Экспрессивно-стиллистическая роль фразеологизмов в современных СМИ

 

 

 

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь

Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт

Інстытут журналістыкі

 

 

Кафедра стылістыкі і літаратурнага  рэдагавання

 

 

 

 

 

 

Экспрэсіўна-стылістычная роля

фразеалагізмаў  у сучасных СМІ 

(на прыкладзе  беларускамоўных газет)

 

 

 

 

 

 

Курсавая праца

студэнткі 3 курса 5 групы

Мельнікавай Алены Аляксандраўны

 

Навуковы кіраўнік -

Цікоцкі А.М.,

кандыдат філалагічных навук, дацэнт

 

 

 

 

 

 

 

МІНСК 2011

ЗМЕСТ:

  1. УВОДЗІНЫ……………………………………………………………....3
  2. МЭТЫ ЎЖЫВАННЯ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ У ТЭКСТАХ СМІ…7
  3. ВЫКАРЫСТАННЕ ЭКСПРЭСІЎНА-СТЫЛІСТЫЧНЫХ МАГЧЫМАСЦЕЙ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ У СУЧАСНЫХ ГАЗЕТНЫХ ТЭКСТАХ ……………………………………………….9
  4. СПАЛУЧАЛЬНАСЦЬ ФУНКЦЫЯНАЛЬНА-СТЫЛЯВЫХ РАЗРАДАЎ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ З ПУБЛІЦЫСТЫЧНЫМ СТЫЛЕМ СУЧАСНЫХ ГАЗЕТ………………………………………12
  5. СТЫЛІСТЫЧНЫЯ ФУНКЦЫІ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ У ПУБЛІЦЫСТЫЧНЫМ ТЭКСЦЕ……………………………………14
    1. УЗУАЛЬНЫЯ ФУНКЦЫІ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ……………15
    2. АКАЗІЯНАЛЬНЫЯ ФУНКЦЫІ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ…….19
  6. СТЫЛІСТЫЧНАЕ ВЫКАРЫСТАННЕ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ У ТЭКСТАХ СМІ………………………………………………………….21
  7. СТЫЛІСТЫЧНЫЯ ПАМЫЛКІ У ВЫКАРЫСТАННІ ЖУРНАЛІСТАМІ ФРАЗЕАЛАГІЧНЫХ СПАЛУЧЭННЯЎ……..24
  8. ЗАКЛЮЧЭННЕ………………………………………………………….30
  9. СПІС ВЫКАРЫСТАНАЙ ЛІТАРАТУРЫ…………………………..33

 

 

 

 

 

 

 

    1. УВОДЗІНЫ

 

Мова сродкаў масавай  інфармацыі – гэта добрая глеба для даследаванняў у вобласці сучаснай лінгвістыкі. Папулярнасць і актуальнасць гэтай праблематыкі абумоўлена не толькі ўзрастаючай прагматычнай і інфармацыйнай значнасцю публіцыстыкі ў сучасным жыцці, але і уласна лінгвістычным коштам мовы прэсы, радыё і тэлебачання. Макіенка В.М. ў адным з сваіх артыкулаў адзначае: “Шмат мабільных працэсаў, якія адбываюцца ў сучасных літаратурных мовах, ў многім стымулююцца сродкамі масавай інфармацыі. Менавіта апошнія з`яўляюцца тым шырокім каналам, па якому ў літаратурную мову актыўна пранікаюць відавочныя і скрытыя запазычванні, <…> новае сутыкаецца са старым. Пры усёй сваёй шырыні гэты канал тым не менш ніколі не пераўтвараецца ў неабсяжную акіянскую стыхію, якая хаатычна змешвае розныя элементы. Канал сродкаў массавай інфармацыі іграе і даволі жорсткую ўніфікацыйную, кадіфікацыйную ролю. У ім адбываецца выкрашталізоўванне шматлікіх структурных і семантычных элементаў нацыянальнай мовы” [8, с.42].

Лексіка – у тым ліку фразеалогія - з`яўляецца прамым носьбітам  аператыўнай інфармацыі. Не выпадкова  лексікографы розных краін, якія займаюцца  кадіфікацыяй сучаснай нормы ўжывання лексікі і фразеалогіі, тэарэтычна і практычна арыентуюцца не на мову мастацкай літаратуры, як гэтага патрбавала слоўнікавая традыцыя мінулага, а на мову сродкаў масавай інфармацыі.

Зноў звернемся да працы  Ф.М.Макіенка: “Крэн літаратурнай мовы ў бок мовы СМІ мае як станоўчыя, так і адмоўныя рысы. Безумоўна, публіцыстычная мова не атрымлівае такой дбайнай  эстэтычнай шліфоўкі, як мова мастацкай  літаратуры, над якой працаюць майстры  слова. Адсюль –бескаляровасць слоў, шаблоннасць і штампаванасць  мовы сродкаў массавай інфармацыі, якія нярэдка справядліва крытыкуюць пісьменнікі. Публіцыстычная мова разам з тым больш аператыўная, стылёва рухомая. Для лінгвістаў таму публіцыстычны матэрыял вельмі каштоўны як поле назіранняў за найбольш актыўнымі працэсамі моўнага развіцця ў сучасным свеце” [8, с. 42].

Актуальнасць  нашага даследвання абумоўлена значнай роляй, якую мова СМІ ў апошні час адыгрывае ў сферы кадыфікаціі моўных норм, у тым ліку і фразеалагічных. Правільнае і дакладнае выкарыстанне фразеалогіі – гэта складаная задача, рашэнне якой патрабуе ад супрацоўніка друку пачуцця стылю і высокага ўзроўня ведання мовы. А таму вельмі важна зразумець, наколькі якасна ў наш час журналісты выкарыстоўваюць багаты эмацыянальна-стылістычны патэнцыял фразеалогіі.

Мэта даследавання: вызначыць асноўныя тэндэнцыі сучаснага экспрэсіўна-стылістычнага ўжывання беларускіх фразеалагізмаў у публіцыстычным тэксце.

Асноўныя задачы даследавання: разгледзець стылістычнае значэнне фразеалагізмаў; адзначыць функцыі, якія фразеалагізм можа выконваць у публіцыстычным тэксце; прааналізаваць выпадкі ўжывання фразеалагізмаў у СМІ згодна з функцыянальна-стылістычнай классіфікацыяй.

Перш чым пачаць размову  аб экспрэсіўна-стылістычнай функцыі  фразеалагізмаў, нам трэба дакладна вызначыць межы прадмета даследавання. Фразеалогія – гэта даволі спрэчная галіна лексікалогіі. У сучаснай лінгвістыцы суіснуюць шырокае і вузкае разуменне аб`ёму фразеалогіі. Тыя, хто асноўнай прыметай фразеалагізма прызнае ўзнаўляльнасць, з`яўляюцца прыхільнікамі шырокага разумення фразеалогіі і ўключаюць ў яе прыказкі, крылатыя выразы, перыфразы і іншыя спалучэнні накшталт закляты вораг, мастацкая самадзейнасць. Гэта шырокае разуменне аб`ёму фразеалогіі. Прыкладам такога разумення аб`ема і састава фразеологіі з`яўляюцца працы В.Л.Архангельскага, В.С.Ахманавай, Н.М.Шанскага.

Вузкае разуменне аб`ёму  фразеалогіі мае на ўвазе толькі словазлучэнні, пераасэнсаваныя да канца. Такога пункту гледжання прытрымліваецца  В.П.Жукаў, І.Я. Лепешаў, Ф.М.Янкоўскі. Як піша Ф.М. Янкоўскі, уключэнне ў фразеалогію  спалучэнняў і выразаў тыпу “смех бярэ, дамашнее заданне, працоўныя поспехі, глыбей узарэш – болей збярэш” вядзе амаль да “бязмежнасці” фразеалогіі [7, c.26]. На думку І.Я.Лепешава, цяжка знайсці, паміж узнаўляльнасці, што-небудзь агульнае паміж фразеалагізмам-зрашчэннем перамываць костачкі “абгаворваць, бэсціць каго-небудзь” і спалучэннем закляты вораг, дзе вораг рэалізуе сваё слоўнікавае значэнне “непрыяцель, праціўнік”, а закляты абазначае “непрымірымі, вечны”.

У святле выказанных меркаванняў  можна, такім чынам, вызначыць прадмет працы – гэта ўсе экспрэсіўна-стылістычна афарбаваныя фразеалагізмы.  Па-за межамі нашага даследавання застануцца:

  1. Апісальныя дзеяслоўна-іменныя звароты тыпу аказваць давер, даваць згоду, ствараць уражанне. Тут кожнае слова захоўвае сваё лексічнае значэнне і граматычную характарыстыку. Падобныя звароты семантычна суадносяцца з адапаведнымі ім дзеясловамі, напрыклад: мець жаданне – жадаць, зрабіць памылку – памыліцца, аддаць загад – загадаць. Некаторыя звароты складаюцца з трох кампанентаў: браць пад абарону – абараняць, ісці на рызыку – рызыкаваць і пад. Яны існуюць у мове паралельна с суадноснымі дзеясловамі, бо могуць больш разнастайна і шырока, чым гэтыя дзеясловы, характарызаваць пэўнае дзеянне, далучаючы азначэнне да свайго назоўнікавага кампанента: даваць чарговую згоду, прымаць цвердае рашэнне, ствараць вялікае ўражанне.
  2. Састаўныя тэрміны, ў складзе якіх словы не страчваюць лексіка-семантычнай самастойнасці: актыўны баланс, атамная энергія, атэстат сталасці, белы мядзведзь, вуглякіслы газ, дом адпачынку і інш.

Калі ж састаўныя тэрміны  ўзніклі са свабодных словазлучэнняў у выніку іх метафарычнага переасансавання, то яны будуць адносіцца да прадмета даследаванняў: антонаў агонь, баранчык божы, воўчае лыка, зязюльчын мед і г.д.

Аб`ектам даследавання выступілі артыкулах газеты “Звязда” за апошнія чатыры гады (2008-2011) бо яна з`яўляецца самай папулярнай дзяржаўнай беларускамоўнай газетай. У працы мы прытрымліваліся ў асноўным тэрміналогіі, якую выкарыстоўваў І.Я.Лепешаў. Гэты вучоны з`яўляецца самым аўтарытэтным спецыялістам у галіне беларускай фразеалогіі, няхай некаторыя з яго думак разыходзяцца з агульнапрынятымі ў рускай фразеалогіі тэарытычнымі меркаваннямі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    1. МЭТЫ УЖЫВАННЯ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ У ТЭКСТАХ СМІ

 

Як і ў іншых мовах, у беларускай мове побач з лексічным існуе фразеалагічны склад, які налічвае каля 6000 устойлівых выразаў з непадзельным, цэласным сэнсам – фразеалагізмаў: аршын з шапкай “ вельмі малы, невысокі, нізкарослы”; браць лейцы ў свае рукі “прымаць на сябе кіраванне чым-небудзь”; карона з галавы не спадзе (у каго) “нічога асаблівага не здарыцца з кім-небудзь, чый-небудзь гонар не будзе закрануты, аўтарытэт не паменьшае”. Разам са словамі фразеалагізмы з`яўляюцца “будаўнічым матэрыялам” для сказаў.

Фразеалагізмы адыгрываюць  значную ролю ў мове СМІ. Яны з`яўляюцца трапным і запамінальным сродкам ацэначнага выказвання аўтарскай думкі, выконваюць адну з найважнейшых функцый публіцыстычнага маўлення – функцыю ўздзеяння на чытатача. Працытуем словы вядомага расійскага вучонага Ірыны Барысаўны Голуб, выдатнага эксперта ў вобласці стылістыкі: “У публіцыстычным стыле спалучаюцца дзве важнейшыя функцыі мовы: функцыя інфармавання і функцыя ўздзеяння. Журналіст – не абыякавы рэгістратар падзей, а іх актыўны ўдзельнік, які самаадана абараняе свае перакананні.  Публіцыстыка павінна актыўна ўмешвацца ў тое, што адбываецца, ствараць грамадскую думку, пераконваць, агітаваць.<…> Пытанні, якія падымаюць журналісты, хвалююць мільёны людзей, і пісаць аб іх кніжнай сухой мовай немагчыма” [1, c.113].

Як сцвяржае прафесар Г.Я. Салганик, “Газетна-публіцыстычны  стыль адчувае пастаянную моцную прагу экспрэсіі. Функцыя ўздзеяння, найважнейшая для публіцыстычнага стылю, абумоўлівае вострую неабходнасць публіцыстыкі ў ацэначных сродках выказвання. І публіцыстыка бярэ з літаратурнай мовы амаль ўсе сродкі, якія маюць якасць ацэначнасці”[9, c.65]. 

Менавіта публіцыстычнае ўжыванне выяўляе і замацоўвае асноўныя якасці фразеалагізмаў – іх экспрэсіўнасць і характэрыстычнасць.

 Як слушна адзначае  прафесар І.Я. Лепешаў,“калі параўнаць фразеалагізмы і словы паводле стылістычных асаблівасцей, то становіцца відавочным, што экспрэсіўна-эмацыянальная афарбоўка з`яўляецца неад`емнай уласнасцю абсалютнай большасці фразеалагізмаў, у той час як асноўная маса слоў стылістычна нейтральна”.[7, c.198]

Экспрэсіўныя якасці фразеалагізмаў падкрэслівае А.В. Шылава “Умелае выкарыстанне фразеалогіі – адзін з лепшых сродкаў барацьбы з беднасцю мовы. Калі параўнаем вобразныя гатовыя  адзінкі маўлення і сінанімічныя ім словы, то убачым, што першыя адрозніваюцца  сваёй стылістычнай афарбоўкай, яны  лепш запамінаюцца, больш ярка выказываюць  свае пачуцці. Напрыклад: абкруціць вакол пальца (ашукаць); бегчы на злом галавы (на скрут галавы) (бегчы хутка, неабачліва, безразважна); біцца як рыба аб лед (дарэмна дабівацца чаго-небудзь)” [11, c. 32].

Шырокае ўжыванне фразеалагізмаў у тэкстах СМІ выклікана імкненнем  да выразнасці тэкста. Пры дапамозе фразеалагізма не толькі называецца тая ці іншая з`ява рэчаіснасці, але і выказваюцца экспрэсіўна-ацэначныя адносіны гаворачай асобы да гэтай з`явы. Напрыклад, працэс смеху можна перадаць дзеясловам смяяцца, які будзе выконваць толькі намінатыўную функцыю, а таксама фразеялагізмам зубы скаліць. У гэтым выпадку перададзеннае фразеалагізмам значэнне “смяяцца” абрастае шматлікімі эмацыянальна-экспрэсіўнымі і іншымі характарыстыкамі і непараўнальна ўзбагачаецца. Але гэты фразеалагізм залішне эмацыянальны нават для старонак газеты, бо ён з`яўляецца прастамоўным і нясе адмоўнае значэнне.

 

    1.  ВЫКАРЫСТАННЕ ЭКСПРЭСІЎНА-СТЫЛІСТЫЧНЫХ МАГЧЫМАСЦЕЙ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ У СУЧАСНЫХ ГАЗЕТНЫХ ТЭКСТАХ

 

Фразеалагізм можа передаваць значную колькасць сэнсавых адценняў. Разгледзім, як журналісты рэалізуюць выразныя магчымасці фразеалагізмаў у  сваіх тэкстах.

Карыстаючыся тэрміналогіяй  І.Я. Лепешава, адзначым, што усэнсавай  структуры фразеалагізма звычайна прысутнічае стылістычнае значэнне – канататыўны элемент, які экспрэсіўна-эмацыянальна афарбоўвае прадметна-лагічнае значэнне (паняційны змест) фразеалагізма, надаючы выказванню ўрачыстасць, фамільярнасць, іранічнасць, жарутаўлівасць, непашану і інш.

Стылістычнае значэнне складаецца з двух кампанентаў, што выступаюць як розныя бакі адной з`явы:

а) экспрэсіўна-ацэначнай  афарбоўкі, якая надае фразеалагізму  ацэначныя, эмацыянальныя і іншыя  ацценні;

б) функцыянальны-стылявой афарбоўкі, якая паказвае на прыналежнасць фразеалагізма  да пэўнага стылю. [7, c.198-199]

Так, выраз свой у дошкумае фразеалагічнае значэнне “блізкі сябр”, а таксама экспресіўна-ацэначную афарбоўку адабрэння і належыць да разраду размоўных фразеалагізмаў: “Ды яшчэ па плячы пахвальна паляпаюць: маўляў, у дошку свой хлопец!” (Звязда, 23 лістапада 2011).

Састаўнымі часткамі экспресіўна-ацэначнай афарбоўкі фразеалагізмаў з`яўляюцца ацэначнасць, эмацыянальнасць і экспрэсіўнасць. [6, c.199]

Пад ацэначнасцю разумеюць  станоўчую або адмоўную характарыстыку асобы ці прадмета. Параўнаем два прыклады: “Мы, хоць i блiзка адзiн ад аднаго жывём – вёскi, во, цераз гасцiнец, а… цi ўспомнiш, калi бачылiся, гаварылi?..<…>Былi ж некалi – вадою не разальеш…” (Рэспубліка, 22 снежня 2010)  і “Ды няма чым хвалiцца: як кот з сабакам, то збягуцца, то разбягуцца…” (Рэспубліка, 1 сакавіка 2011). Фразеалагізм  вадою не разальешадлюстроўвае станоўчае стаўленне да сітуацыі, а як кот з сабакам– адмоўнае. Эмацыянальнасць фразеалагізмаў звязана з выражэннем імі розных пачуццяў, настрою, суб`ектыўных адносін да асоб, прадметаў, з`яў. Нярэдка фразеалагізму ўласціва і эмацыянальнасць, і ацэначнасць адначасова. Так, выраз хоць куды станоўча характарызуе асобу ці прадмет і выражае захапленне, пахвалу: “Мабільнікі” ад “Самсунга” – хоць куды” (Звязда, 27 снежня 2003). Экспрэсіўнасць атаясамліваецца з выразнасцю і характэрная амаль для ўсіх фразеалагізмаў.

Існуюць розныя віды эмацыянальна-ацэначнай  афарбоўкі. Адны фразеалагізмы маюць  павышанную афарбоўку, другія – зніжанную. Фразеалагізмаў, якія характарызуюцца як высокія, узнеслыя, параўнальна няшмат: “Мястэчка: ад альфы да амегі” (Народная газета, 27.10.2011). Іншымі, найбольш тыповымі відамі стылістычнай афарбоўкі з`яўляюцца адабрэнне: “Востры на язык дзед Язэп, які неаднойчы жартаваў, а калі-нікалі нават і кпіў з Паслядовіча, сустрэўшы таго на вуліцы, сказаў: “Малайчына, Макарка. Так і трымай”. (Белорусская нива, 4 снежня 2010); неадабрэнне: “Няхай бібікі б`е хто-небудзь іншы” (Звязда, 10 лістапада 2006); “Паколькі “Народная газета” — сацыяльнае выданне, то і чытачоў нашых турбуюць найперш праблемы соцыуму: сям’і, быту, ну і, чаго тут крывіць душой, грошай” (Народная газета, 30 снежня 2009); жартаўлівасць: “Ды і наймальніку нецікава купляць ката ў мяшку — куды выгодней прыняць работніка з надзейнай рэкамендацыяй” (Звязда, 10 чэрвеня 2010); пагардлівасць: “Бо піва – гэта той жа воўк у авечай шкуры” (Раённыя будні, 10 сакавіка 2010);

Для значнай часткі фразеалагізмаў уласцівая ім пэўная адцэначнасць і  эмацыянальнасць з`яўляюцца пастаяннай прыкметай, характэрнай адзнакай. Напрыклад, фразеалагізм вялікае сэрца у любым кантэксце будзе мець афарбоўку адабрэння, пашаны: “Святар з вялікім сэрдцам” (Слова жыцця, 10 ліпеня 2011); “Магдалена, або маленькая гаспадыня вялікага сэрца” (Чырвоная зорка, 8 жніўня 2011). Разам з тым есць і такія фразеалагізмы, стылістычная афарбоўка якіх залежыць ад кантэксту. Так, выраз цішэй вады і ніжэй травы ўжываецца як са станоўчай: “Праўда, цяпер ніхто не біў, не лаяў, бо Міхась стаў паводзіць сябе цішэй вады ніжэй травы” (Газета Слонімская, 10 жніўня 2011) – так і з адмоўнай ацэнкай: “Хоць, вядома, гэтыя няўрымслiвыя дзецi ветру не былi цiшэй вады i нiжэй травы” (Звязда, 9 чэрвеня 2001).

Паміж экспрэсіўна-ацэначнай  і функцыянальна-стылявой афарбоўкай як кампанентамі стылістычнага значэння існуюць складаныя і неаднародный сувязі і ўзаемаадносіны. Можна прывесці немала прыкладаў, калі экспрэсіўна-ацэначная  афарбоўка сумяшчаецца з функцыянальна-стылявой і паміж імі існуюць прычынна-выніковыя  адносіны. Чым больш яркую экспрэсіўна-ацэначную  афарбоўку мае фразеалагізм, тым  больш ён функцыянальна абмежаваны.

Разам з тым у многіх выпадаках такога сумяшчэння двух афарбовак не назіраецца, яны выступаюць асобна і не залежаць адна ад адной. Скажам, фразеалагізм, які мае павышанную афарбоўку або станоўчую ацэначнасць, далёка не заўседы з`яўляецца кніжным і, наадварот, фразеалагізмы адмоўнай харакарыстычнай накіраванасці замацоўваюцца не толькі за гутарковым стылем.

    1. СПАЛУЧАЛЬНАСЦЬ ФУНКЦЫЯНАЛЬНА-СТЫЛЯВЫХ РАЗРАДАЎ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ З ПУБЛІЦЫСТЫЧНЫМ СТЫЛЕМ СУЧАСНЫХ ГАЗЕТ

 

Журналісты, негледзчы на свае жаданне зрабіць тэкст найбольш экспрэсіўным, могуць выкарыстоўваць толькі тыя фразеалагізмы, які спалучаюцца з публіцыстычным стылем маўлення. Выкарыстанне прастамоўных фразеалагізмаў на старонках газет, у вуснах радыё- і тэледыктараў павінна быць абумоўлена істотнымі прычынамі. А таму пытанне функцыянальна-стылявога расслаення фразеалагізмаў з`яўляецца вельмі важным для сучасных СМІ.  Бо калі экспрэсіўна-ацэначная афарбоўка фразеалагізмаў звычайна адчуваецца носьбітамі мовы, выразна ўсведамляецца імі, то функцыянальна-стылявая афарбоўка не заўсёды паддаецца адназначнай інтэрпрэтацыі.

Звычайна, калі гаворка ідзе пра функцыянальна-стылявое расслаенне фразеалагізмаў, традыцыйны, агульнапрыняты ў лексіцы падзел яе на міжстылявую, кніжную і размоўную пераносяць на фразеалогію і таксама вылучаюць  аналагічныя чатыры разрады. Гэты падыход  мы знаходзім у І.Б.Голуб, Н.С.Валгінай, Д.Э.Разенталя,М.І.Фаміной  і іншых  мовазнаўцаў.

Але ж прафесар І.Я.Лепешаў  займае іншую пазіцыю. Такі падзел ён называе “механічным”, які робіцца  без уліку асаблівасцей фразеалагізмаў. У якасці доказу прыводзяцца наступныя  аргументы: “Словы вада, дом, горад  і іншыя маюць нулявую стылістыстычную  афарбоўку, яны стылістычна нейтральныя  ў экспрэсіўна-ацэначных адносінах  і міжстылявыя з функцыянальнага  пункту гледжання. Яны могуць ужывацца і ўжываюцца ва ўсіх стылях мовы, у тым ліку і ў дзелавым. Сярод  фразеалагізмаў толькі адзінкавыя (тыпу ўсё роўна) могуць свабодна функцыянаваць ва ўсіх стылях, не ўносячы ў маўленне дысанансу. І гэта зразумела, бо ў галіне фразеалогіі няма стэрыльна чыстай нейтральнасці. Напрыклад, фразеалагізмы заўтрашні дзень, з рук у рукі, станавіцца на ногі не маюць ацэначнасці і эмацыянальнасці, але ім уласціва экспрэсіўнасць, непасрэдна звязанная з іх вобразнасцю. Таму іх нельга кваліфікаваць як стылістычна нейтральныя, а значыць, і як міжстылявыя” [7, c.203].

І.Я.Лепешаў прапануе  спачатку дзяліць фразеалагізмы на дзве группы: функцыянальна замацаваныя за пэўнымі стылямі і функцыянальна незамацаваныя за асобным стылем. З першай сукупнасці ён вылучае кніжныя, размоўныя і прастамоўныя фразеалагізмы. Такі падыход таксама заслуговае ўвагі.

Звернемся да пытання стылявого  расслаення фразеалагізмаў. Карыстаючыся тэрміналогіяй Лепешава, адзначым, што ў публіцыстычным маўленні могуць ужывацца міжстылявыя і размоўныя  фразеалагізмы; абмежавана выкарыстанне кніжных фразеалагізмаў і амаль  зусім недапушчальна выкарыстанне прастамоўных фразеалагізмаў.

Але ж існуюць спосабы  увесці ў тэкст іншастылёвы фразеалагізм так, каб гэта не выглядала недарэчна. У артыкуле “Фразеалагізм у суседстве  са словам” І.Я.Лепешаў узгадвае асноўныя з іх: “Калі ў тэкст уводзіцца іншастылёвы фразеалагізм і аўтар усведамляе гэта, то ў такіх выпадках ён карыстаецца слоўным ці графічным прыёмам ацэнкі мовы, што ў пэўнай ступені нейтралізуе фразеалагізм, узяты з іншай стылістычнай сферы, і адмяжоўваюць яго ад астатніх слоў у сказе. У якасці слоўных стылеўказальных сродкаў вельмі часта выкарыстоўваюцца агаворкі “як кажуць”, “як гаворыцца”, “што называецца”.

Асноўны графічны стылеўказальны сродак – двухкоссе. Яно выдзяляе стылістычна неаднародны фразеалагізм, паказывае на яго як на цытату з  іншага стылю” [6, c.219]

Праілюструем прыкладамі: “Мы прывыклі чытаць у газетах пра жанчын, якія выгадавалі, вывучылі за сваё жыццё сваіх дзяцей. Вывелі іх у людзі, як кажуць” (Звязда, 24 лістапада 2011) ці “Такiм чынам, удалося, як кажуць, забiць двух зайцаў: не толькi ўволю нацешыцца морам i сонцам, але i шмат што ўбачыць” (Звязда, 15 верасня 2004). У абодвух выпадках размоўныя фразеалагізмы пры дапамозе стылеўказальных агаворак арганічна выглядаюць у публіцыстычным тэксце.

Выкарыстоўваюцца ў беларускіх газетах графічныя сродкі ўказання стылю: “Мікалай Фяськоў: "З матэматыкай "не сябруюць" не толькі беларускія школьнікі..." (Звязда, 15 снежня 2010) ці “У вынiку парачка "высушыла мазгi" i афiцыянтам, i бармэнам, i ўсёй адмiнiстрацыi” (Звязда, 13 кастрычніка 2009). Размоўны фразеалагізм узят у двухкоссе, што робіць сказ цалкам успрымальным.

Некаторыя навукоўцы азначаюць  як адну з актуальных тэндэнцый спалучэнне розных стыляў у маўленні. Прцытуем В.Г.Кастамарава: “Стыль сенняшняй камуникацыи характырызуецца размытасцю граніц паміж рознымі камунікатыўнымі сферамі, нівеліроўкай тыпаў маўлення” [3, с.44]. Вынікі аналізу журналістцкіх тэкстаў вымушаюць нас прызнаць гэта свяржэнне.

 

    1. СТЫЛІСТЫЧНЫЯ ФУНКЦЫІ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ У ПУБЛІЦЫСТЫЧНЫМ ТЭКСЦЕ

 

Стылістычныя функцыі  фразеалагізмаў, г.зн. іх асаблівая  роля, мэтанакіраванасць, пэўнае прызначэнне  самыя разнастайныя і шматлікія. Журналіст павінен прафесійна, правільна выкарыстоўваць гэтыя адзінкі маўлення, каб палепшыць тэкст. Бо, як сцвяржаюць многія філолагі, “адзін з самых распаўсюджанных недахопаў газетнай мовы – гэта яго сухасць, невыразнасць, беднасць. Пазбегнуць гэтага недахопу часта дапамагае правільнае выкарыстанне фразеалагічных сродкаў мовы”. [11, с.57]

І.Я.Лепешаў вызначае два  тыпы стылістычных функцый фразеалагізмаў: функцыі ўзуальнага і функцыі  аказіянальнага характару [6, c.209]. Разгледзем, як журналісты рэалізуюць іх у публіцыстычных тэкстах. Адначасовае выкананне шматлікіх функцый – вось у чым сутнасць і стылістычная значнасць фразеалагічных адзінак. Таму калі гаворым пра іх розныя стылістычныя функцыі, то трэба мець на ўвазе, што гэта функцыянальнае размежаванне некалькі ўмоўнае. Пры аналізе будзем апірацца на тэрміналогію прац І.Я.Лепешава “Фразеалогія беларускай мовы” [7] і “Праблемы фразеалагічнай стылістыкі і фразеалагічнай нормы”[5].

 

V.1. УЗУАЛЬНЫЯ ФУНКЦЫІ ФРАЗЕАЛАГІЗМАЎ

Функцыі ўзуальнага характару  –  “прыродныя”, унутрана ўласцівыя  самім фразеалагізмам. Яны агульныя, пастаянныя, рэалізуюцца ў любым  кантэксце.

Намінатыўная  функцыя. Перш за ўсе асноўная маса фразеалагізмаў непасрэдна адлюстроўвае пазамоўную рэчаіснаць, называе прадметы, прыметы, дзеянні і г.д., выступае, як і словы-назвы, у ролі членаў сказа, г. зн. выконвае намінатыўную функцыю.  Напрыклад, у сказе “І многія іншыя нарысы, апавяданні, урыўкі з раманаў упершыню ўбачылі свет на старонках “Беларускай вескі”, “Калгасьніка Беларусі”, “Савецкага селяніна”, “Калгаснай праўды” і “Сельской газеты”, з якімі прызнаны ў краіне літаратар падтрымліваў цесную сувязь да скону жыцця…” (“Белоруская нива”, 4 снежня 2010) - фразеалагізм убачылі свет называе дзеянне “з`явіцца ў друку”.

Функцыя “лакалізацыі”  маўлення. Фразеалагізмы дазваляюць нам выказваць разгорнутую думку і  выкарыстоўваць пры гэтым невялікую колькасць лексічных адзінак.

І.Я.Лепешаў у сваіх  працах прыводзіць такія звесткі: толькі каля 5% фразеалагізмаў у беларускай мове  маюць слоўнікавыя адпаведнікі-сінонімы, часцей за ўсё неадекватныя па стылістычнай афарбоўцы і радзей тоесныя ва ўсіх адносінах [7, с.210]. А таму звычайна цяжка, а то і немагчыма замяніць фразеалагізм не толькі асобным словам, але і простым ці складаным словазлучэннем.

Сэнсавую ёмістасць і  лаканічнасць, здольнасць сцісла і  трапна перадаваць сутнасць пэўнай з`явы мае, напрыклад, фразеалагізм акунуцца з галавой: “Праўда, з галавой акунуцца ў рэдакцыйныя справы давялося з першага дня работы” (“Белоруская нива”, 4 снежня 2010). Сэнсавы адпаведнік гэтага выразу – “цалкам аддасціся якой-небудзь справе”. Такімі ж якасцямі валодае фразеалагізм палец у рот не кладзі: “Афiцыянткi, якiм палец у рот не кладзi, могуць дэманстратыўна адмовiцца ад такога "чаю", сказаць, што iм гэта не патрэбна, — i клiент, якому сорамна перад сваёй дзяўчынай, пакiдае нармальныя чаявыя” (Звязда, 13 кастрычніка 2009). Сэнсавы адпаведнік гэтага фразеалагізма – “такі, што можа пастаяць за сябе”.

Функцыя вобразнага выказвання. Вельмі многія фразеалагізмы здольны ствараць канкрэтныя, наглядна-пачуццевыя ўяўленні пра пэўныя з`явы рэчаіснасці, выступаць вобразнай назвай асобы, прадмета, дзеяння, стану, часу і г.д. Здольнасць вобразна адлюстоўваць рэчаіснасць – унутраная, прыродная асаблівасць толькі фразеалагічных адзінстваў. Яркую вобразнасць мае, напрыклад, фразеалагізм белая варона: “Белай варонай сабе адчуваў, таму што быў "не такім, як усе": здароўе падвяло і хварэў часта, ростам, як кажуць, не выйшаў” (Звязда, 1 красавіка 2011) – ці фразеалагізм з агня ды ў полымя: “Яны не могуць роўна гуляць, iх стыль — з агня ды ў полымя” (Звязда, 17 чэрвеня 2008), фразеалагізм на лбу напісана і снегу ўзімку не дапросішся: “Здараецца, трапляюцца непрабiўныя клiенты, на лбе ў iх напiсана — снегу ўзiмку не дапросiшся” (Звязда, 13 кастрычніка 2009).

Іншы раз фразеалагізм не толькі вобразна называе пэўнае паняцце, але распаўсюджвае вобраз на ўвесь сказ, але такі прыём  часцей сустракаецца ў мастацкіх  тэкстах, таму што патрабуе высокага ўзроўня валодання моўнымі багаццямі.

Ацэначная функцыя. Здольнасць не столькі называць тыя ці іншыя з`явы, колькі даваць ім станоўчую або адмоўную ацэнку, уласціва многім фразеалагізмам розных семантыка-граматычных тыпаў. Напрыклад, станоўчую характарыстыку асобе дае размоўны фразеалагізм не лыкам шыты: “У першую чаргу даказалі сабе, што мы, хоць і калгаснікі, але не лыкам шыты” (Звязда, 23 снежня 2010).

Ацэнкавае значэнне найбольш выразна выяўляецца ў назоўнікавых і прыметнікавых фразеалагізмаў, якія замацаваліся ў якасці іменнага выказніка. Так, у дадзеным прыкладзе не лыкам шыты – прыметнікавы фразеалагізм, які выконвае функцыю іменнага выказніка.

Эмацыянальная функцыя. Значная частка фразеалагізмаў перадае эмацыянальны стан чалавека, выражае разнастайныя пачуцці: радасць, захапленне, здзіўленне, насмешку, пагрозу і г.д.: “Паклаўшы руку на сэрца, прызнаемся, усе мы далёкія ад думкі, што ўладальнікі шчанюкоў і кацянят выстраяцца ў чэргі на чыпіраванне” (Звязда, 30 лістапада 2011); "Трэба разумець, што калі ў чалавека даходы ніжэйшыя за сярэднія па рэспубліцы, то ў гэтай сітуацыі нічога асабліва і не параіш. У яго проста няма грашовых лішкаў, каб нейкім чынам падстрахаваць сябе", — разводзіць рукамі наш эксперт (Звязда, 3 лістапада 2011); “Бо як бы ні круцілі носам крытыкі і эксперты, маўляў, чутны стыль "два прытопы—тры прыхлопы", аднак яшчэ да перамогі на "Еўрабачанні-2010" спявачка Лена Маер-Ландрут узарвала з дэбютным альбомам гэтага стылю ўсе музычныя чарты ў роднай Германіі” (Звязда, 1 чэрвеня 2010).

Экспрэсіўная  функцыя. Найчасцей экспрэсіўнасць атаясамліваюць з выразнасцю. Таму ўсе фразеалагізмы, якім уласціва вобразнасць, эмацыянальнасць, ацэначнасць, адначасова з`яўляюцца і яркім сродкам моўнай выразнасці (экспрэсіўнасці). Яркую экспрэсіўную функцыю маюць фразеалагізмы душа ў душуі рука ў руцэ: Колькі сем'яў сустрэнеш, што жывуць да самой старасці душа ў душу, рука ў руцэ?.. (Звязда, 30 чэрвеня 2011).

І.Я.Лепешаў адзначае группы фразеалагізмаў з асаблівасцямі  мастацка-паэтычнага характару, якія таксама  выконваюць экспрэсіўную функцыю, называе  іх “сваеасаблівымі мастацкімі мініяцюрамі” [7, c.213].

1. Рыфмаваныя фразеалагізмы. У сваіх працах І.Я.Лепешаў адзначае, што ў беларускай мове іх больш як 160. Кампаненты іх звязаны ўнутранай рыфмай. Сярод іх ёсць такія, экспрэсіўнасць каторых ствараецца або толькі эўфанічнымі прыёмамі, або у сукупнасці з іншымі сродкамі моўнай выразнасці. Яны таксама сустракаюцца на старонках беларускіх газет: Гора-прадпрымальнік, як нічога і не было, забраў больш як тры мільёны — і доўгія месяцы карміў мяне абяцанкамі-цацанкамі: то каменю няма, то работнікаў не хапае” (Звязда, 3 красавіка 2010) ці“Усё ж я зрабiла выснову, што шуры-муры з клiентамi — гэта легкадумныя адносiны” (Звязда, 13 кастрычніка 2009). У данных выпадках прастамоўны фразеалагізм ужываецца ў якасці моўнай характарыстыкі гераіні артыкула.

2. Фразеалагізмы, пабудаваныя  на сэнсавым супрацьпастаўленні  кампанентаў, якія на ўзроўні  слоў з`яўляюцца моўнымі або кантэкстуальнымі антонімамі: “Калі душыць адмоўныя эмоцыі, ніяк не праяўляючы іх, то рана ці позна яны самі знойдуць сабе выхад” (Звязда, 10 лістапада 2010).