Халықаралық есеп тәжірибесі

    Белгілер  мен қысқартулар 

    АLСРA - Американың Дипломды Қоғамдық Бухгалтерлер Институты.

    ҒАSВ - Қаржылық Есеп Стандарттары бойынша Комитет.

    SЕС - Құнды Қағаздар және Биржалар бойытиа Комитет.

    GААР –түрлі құжаттар саны енгізілген бухгалтерлік стандарттар мен тәртіптердің иерархиялық жүйесі.

    ББӨ-бастапқы бағалауды өзгертпеу.

    ЕЭО- Еуропалық  экономикалық одақ. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    Анықтама 

    Осы курстық жұмыста  анықтамаларына сәйкес терминдер  қолданылған:

    Бухгалтерлік  есеп – мүлік, ұйым міндеттемелері және олардың қозғалысы туралы ақпаратты ақшалай көріністе, барлық шаруашылық амалдарды біртегіс, үнемі және құжатты есепке алу арқылы жинау, тіркеу және жалпылаудың реттелген жүйесі.

    Баланс (француз тілінен аударғанда balance – таразы) -  актив және пассив баптарындағы өзгерістердің тепе-теңдігі.

    Логисмология - шоттар туралы ғылым.

    Легализм (латын тілінен аударғанда - заңдылық)- кәсіпорындарды реттеу заңдылыққа сүйенеді.

    Ассоциатизм (латын тілінен аударғанда - біріктіру)- кәсіпорындардың өзара біріктірілуі.

    Корпоратизм (латын тілінен аударғанда - бірігу, қауымдасу) – қоғамдық ұйымдардың бірігуі, қауымдасуы.

    Статмология - баланс туралы ғылым.

    Леммология – қалдық туралы ғылым. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Мазмұны 

Аннотация

Нормативтік сілтемелер

Анықтама

Белгілер  мен қысқартулар  

Кіріспе.......................................................................................................................8

1 Халықаралық есеп тәжірибесінің ерекшеліктері................ .............................10

1.1 Халықаралық есеп тәжірибесінің дамуы.......................................................10

1.2 Бухгалтерлік  есепке ықпал ететін ұйымдар  және  бухгалтерлік                    үлгілеулер..................................................................................................................14

2 Дүние жүзінің дамыған мемлекеттерінің  есебі................................................18

2.1 АҚШ-тағы есептің жалпы тарихы, есеп нысандары.....................................18

2.2 Жапониядағы есепті реттеу ерекшеліктері мен бухгалтерлерді                дайындау....................................................................................................................24

2.3 Франциядағы  есепті ұйымдастыру ерекшеліктері және шоттар            жоспары......................................................................................................................28

3 Қазақстандағы бухгалтерлік есептің бүгіні мен ертеңі...................................31

3.1 Озық халықаралық тәжірибе негізінде Қазақстандық бухгалтерлік есеп жүйесін құру..............................................................................................................31

3.2 Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің 2010 – 2014 жылдарға арналған стратегиялық жоспары.............................................................................33

Қорытынды................................................................................................................35

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі............................................................................36 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    Нормативтік сілтемелер 

    Осы курстық жұмыста келесі сілтемелер қолданылған:

    1. ҚР «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» заңы 28.02.2007ж. №234 [13 ].

    2. «Бухгалтерлік есепті жүргізу ережелері» ҚР ҚМ бұйрығы                        22.06.2008 ж. [15 ].

    3.  Қазақстан Республикасының Салық кодексі (2001 жылғы 12 маусым    № 209-II) 2008.01.01 берілген өзгерістер мен толықтыруларымен [16 ].

    4. 17.2007 жылы 27 шілдеде қабылданған ҚР «Білім беру туралы»                 заңы [17 ]. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    Аннотация 

    Курстық жұмыста шет елдердегі халықаралық  есептің жүргізілу ерекшеліктері  сипатталған. Қазақстан Республикасындағы  бухгалтерлік есептің халықаралық  стандартқа сай жүргізілуі қарастырылған.

    Халықаралық есептің даму тарихы, бүгінгі таңдағы  бухгалтерлік есеп үлгілеулері және бухгалтерлік есепке ықпал ететін ұйымдар  қарастырылған. Дүние жүзінің дамыған  мемлекеттеріндегі бухгалтерлк  есептің жүргізілуі және бухгалтер мамандарын даярлау сипатталған.

    Курстық жұмыс 9 кесте, 2 сурет және 36 беттен тұрады. Пайдаланылған әдебиеттер саны – 18.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе 

    Қазақстанда соңғы жылдарда есеп жүйесі түбегейлі өзгеріске ұшырады. Қазіргі уақытта есепті жетілдіру процесі әлі жалғасуда. Алайда есептің теориялық аргументгеріне, санаттар түсіндірмесіне біздің республикамызда соңғы уақытқа дейін елеулі өзгерістер мен толықтырулар енгізілген жоқ. Қазақстанның халықаралық стандартқа бейімделуі дүние жүзіндегі бухгалтерлік тәжірибенің оң жақтарымен алмасуға, сондай-ақ, оны оқып үйренуге мәжбүр етеді. Есепті реформалаудың қазіргі қажеттілігін ұғыну әр турлі елдерде бухгалтерлік есеп қалыптасу процесін зерттеу қажеттілігін туғызады. Бухгалтерлік есеп жүйесінің дамуы адамзат қоғамы тарихы-құрамдас бөлігі болғандықтан, аздап тарихқа шолу жасалған.

    Бухгалтерлік  есеп дегеніміз – мүлік, ұйым міндеттемелері және олардың қозғалысы туралы ақпаратты  ақшалай көріністе, барлық шаруашылық амалдарды біртегіс, үнемі және құжатты  есепке алу арқылы жинау, тіркеу және жалпылаудың реттелген жүйесі.

    Бухгалтерлік  есептің объектісі болып ұйымның  мүлігі, олардың міндеттемелері және өзінің қарекет етуі кезіндегі ұйымның  шаруашылық жұмыстары.

    Бухгалтерлік  есептің басты міндеттері болып  табылатыны:

    -бухгалтерлік есепті пайдаланатын ішкі - басшыларға, ұйымдастырушыға, мүшелерге және ұйым мүлкінің иесіне және сыртқы - (инвестициялаушыларға, қарызшыларға және басқа да бухгалтерлік есептілікті қажет етушілерге керекті ұйымның қарекеті және мүліктің жағдайы жөнінде толық әрі сенімді мәліметтерді құрастыру;

    -бухгалтерлік есепті заң бойынша жүргізу;

    -шаруашылық қарекеттердің теріс нәтиже бермеуін және ішкі шаруашылық қорлардың қаржылай тұрақтылықты ұстауын қадағалау.

    Бухгалтерлік  есепті ұйымда есепші, ұйым жетекшісі және сыртқы ұйым жүргізе алады.

    Бухгалтерлік  есепті жүргізу барысында субъект  мыналарды қамтамасыз ету керек:

• есеп беру кезеңі барысында жекелеген шаруашылық амалдарды көрсету және активтер мен міндеттемелерді бағалауды есепке алу бойынша қабылданған саясатының айнымас болуын;
• есеп беру кезеңі бойынша барлық шаруашылық амалдардың есепке алынуында толық көрсетілуін;
• есеп беру кезеңдеріне сай кіріс және шығындардың дұрыс көрсетілуін.

    Негізгі бухгалтерлік есеп мектептерінің айырмашылықтарының жалпы сипаттамасы анықталған. Сонымен қатар экономикалық дамыған елдердің барлығында өз мүшелерінің жоғарғы біліктілік дәрежесіне кепілдік беретін және олардың біліктілік мүдделерін қорғайтын мықты жұмысшылар бірлестігі құрылған.

    Әлемнің дамыған елдеріндегі жүргізілетін бухгалтерлік есеп жайлы ақпараттар берілген. АҚШ, Франция және Жапония мемлекеттеріндегі жүргізілетін есептің тарихтары, есептің жүргізілу барысы, есептілікті құжаттау және де бухгалтерлерді дайындау ерекшеліктері атап көрсетілген.

    Курстық жұмыстың зерттеу объектісі –жалпы бухгалтерлік есепті ұйымдастыру ерекшеліктері. Зерттеу пәні-АҚШ, Жапония, Франция және Қазақстан Республикасындағы бухгалтерлік есептің ерекшеліктері. 

    Зертеудің мақсаты – дамыған елдердің бухгалтерлік есеп жүргізу ерекшеліктерін анықтап, отандық бухгалтерлік есеп жүргізу үлгісін құру.

    Теориялық негізін келесі авторлардың зерттеулері  құрайды: Сейдахметова Ф.С., Радостовец В.В., Шмидт О.И., Кеулімжаев және т.б.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    1 Халықаралық есеп тәжірибесінің ерекшеліктері 

    1.1 Халықаралық есеп тәжірибесінің дамуы 

    Бухгалтерлік есеп - бірнеше даму кезеңдерден тұратын көне пән, оны келесі түрде жинақтап көрсетуге болады:

    •  инвентарлық (XIII ғасырға дейінгі аралық) бұл кезеңде табиғи өлшемдер ғана қолданылған. Көпестердің тұрмыс жағдайы жақсаруға байланысты   жеке сауда делдалдар арқылы сауда жүргізуге ауысты, осы кезде серіктестіктер пайда болды. Пайда болуы өз алдына шаруашылық бірлік ретінде меншік иесінен бөлек қарастырылып, олар өз кезегінде есептің дамуына елеулі рол атқарды. Агенттіктер мен бөлімшелердің пайда болуы есеп беруге негіз болып, корпорациялардың дамуына септігін тигізді. Бүгінгі таңдағы есептеу жүйесіне араб математигі Аль-Хорезм сандар тобын және «нөл» санын енгізу арқылы бір әсерін тигізді.

    • сауда (XIII - XVII ғасыр аралығы) кезеңі екі жақты жазбаның пайда болуымен және есепте ақшалай өлшемдердің қолданылуымен сипатталады. Есеп жүйесіне синтетикалық және аналитикалық шоттар ұғымы енгізілді, оның негізін қалаушы Жак Савари (1622-1690 жж.) болды. Бұл кезеңде есептік шараларды құқықтық реттеу, сондай-ақ алғаш рет бухгелтерлік есепке арналған нормативтік актілер пайда болды. Есепті жүргізу көбіне несиегерлердің құқығына нақты кепілдік берген Саі(1673 жж.) Коммерциялық Кодексі ең әйгілісі болып саналды.

    • кәсіпкерлік (ХVІІ-ХІХ ғасыр аралығы) кезеңі тауар номенклатурасының дифференциациялануы мен есеп объектісінің көбеюімен байланысты болды. Бұл кезенде бухгалтерлік есеп синтетикалық жинақтап және аналитикалық бөлшектеп бірге құрылды. Мұндай оқытудың авторы және Савари ойын жалғастырушы әйгілі итальяндық бухгалтер Джузеппе Чербони (1827-1917 жж.) болды. Акционерлік қоғамның кең байланысты шаруашылыққа, сәйкесінше есепте қарама-қарсы пікірдегі тұлғалар ортасы көбее түсті. Салық салуда елеулі өзгерістер болды.

    • ұйымдық-әдістемелік (XIX ғасырдың 1 жартысы) есептің екі бағыты дамыды: құқықгақ және экономикалық. Біріншісінің негізі Италияда қаланды. Бұл жолды ұстанушылар (пәніне келісім-шарттар, сәйкесінше кұқықтар мен міндеттеме жатады деп есептеді. Бірақ итальяндық зерттеушілер міндеттемелердің қозғалысы - бұл құндылықтарда болған өзгерістердің салдары дей келе, есептің мақсаты шаруашылық қызметтің нәтижесі болуы тиіс деп есептеді [1].

    Заңгер  білімді, итальяндық теоретик Франческо  Вилла (1801-1884 жж.) есептің құқықтық және экономикалық мақсатқа біріктіруге және оны ғылыми дәрежеге көтеруге әрекеттенді. Бухгалтерияның мақсаты шаруашылық пен мүліктердің ұйымдастырылуын бақылау дей келе, негізгі есептік санаттар мен қағи даларды жүйелендірді. Тұтасымен сол кезеңдегі итальяндықтардың көзқарасына шолу жасай келе, есеп ғылымның дамуын үш бағытқа бөлуге болады:

    -логисмологиялық - шоттар туралы ғылым;

    -статмология - баланс туралы ғылым;

    -леммология – қалдық туралы ғылым.

    • коллациялық (XIX ғасырдың ортасы) кезеңде шаруашылық процеске қатысушы тұлғалар өзара бақылау жасайтын есептік тәсілдер пайда болды. Коллацияның бір нұсқасы сызықтық ретінде болды, ол бір сызықтағы жазба өзара байланысты екі факторды тіркеуді қарастырады. Англияда Кембридж университетінің математигі профессор Артур Кейлидің кітабы «Екі жақты бухгалтерия қағидалары» деген атпен жарық көрді, онда бухгалтерлік есеп пен математиканың байланысын зерттеу ұсынылған. Осы кезеңде есепті жүргізудің американдық мектебі дами бастады.

    • механикалық (XIX ғасырдың соңы) - бұл кезеңде есептік жұмысшылардың еңбек сыйымдылығын арттыру және есепті қысқартуға байланысты есеп саласында техникалық кұралдар (кассалық машиналар, аппаратгар) жаппай қолданыла бастады. XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басында есептің нағыз бағыты — баланстану пайда болды.

    • операциялық (XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың). кезеңде қаржылық-нәтижелі шоттарды оқшаулау және коммерциялық есептеу туралы ғылым дамыды: бухгалтерлік есептің американдық мектебінің өкілдері А. Черчбони (1866-1936 жж.), Р.Х. Монтгомер (1872-1953 жж.), В.Э. Пагон (1889-1991 жж.), Д.О. Мэй (1875-1961 жж.) және тағы басқалары шыкты; Т. Эмерсонның «стандарт-кост» (1908-1909 жж.) және «директ-кост» жүйесін дамыту туралы жазған мақаласы жарияланды. (Цж. Кпарк және Дж. Хар-рис). Бұл кезең бухгалтерлік есепті оқып үйренуің міндетті шарты болып табылатын негізгі есептік қағидалардың құрылуымен аяқталды [2].

    Есептің дамуын сипаттай келе әр түрлі елдерде XIX ғасырдың екінші жартысында ғылыми бағыттардың пайда болғандығын айтуға бопады. Соның ішінде зерттеушілер есепті оқытудың төрт негізгі мектебін бөліп қарастырады.

    Итальяндық мектеп. Оның өкілдері - Ф.Вилла, Ф. Марчи,                 Дж.Чербони, Дж.Росси және тағы басқалар. Әуелі басында оқытуда бухгалтер құндылықтарды емес, материалдық жауапты тұлғалардың (агенттердің) кұқықтары мен міндеттемелері, сонымен қатар берілген кәсіпорынмен есеп айырысатын заңды және жеке тұлғалардың құқықтары мен міңдеттемелері есепке алынады деп пайымдаған.

    Француз мектебі.  Оның өкілдері - Ж. Курсель Сене, Э. Леоте, А. Гильбо, Ж.Б. Дюмарше және басқалары, олар мақсаты құндылықтардың сақталуына бақылау жасау емес, кәсіпорының шаруашылық комитетінің тиімділігінде деп есептеген. Сондықтан да есепті экономикалық тұрғыдан түсіндіру, яғни бухгалтер-экономист елеулі рөл атқарды. Ол арнайы әдістемелердің көмегімен капиталдың, ресурстардың, құндылықтардың жасаған құқық және міндеттеме ретінде емес, олардың қозғалысын көрсетуге міндетті болды [3].

    Неміс мектебі. Жазбаларды тізбектеу, есепті жүргізу нысанын құрастыру тәртібіне байланысты сұрақтарға үлкен мән берді. Оның көрнекті өкілдері И.Ф. Шерр, Ф. Гюгли, Г. Никлиш және басқалар болды. Бұл мектепке итальяндық және француздық мектептердің қабылдағанындай шоттан балансқа емес, баланс шотқа өту тән болды. Бұны неміс авторлары былайша деді: дебет пен қредиттің мәні активтік немесе пассивтік шоттарға байланысты өзгереді (екі қатарлы шоттар теориясы) [4].

    Американдық мектеп бухгалтерлік есепті адам - кәсіпорын арқылы адамдарды басқару инструменті ретінде қарастырған, яғни бухгалтерлік ақпараттар психологиялық тұрғыдан міндетті түрде әкімшілік ынталандыруға ықпалды болуы тиіс[5]. Егер де ықпалды болмаса, онда ақпараттар жарамсыз болып табылады. 1 мектептің әйгілі өкілдеріне Г. Эмерсон, Ч. Гаррисон, Дж.В. Патон және тағы басқаларын жатқызуға болады. Олар «стандарт-костинг», «директ-костинг» және «жауапкершілік орталығы» деген әдістемелік тәсілдерді құрған. Кейіннен уақыт өте келе бухгалтерияның арнайы саласы - басқару есебі құрылды. Негізгі бухгалтерлік мектептер туралы айта келе есептеу ғылымына қатысты бүгінгі күндегі айырмашылықтарды 1-кестеде жүйелеп көрсетілген.  

    Кесте – 1

    Негізгі бухгалтерлік есеп мектептерінің айырмашылықтарының жалпы сипаттамасы 

    1-кестенің  жалғасы 

    Бұл кестеден мынаны айқын көруге болады: бірде-бір мемлекетте бухгалтерия саласының біркелкі концепциясы жоқ, ал келтірілген нақты елдің барлық бухгалтерлері әр мектептің құқық концепциясын бөле бермейді. Сондай-ақ әрбір мектеп өзіне әр түрлі көзқарасты ұстанады.

    Осыған  байланысты экономикалық шешімдердің дифферен-циациялануы есептің көптеген бағыттары мен түрлерінің пайда болуына алып келді. Нақты уақытта іскерлік әлемде әр түрлі ақпарат түрлерін сипаттап жазу үшін «Қаржылық есеп», «Басқару есебі», «Салық есебі» және тағы баска да терминдер жиі қолданылады. Бірақ есепті қолдану мұныменен шектелмейді, әрбір тұлға салықтық төлемдерді жүргізуге және өзінің табысына әсері беруге міндетті. Сондықтан да іс жүзінде амалдар күнделікіті есепті әр түрлі нысанда қолданады. Экономикалық өмірдегі өзгерістер бухгалтерлік заңдылықтың құрылуын қажет етеді.

    Айтылғандарды жинақтай келе мынадай түйін жасауға болады: нақты уақытта есеп әдістемесінің әр түрлі нұсқалары бар олардың ішіндегі ең негізгісіне мыналар жатады: европалық ва риант ІАS - Еуропа экономикалық қауымдастығына кірген мемлекеттерде енгізілген және американдық вариант GААР - Біріккен Ұлттар Ұйымы ұсынған.

    1.2 Бухгалтерлік есепке ықпал ететін  ұйымдар және  бухгалтерлік үлгілеулер 

    Экономикалық  дамыған елдердің барлығында өз мүшелерінің жоғарғы біліктілік дәрежесіне кепілдік беретін және олардың біліктілік мүдделерін қорғайтын мықты жұмысшылар бірлестігі құрылған.

    Ұйымдар атауының келтірілген тізімі уақыт талабына сәйкес қызметінің өзгеруіне байланысты жүйелі тұрде ауысып отырған. Кестеден көрініп тұрғандай өткен ғасырдың алғашқы 30-40 жылдарында бухгалтерлік есептің ұйымдық құрылымының дамуына АҚШ негізінен үлес қосты, солайша олардың біліктілік ұйымдарының үлесіне басым көпшілігі тиесілі болды. Бұл сол кезеңдегі елдердің экономикалық мүмкіндігінің өсуіне, білім беру жүйесінің сипатына және басқа да себептерге байланысты болғанымен, мұнда өткен жүз жылдықтың басында біліктілік ұйымдардың саны аз, әрі әйгілі болмады.

    Әр  түрлі салада есеп талаптарын енгізу, экономикадағы дағдарыс, корпорациялар мен жеке тұлғаларға қосымша салықтардың салынуы бухгалтерлік есепті зерттеуді және пікір таластардың қажетгілігін туғызды. Көптеген әлеуметтік өзгерістер бухгалтерлік есепке алу және есеп беру жүйесінің қайта құрылу салдарынан болды. Бұл орайда ағылшын-американдық есеп жүйесінің жетістігі қазіргі халықаралық есеп жүйесінің негізін құрды.

    Жекелеген ұйымдардың қызметін қысқаша сипаттай келгенде есепті жетілдіру шаралары - орнын басу қағидасына негізделген. Халықаралық бухгалтерлер федерациясы бухгалтерлік стандарттарды жетілдіру және тарату арқылы білікті бухгалтерлердің жан-жақты дамуына және күшеюіне ықпал етеді. Бұл ұйым 1977 жылы ұйымдастырылған, қазіргі уақытта оның қатарына дуние жузінің 77 елінің 100 бухгалтерлік ұйымдары енген. Олар сауда, өнеркәсіп, білім беру және мемлекеттік қызметте жұмыс істейтін білікті бухгалтерлер болып табылады. Бұл ұйым негізінен бухгалтерлік қызметтің этикалық, білім беру және аудиторлық бағыттарымен шұғылданады. ХБФ (ІҒАС) құрамында біліктілік этикасы, жоспарлау, аймақтық ұйымдастыру бойынша тұрақты комитет жұмыс істейді. Оның ішінде бес жылда бір рет халықаралық конгресс өткізу бойынша комитет бар. ХБФ стандарттарды шығармайды, бірақ дүние жүзінің әр түрлі елдеріндегі қолданыстағы стандарттардың таратылуын қадағалайды.

    Бүгінгі танда есепке нарық пен мемлекет басым ықпал етеді. Оның бір шегі либерализм (лат. тілінен аударғанда - бостандық), онда есеп тұтастай және толығымен нарықтық күшпен қамтамасыз етіледі. Басқа шегі - легализм (лат. тілінен аударғанда - заңдылық) ретгеу заңдылыққа сүйенеді. Ассоциатизмде (лат. тілінен аударғанда - біріктіру) және корпоратизмде (лат. тілінен аударғанда - бірігу, қауымдасу) кейбір қауымдық ықпалдың үлесіне сәйкес либерализм мен легализмді өзімен байланыстырады және осы шектердің арасында жатады [6].

    Жекелеген мемлекеттерде есепті реттеудің барлық қызметін мемлекеттік құрылым орындайды. Кейбір елдерде барлығын біліктілік ұйымдар реттейді және олардың құзырына жатады. Бұл жерде оның құрылғысына мемлекет тәуелсіз, қоғамдық топтардың шешімін қорғауды қамтамасыз етеді және де бухгалтерлік мәселелердің реттелуін бухгалтерлердің өздері шешеді.                       2-кестесінде әр түрлі елдердегі бухгалтерлік есеп нормаларын жасау амалдарын салыстыру берілген.  

    Кесте -2

    Әр  түрлі елдердегі бухгалтерлік есеп нормаларын жасау амалдарын салыстыру