын жүзеге асыратын басты форма болып табылады.

     Нарықтық  экономиканың сипатты белгілері: экономикалық ортаның динамикалылығы, кәсіпорын саясатын анықтайтын сыртқы факторлардың үздіксіз өзгеруі, өнімге деген бәсекелес бағалардың өзгеруі, валюта курстарының тербелісі, шаруашылық субъектісінің құралдарының инфляциялық құнсыздануы, ұқсас немесе сапасы жоғары болатын өнімді ұсынатын бәсекелестердің пайда болуы. Кәсіпорынның және оның тауар өткізу нарығының үлесінің бәсекелестікке қабілеттілігін қолдау үшін кәсіпорынға үнемі өндірістік қуатын  қайта құру, бар материалдық-техникалық базаны жаңарту, өндірістік қызмет көлемін ұлғайту, қызметтің жаңа түрлерін меңгеру қажет.

     Инвестициялық қызмет белгілі бір дәрежеде кез  келген кәсіпорынға тән. Инветициялар түрлерінің көп болуына байланысты кәсіпорын әрдайым инвестициялық  шешімді таңдау мәселесімен кездеседі. Инвестициялық шешімді қабылдау келесі факторларды ескермей жүзеге аспайды: инвестиция  түрі, инвестициялық  жобаның құны, қол жетімді жобалардың көптігі, инвестициялауға болатын  қаржы ресурстарының шектеулігі, белгілі бір шешімді қабылдаумен  байланысты тәуекел және т.б. Жоғарыда келтірілген факторлар менің  зерттеуімнің өзектілігін ескертеді.  
 

     1 Инвестиция мәні және инвестиициялық қызмет

     1.1  Инвестиция мәні және ұғымы

     Ішкі  және сыртқы нарықтардағы азаматтар, кәсіпорындар, қаржы институттары, мемлекеттердің арасындағы алуан түрлі және күрделі  экономикалық процесстер мен қарым-қатынастар орын алған қазіргі дүние жүзінде капиталды көбейту  немесе инвестициялау мақсатымен капиталды тиімді жұмсау(салу) өткір мәселе болып табылады. Инестициялардың экономикалық табиғаты кеңейтілген өндіріс процесінің заңдылықтарымен шектеледі және қосымша қоғамдық өнімнің бөлігін қоғамның өндірістік күшінің жүйесінің барлық элементтерінің саны мен сапасын арттыру үшін қолдануды білдіреді. Инвестициялар көзі жинақтау қоры немесе өндіріс факторларын дамыту мен арттыруға бағытталған ұлттық табыстың сақталатын бөлігі және тозған өндіріс құралдарының амортизациялық отчисление түрінде жаңартылуы үшін пайдаланылатын орнын толтыру қоры болады. Барлық инвестициялық құраушылар осылайша инвестициялық процесстердің тиімділігіне және кеңейтілген өндіріс қарқынына тікелей әсер ететін құралдар(қаражаттар) құрылымын құрайды. Все инвестиционные составляющие формируют таким образом структуру средств, которая непосредственно влияет на эффективность инвестиционных процессов и темпы расширенного воспроизводства.

     Инвестициялар – пайда табу мақсатымен шаруашылық қызметке салынатын активтердің (қаражаттардың) барлық түрлері. Экономикалық мазмұны бойынша инвестициялар (капитал салымдары) – негізгі капиталды құру, кеңейту, техникалық қайта жарақтандыру және оған байланысты айналым капиталының¹ өзгеруіне кеткен шығындар.

     Инвестициялар – біздің экономикамыз үшін біршама жаңа термин. Орталықтандырылған жоспарлы жүйе шеңберінде бір ғана «ақшалай салымдар» түсінігі қолданылды, оның мәні: негізгі қорлар өндірісіне жұмсалған барлық шығындар, оған негізгі қорлардың орнын толтыруға кеткен шығындар да енеді. Кең мағынада инвестицициялар – пайда табу мақсатымен және (немесе) өзге оң нәтижеге жету үшін жаңа кәсіпорындар құруға, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды кеңейту, қайта құру және техникалық қайта жарақтандыруға, жылжымайтын мүлікті, акцияларды, облигацияларды және өзге бағалы қағаздар мен активтерді сатып  алуға,  жіберілген ақша қаражаттары, мемлекеттің мүліктік және интеллектуалды құндылықтар,заңды және жеке тұлғалар болып табылады.

     Инвестициялар – бұл капиталды салымдар ұғымынан кең ұғым. Инвестиицялар жалпы немесе тұтас шығындардың тұтынудан кейінгі екінші компоненті болады. Инвестиициялар зауыттардың салынуына, станоктар және жабдықтарға, қорларды өзгертуге кеткен шығындарды білдіреді.

     Инвестиицяларды көптеген белгілері бойынша жіктеуге болады.Жалпы және таза инвестициялар, портфельді, нақты, стратегиялық, тура және жанама инвестиицяларды ажыратады.

     Инвестицияларды ақша қаражаттары, мақсатты банк салымдары, паилар, акциялар және басқа бағалы қағаздар; жылжымалы және жылжымайтын мүлік; авторлық құқықпен, тәжірибемен және интеллектуалды құндылықтардың өзге түрлерімен байланысты мүліктік құқықтар; техникалық құжаттама түрінде рәсімделген техникалық, технологиялық, коммерциялық және өзге білімдер, өндірістің белгілі бір түрін ұйымдастыруға қажетті, бірақ патенттелмеген дағды және өндірістік тәжірибенің жиынтығы; жерді, суды, табиғи қорларды, тұрғын үйлерді, құрылыстарды, жабдықтарды пайдалану құқығы, басқа да мүліктік құқықтар мен өзге құндылықтар деп бөлуге болады.

     Салым объектілеріне қатысты инвестициялар  нақты инвестициялар, немесе материалды (ғимараттар, құрылыстр, жабдықтар және т.с.с) және метериалды емес (патенттер, лицензиялар, «ноу-хау», құжаттама түріндегі ғылыми-техникалық және жобалау-конструкторлық жұмыстар, бағдарламалық құралдар және т.б.) активтерге салынған қаражаттар, және қаржылық инвестиицялар, немесе түрлі қаржылық құралдар – құнды қағаздар, депозиттер, мақсатты банктік салымдарға жұмсалғанған қаражаттар.

     Инвестициялық процесске қатысу сипаты бойынша  инвестициялар осылай жіктеледі:

     - тура инвестиициялар, яғни инвестициялау объектісін таңдауда және қаражаттарды салуда инвестор қатысады. Инвестор инвестиициялық циклдің барлық кезеңдеріне қатыстырылады, оның ішінде инвестициялау алдындағы зерттеулер, инвестициялау объектісін жобалау және салу, сонымен қатар ақырғы өнімді жасап шығару;

     - жанама инвестициялар, олар өзінің қарап шешуінше ең тиімді түрде қаражат құралдарын жинайтын және орналастыратын түрлі қаржы делдары (инвестициялық фондтар және компаниялар) арқылы жүзеге асырылады.

     Портфельді (қаржылық) инвестициялар – акцияларға, облигацияларға, басқа құнды қағаздарға, басқа кәсіпорындар активтеріне жұмсалған салымдар¹. 

     Нақты инвестициялар – жаңа кәсіпорындарды салуға, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды қайта құру мен техникалық қайта жарақтандыруға жұмсалған салымдар. Осы жағдайда кәсіпорын-инвестор қаржысын сала отырып, өзінің өндіріс капиталын, яғни негізгі қорларды және оларды жұмыс істеуі үшін қажетті айналым қаражаттарын көбейтеді.

     Портфельді  инвестицияларды жүзеге асыруда  инвестор өзінің қаржы капиталын  дивиденттер – құнды қағаздардан алынған табыс алудың арқасында көбейтеді.

     Жалпы ішкі инвестициялар ағымдағы жылы өндіріс барысында қолданылған машиналар, жабдықтар және құрылыстарды алмастыруға арналған барлық инвестициялық тауарлардың өндірілуін, сонымен бірге капитал көлеміне қосылған кез келген таза үстемелерді қамтиды. Таза инвестициялар ағымдағы жылы орын алған қосымша инвестициялар болып табылады.

     1.2 Инвестициялар көздері, объектілері және субъектілері

     Инвестициялық қызметтің субъектілері:

     - мемлекеттік басқару органдары;

     - жергілікті басқару органдары;

     - қаржы-несие институттары;

     - коммерциялық ұйымдар;

     - Қазақстан Республикасының азаматтары;

     - шетел заңды және жеке тұлғалар.

     Инвестицияларды басқару субъектілерін келесі түрде  жіктеуге болады:

     - жеке меншік иесі;

     - мемлекет;

     - шетел инвесторлары.

     Оларға  инвестициялардың белгілі құқықтық формалары және қаржыландыру көздері  сәйкес келеді (1-ші кесте) 

     Кесте 1 – субъектілер, инвестициялардың құқықтық формалары мен инвестициялар көздері  
 

     Дамыған экономикалық нарықта жетекші инвестор жеке меншік секторы болып табылды. Қазақстан экономикасы мемлекеттік инвестициялардың және аралас меншікке негізделген инвестициялардың едәуір бөлігімен ерекшеленеді.

     Жеке  меншік инвестициялардың дамуында оларды ынталандырудың қолданыстағы тәртібі маңызды роль атқарады. Тәртіп бойынша мемлекет коммерциялық құрылымдардың қатысуымен дайындалған аса тиімді инвестициялық жобаларды қаржыландыруға жұмсалатын ішкі жалпы өнімнің (ЖІӨ) 5% көлемінде капитал салымдарын бөлуі қажет. Жобалар конкурстық негізде орналастырылады. Инвестор шетел инвестицияларын қоса, өзіне меншікті және заемдық қаражаттардың 80%-ын салуға міндетті. Инвестордың жеке меншікті капиталы 20%-дан артық тиіс.

     ҚР  инвестициялық қызметтің объектілері:

     - қайта құрылатын және жаңартылатын негізгі қорлар;

     - құнды қағаздар;

     - ғылыми-техникалық өнім;

     - мүліктік құқықтар;

     - интеллектуалды меншікке құқық.

     Инвестициялар объектілері, түрлері және көздері  1-ші суреттегі сұлбада көрсетілген.

     Сурет 1 – инвестициялардың объектілері, түрлері және қаржыландыру көздері 

     Өндіріс саласына қаражат жұмсау жоғары тәуекелге байланысты банктік капитал, отандық және шетел инвесторлары, тұрғындарды аз қызықтырады. Инвесорлар өзінің қаражаттарын әлдеқайда табысты және сенімді қаржы активтеріне салуды артық көреді.

     Табысты инвестициялардың нәтижесі әрі көзі қаражатты жинақтау болып табылады. Жинақтау – кеңейтілген өндірістің мақсаттарына пайдаланылатын қаржы ресурстарын қалыптастыру процессі.

     Осы өзара байланыс өндірісті дамытудың ұзақ мерзімді стратегиясы шеңберінде іске асырылады. Кәсіпкерлік қызмет нәтижесінде алынған табыстар капиталдың жинақталуын қамтамасыз ететін қаржы құралдарының мақсатты қорларына жіберіледі. Бұл қорлар ағымдағы қаржыландырудың және жаңа инвестициялардың көзі қызметін атқарады, қайтарым салымдардан асқанда болашақта капиталды жинақтауға алғышарттар жасайды.

     Кәсіпорындар  үшін пайда, амортизация және инвестициялардың жалпы көлемі соммасы арасындағы тәуелділікті зерттеу маңызды роль атқарады. Бұл қатынас тұрақты үрдіске айналғанда өзі-өзін қаржыландыру деңгейі өседі. Берілген қатынас бірліктен асқанда жинақталған қаражат ішкі инвестициялардан асады. Осы айырма ұзақ мерзімді салымдар үшін қолданылуы мүмкін².

     Инвестициялар кәсіпорын активтерінің өтімділігін  төмендеуімен қатар жүреді.Активтердің өтімділігінің артуы өндіріс факторларына салымдарды кеңейту және қаражаттарды тиімдірек қолдану арқасында мүмкін болады.

     Инвестицияларды ұлғайту болашақта тұтынудың  өсуін көрсетеді. Инвестициялар  шаруашылық жүргізудің тиімділігін  арттырады және табыстардың өсуіне негіз жасайды. Олар сонымен бірге  тиімсіз болуы да мүмкін, себебі қаржылық тәуекелге алып келеді.

     2 Кәсіпорынның инвестициялық қызметі

     2.1 Кәсіпорынның инвестициялық саясатының мәні

     Кез келген инвестициялар кәсіпорынның инвестициялық қызметімен байланысты. Кәсіпорынның инвестициялық қызметі – кәсіпорынның экономикалық потенциалын кеңейтуге бағытталған капитал салымдарының әлдеқайда тиімді формаларын негіздеу және жүзеге асыру процесі.

     Кәсіпорынның  инвестициялық қызметін іске асыру  үшін инвестициялық саясат жасалады. Бұл саясат кәсіпорынды дамытудың  стратегиясының және табысты басқарудың жалпы саясатының бөлігі болып табылады. Оның мәні – оперциялық қызметтің көлемін кеңейту және инвестициялық табысты қалыптастыру мақсатымен қаражатты салудың әлдеқайда тиімді формаларын таңдау мен жүзеге асыруда.

     Өзінің  инвестициялық саясатында кәсіпорын  инвестициялық саясаттың әр алуан түрлерін таңдауы мүмкін:

     - кертартпа инвестициялық саясат;

- ымыралы (біркелкі) инвестициялық саясат;

- агрессивті инвестициялық саясат.

     Кертартпа инвестициялық саясат – кәсіпорынның инвестициялық саясатының нұсқасы, оның басым мақсаты инвестициялық тәуекелдің деңгейін минимизациялау болады. Осындай саясатты жүргізуде инвестор инвестициялардың ағымдағы пайдылылығының деңгейін максимизациялауға, капиталдың өсуінің қарқындылығын максимизациялауға да ұмтылмайды.

     Ымыралы (біркелкі) инвестициялық саясат – табыс пен тәуекел деңгейі айтарлықтай дәрежеде орташа нарықтық бағалармен шамалас болатын инвестициялау объектілерін таңдауға бағытталған кәсіпорынның инвестициялық саясатын жүзеге асырудың нұсқасы.

     Агрессивті  инвестициялық саясат – табыс пен тәуекел деңгейі орташа нарықтық бағалардан әлдеқайда жоғары болатын инвестициялау объектілерін таңдауға бағытталған кәсіпорынның инвестициялық қызметін жүзеге асыру саясатының нұсқасы.

     Инвестициялық саясатты іске асыру үшін кәсіпорындар инвестициялық бағдарлама жасайды, бағдарлама салалық, аймақтық және инвестициялар  үшін қызықты болатын белгілері (инвестициялық қызықтырғыштық) бойынша  топталған нақты инвестициялық  жобалардың жиыны болып табылады. Бағдарлама басқарудың бірыңғай объектісі  болып  саналады³.

     Инвестициялық қызықтырғыштық – нақты инвестордың көзқарасы тұрғысынан, осы инвестормен құрастырылатын критерийлері бойынша инвестициялаудың жеке объектілерінің артықшылықтары мен кемшіліктерінің жалпылама сипаттамасы.

     Инвестициялық бағдарламаны құрғаннан және инвестициялау  объектілерін анықтап алғаннан кейін  кәсіпорын инвестициялық жобаларды  құруға кірісе алады.

     Инвестициялық жоба бұл тұтас мүліктік кешенді  сатып алу, қайта құру, модеринизациялау, капиталды ремонт түрінде іске асыруға  алдын ала белгіленген нақты  инвестициялау объектісі. Инвестиицялық жобаны жүзеге асыруға дайындық әдетте бизнес-жоспарды құруды қажет етеді.

     Инвестицияларды жүзеге асырудың нақты периодтары бойынша  үлестірілген инвестициялық қорлар шығындарының жалпы көлемі инвестициялар  графигімен сипатталады. Ол ұзақ мерзімді жүзеге асыру периодын қажет ететін нақты инвестициялық жобалар бойынша бизнес-жоспар құрамында құрастырылады. Инвестициялар графигі кәсіпорынның жалпы қаражат ағынын есептеу және болжамдауды қамтиды.

     Кәсіпорынның  шаруашылық қызметін жүзеге асыру барысында  ақша қаражаттарының түсімі (оң ақша ағыны) мен шығыны (теріс ақша ағыны) ақша ағыны деп аталады. Ақша ағындары төмендегідей жіктеледі: 

     - операциялық (өндірістік-коммерциялық) қызмет бойынша ақша ағыны;

     - инвестициялық қызмет бойынша ақша ағыны;

- қаржылық қызмет бойынша ақша ағыны.

     Кәсіпорын қызметтінің нақты түрі немесе шаруашылық қызметі бойынша оң және теріс  ақша ағындары арасындағы айырма жалпы  түрде таза ақша ағынын береді.

     Тәжірибеде  әдетте инвестициялық жобаларды  қаржыландырудың бес әдісі қолданылады:

     - толық өзі-өзін қаржыландыру;

     2) акция салу;

     3) несиелік қаржыландыру;

     4) қаржылық лизинг;

     5) аралас қаржыландыру.

     Осылайша, инвестициялық жобаларды қаржыландыру әдістері бұл кәсіпорынның инвестициялық  ресурстарды қалыптастыру саясатын құруда қолданатын, жеке нақты инвестициялық жобаларды қаржыландыруға деген принципті көзқарас.

     Қаржылық  ресурстарды тарту мен мобилизациялау мақсатымен кәсіпорынның инвестициялық  жобаларын жүзеге асыру үшін эмиссиялық саясатты қолданады. Бұл алғашқы қор нарығында кәсіпорынның өзінің құнды қағаздары: акциялар мен облигацияларды шығару және орналастыру жолымен сыртқы көздер арқасында қаржылық ресурстардың қажетті көлемін тартуды қамтамасыз ету мақсатындағы кәсіпорынмен әзірленетін критерийлер мен өлшемдер жүйесі.

     Эмиссиялық  саясат түрлері:

     - кертартпа дивидентті саясат;

     - ымыралы (біркелкі) дивидентті саясат;

     - агрессивті дивидентті саясат.

     Кертартпа дивидентті саясат мақсаты кәсіпорынның инвестициялық қажеттіліктерін  кезек күттірмейтін қанағаттандыру болатын дивидентті саясат нұсқасы. Ал дивиденттерді төлеу минималды тұрақты мөлшерде немесе қалдық принципі бойынша орындалады.

     Ымыралы (біркелкі) дивидентті саясат бөлек  периодтарда үстеме ақысы бар дивиденттерді төлеудің тұрақты деңгейі алдын ала қарастырылатын дивидентті саясаттың бір нұсқасы. Бұл саясат айтарлықтай түрде кәсіпорынның қаржылық қызметінің нәтижелерімен және оның инвестициялық қажеттіліктерін қанағаттандыру деңгейімен байланысты болады⁴.

     Агрессивті  дивидентті саясат бөлек периодтарда кәсіпорынды нарықтық қордық «өрістету» мақсатымен агрессивті үстеме ақысы бар дивиденттерді төлеудің тұрақты деңгейі алдын ала қарастырылатын дивидентті саясаттың бір нұсқасы. Осы саясат кәсіпорынның қаржылық саясатының нәтижелерімен аз байланысты.

     Кәсіпорынның  нақты инвестицияларының тиімділігін  бағалау үшін жеке нақты инвестициялық жобаларды жүзеге асыру үшін таңдау тиімділігін анықтайтын принциптер мен көрсеткіштер жүйесін қолданады.

     Негізгі көрсеткіштер:

- өтімділік мерзімі;

      - есептік табыстылық;

      - келтірілген таза тиімділік;

      - ішкі табыстылық;

      - модификацияланған ішкі табыстылық;

      - рентабельдік индексі.

     Одан  басқа жүзеге асырылады:

     - ақша ағындарын бағалау;

- инвестициялық тәуекелді бағалау;

- үйлесімді инвестициялық бюджетті қалыптастыру.

     Өндірістің  кейінгі төмендеуіне және мемлекеттің  қаржылық мүмкіндіктерінің шектелгендігіне  тозу қажеттілігін ескере отырып инвестициялық  саясатты келесі принциптер негізінде  жүзеге асыру керек:

      - меншіктің сан алуан формаларын дамыту жолымен инвестициялық процессті жүйелі түрде орталықсыздандыру, кәсіпорын қаржы жинақтауларының ішкі (жеке) көздерінің ролін кәсіпорындардың инвестициялық жобаларын қаржыландыру үшін арттыру;

      - орталықтандырылған инвестициялар есебінен кәсіпорындарды мемлекеттік қолдау;

      - шектеулі орталықтандырылған капитал салымдарын орналастыру және өндірістік мақсаттағы инвестициялық жобаларды қатаң түрде республикалық мақсаттық бағдарламаларға сәйкес және тек қана конкурстық негізде мемлекеттік қаржыландыру ;

      - республикалық бюджет қаржысын мақсатты жұмсауға жасалатын мемлекеттік бақылауды күшейту;

      - құқықтық базаны шетел инвестицияларын тарту мақсатында жетілдіру;

      - инвестициялық жобаларды бірлескен мемлекеттік-коммерциялық қаржыландыру тәжірибесін едәуір кеңейту.

     2.2 Қазақстандағы инвестициялаудың ішкі көздері

     Әдетте  Қазақстандағы инвестициялау ішкі көздер арқасында жүзеге асты. Олар шетел капиталын тартудың белсендірілгеніне қарамастан болашақта да шешуші роль атқарады деп жорамалдауға болады. Елдегі жинақ қаржы (сбережений) көлемі мемлекетіміздегі инвестициялар көлеміне тікелей әсер етеді. Қоғам өзінің ағымдағы табысының бір бөлігін сақтағанда бұл өндірістің белгілі бір бөлігін тұтынуға емес, инвестицияларға бағыттауға болатындығын білдіреді.

     Салымшы мен инвесторлар көбінесе әр түрлі  эконмикалық топтарға жатады. Отбасы өз табысының бір бөлігін сақтап қойғанда өз ақшасын банк шотына салады. Осы жағдайда салымшылар (жеке азаматтар) және инвесторлар (кәсіпорындар) қаржылық делдал (банк) арқылы байланысты болады. Кейде салымшылар мен инвесторлар бір жақты білдіреді. Компания өз табысын банктік салымдарды өсіру есебінен сақтайды. Содан кейін банк сол қаражатты капитал салымын жасауға ниет білдірген басқа компаниядан қарызға алады. Жабық экономикада сақтаулы қатажат(сбережении) көлемі инвестициялар көлеміне дәл сәйкес келеді. Ұлттық табыстың қандай көлемі сақталса, сол көлемін инвестициялауға мүмкін болады. Яғни, жабық мемлекетте ішкі инвестициялар ішкі сақтаулы қатажатқа(сбережении) тең деп айтуға орынды⁵.

     Мемлекет  әлемдік қаржылық жүйеге кіргенде оншама бір мағыналы емес жағдай қалыптасады. Егер қазастандық компания капитал салымын жасауды шешсе, ол керек қаражатты қазақстандық банктен де, шетел банкінен де қарызға ала алады.

     Инвестицилардың ішкі көздерін қарастырайық.

     - Инвестициялар көзі ретіндегі табыс. Кәсіпорынның қаржылық қорларының жеткіліксіздігін өзінің өніміне деген бағаларды көтеру есебінен толтыруға тырысады. Үкімет кәсіпорындарға қажетті қаржылық қорларды қалыптастыруды жеңелдететін шаралар қабылдайды. Оның үстіне қаржылық қорлар қазіргі күні экономикаға салынатын капиталдың  негізгі көзі болып табылады.

     - Амортизациялық аударымдаротчисления. Амортизациялық отчисления – бұл өзінің бастапқы материалдық  носительден бөлініп кеткен (ғимараттар, құрылыстар, жабдықтар, аппаратура және т.б.) капиталды құн. Материалдық носитель кәсіпорын айналымында басынан бастап кәсіпорын айналымында болған капитал Амортизационные отчисления - это капитальная стоимость, отделившаяся от своего материального носителя (зданий, сооружений, оборудования, аппаратуры и т.д.) изначально являющуюся капиталом уже находящимся в кругообороте и обороте предприятия.   Амортизациялық отчисления өнімдер өндірісінде қолдану барысында тозып кететін өндірістің қаражаттарын қалпына келтіруге бағытталған. Алайда қазіргі уақытта Қазақстанда амортизациялық отчисления инфляция салдарынан жоғалып жатыр (инфляция капитал салымдарының бұл көзін толығымен құнсыздандырып жіберді деп айтуға болады), сондықтан кәсіпорындар өз-өзін қаржыландыру үшін еңбек ақы, салықтар бойынша қарыздарды төлеуге қажетті қаражаттарды қолданады. Осындай әрекеттер әлеуметтік салаға әсер етеді. Кәсіпорынның негізгі қорларының құнының және амортизациялық отчислениенің инфляция қарқындарына пропорционал түрде өсуі капитал салымдарын қаржыландыру үшін жеке қаражат көздерін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Сол себептен ішкі инвестициялық белсенділікті арттыру бойынша шаралардың бірі негізгі құралдардың баланстық құнына күнделікті индексация жасау жолымен амортизациялық қорды антиинфляциялық қорғау болуы мүмкін.  Амортизациялық қордың инестициялық сипатын қалпына келтіру үшін амортизациялық саясаттың және амортизациялық қордың айналым жүйесінің реформасын өткізу қажет: амортизациялық отчислениелердің капиталдық сипаттамасын бір мәнді тану; амортизациялық қорға меншік жөніндегі заңнаманы өрістету және амортизациялық қор тағдырын анықтауға қатысты капитал иелерінің құқықтарына кепіл беру; кәсіпорындар өндірісінің (менеджерлер) амортизациялық қордың сақталуына және мақсатты пайдалануы үшін жауапкершілігін күшейту; амортизациялық қорды талан-таражға салу, қазақстандық ұлттық аумағы шекарасынан тыс жерге шығаруға (амортизациялық отчисление есебінен капиталдың шетке шығарылуының алдын алу) қарсы салықтық және административті санкцияларды енгізу. Осы шаралар кәсіпорынның амортизациялық қорының сақталуына көмектеседі, және салдарынан өндірістің бұрынғы деңгейде тұруды қамтамасыз етеді⁶.