Қиял психологиясы және зерттеу тарихы

                                        Жоспар:

Кіріспе: 

І Қиял психологиясы және зерттеу тарихы.............................................3бет 

1.1Қиял бейнелерінің  ерекшеліктері.......................................................12бет 

ІІ Қиялдың  шығармашылық ролі. 

1. Қиял және шығармашылық ...............................................................14бет

2.2 Қиял процесінде  қайта жасау жолдары.................................................17бет 

2.3. Қиялдың дамуы  және функциялары.....................................................18бет 

ІІІ «Вербальді  фантазияның» даму деңгейін зерттеу.................................20 бет 

3.1. « Вербальді  фантазия» әдістемесін талдау...........................................23бет 

Қорытынды......................................................................................................24 бет 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі...................................................................26бет 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                                    Кіріспе

Курстық жұмыстың тақырыбы: Қиял психологиясы және зерттеу тақырыбы.

Курстық жұмыстың мақсаты: Бала қиялының даму деңгейіне оның оқудағы жетістіктері тәуелді болып келеді. Өйткені  бала кез-келген сабақты жақсы меңгеру  үшін оған қиял қажет болады. Ал әртүрлі мәселелерді шығармашылық  жағынан шешу үшін балаға қайта қиял қажет. Сондықтан да, осы орайда мен қиял процесстерінің дамуын оның түрлерін, оны дамыту және адамды зерттеуде қандай жолдарын қарастыру маңызды орны алатындығын білуге мақсат қойдым.

Өз  курстық жұмысымның теориялық бөлімінде  осы аталған тақырыптарды қарастырып өттім.

Ал  практикалық бөлімінде мен 8-ші «Ғ»  сынып оқушыларына диагностикалық әдістеме өткізіп қортындысын шығардым. Менің курстық жұмысымның тақырыбы елеулі тақырыптардың бірі деп ойлаймын, өйткені қиял барысында адамның жеке басы дамиды, өзінің болашақтағы жоспарын ең алдымен қиялдау арқылы іске асыра алады. Тақырыптың қиыншылығы біріншіден әлеуметтік психологияда алғашқы орындағы мәселелердің бірі болып табылады. Жалпы менің курстық жұмысым 3 бөлімнен тұрады.

 Бірінші  бөлімде қиялдың зерттеу таоихы  түрлері қарастырылады, екінші  бөлімде шығармашылыққа тоқталып, үшінші бөлімде топ ішіндегі  оқушылардың қиялының даму деңгейін  зерттеу, оны әдістеме арқылы  зерттедім. Толығырақ арнайы бөлім мен бөлімшелерді жазылған.

Зерттеу объектім № 38 мектеп лицейінің 8 «Ғ»  сынып оқушылары іс-тәжірибе өткенде  бөлінген топта  зерттеу жұмыс  жүргізе бастағанымын ол курстық  жұмыстың одан әрі қарай жалғастыруға мүмкіндік берді. Сыныпта 29 бала оқиды және сол балалардың қиялының даму деңгейін әртүрлі болды, мен сол деңгейлерді дұрыс бағаладым деп ойлаймын 

І. Қиял психологиясы және зерттеу тарихы. 

    Ес елестері бойынша адам бұрын  көріп- білген заттар немесе  құбылыстар бейнесі көз алдына  ой арқылы келтіреді. Бірақ кейде біздің көріп- білгендеріміздің бейнесі ой арқылы елестететін жағдайлар да болады. Бұл елестер немесе бейнелер, қиялдар. Бұл тек адамға ғана тән нәрсе. Мәселен, мүсінші жасайын деп жатқан мүсінді көрген жоқ бірақ, ол ойымен оны көз алдына алып елестетіп жануарлар әрекеттерінен адам еңбегінің өзгешелігін сипаттай отырып; К.Маркс «өрмекші қимылы тоқымашының қимылына ұқсаса қимыл жасайды, ал ара өзінің болауыз ұяларын салғанда кейбір архитектор адамдарды ұялтады. Бірақ ең жаман деген архитекторлардан айырмашылығы- болауыз ұя жасамастан бұрын, жұмыс басында тоқып алған. Еңбек процесінің аяғында келіп шығатын нәтиже сол процесстің кезінде адам ойында, яғни идеясында болған нәрсе» деп жазды.

    Бұрын ондай түрде көріп білмеген  заттар мен құбылыстардың бейнесі адамның  көз алдын ( бейнелер түрінде) қиялында елестегенінен осы бейнелер әр дайым көп адамның өз өмірінде кездестірген элементтер мен  бөлшектерден құрастырылады әрбір жаңа нәрсені жасауда не ойлап шығруда мысалы машинаны өзі бұрын бір жерден көрген өзіне таныс ( теориялық не практикалық жағынан) бөлшектер мен тетіктерден құрайтындай болып дам ойынмен көз лдына келтіреді.

   Тіпті фантаст жазушылары да  өз шығармаларынын дүниеде жоқ,  таңғажайып кейіпкерлерін өмірде  дамыған элементтерден жасайды. Мыасл: Гербер Уельс «Әлем күрестері»  атты фантастикалық романында Марс тұрғындарының бастарын құс  тұмсықты металл циллиндерге ұқсас етіп, ал аяқтары болса, оны алып жәндіктің аяқтары тәрзді етіп көрсетеді.  Негзінен марстықтар алып сегіз аяқтарға ұқсас болып келеді. Халық қиялында әңгімелерде осылай жазылып айтылған. Мыаслы су перісі- балық құйрыты  әйелдер орман перісі- мүйізі бар ұзын сақалды карт кейіпінде бейнеленеді. Сөйтіп шығармашылық процесте бұрын көріп білгендер әрдайым орытылып жатады.

    Бұын біз қабылдаған заттар  мен құбылыстардың бейнелерін  жасаудағы психологиялық  пароцесті қиял деп атайды.» Фантазия» реалдық өмірмен қатынвасы аз қиял деп  түсінгенімен көптеген жағдайда қиялды фантазия деп атайды. Қиялың бай болуы, көрген заттар мен құбылыстардың бейнесін дұрыстап бақылап, абылдай білуге оны сақтай білуге байланысты. Бұл процессте ойлау маңызды роль атқаорады. Ойлау кезінде қиялдан туғандарды сын тұрғысынан қарап, оған тиісті өзгерістер енгізіледі. Сезімтал жағдайда қиялға тәуелді болса да, оған өзінің ықпалын тигізеді.  Адамның қиялы арқылы ойларын жүзеге үін ерік керек. Қиял – адамның психикасының ерекше формасы, ол басқа психикалық процесстерден бөлек тұратвн және қабылдау ойлау және жадыда сақтау расындағы аралы орын алатын психикалық теория. Қиял адамға ғана тән және ағза қызметіне қызық бейнеден байланысты. Қиялдың механизмі туралы әлі күнге дейін бізге система белгілі емес. Адам  қиялынан қай бөлігіеде қиял  жайылған. Бұл басты жауаптарға байланысты нақты ешқандай жауап алмаймыз.

   Қиял арқасында адам өзінің  қызметін жопарлап оны басқара  алады. Адамның материалды және  рухани мәдениеті қиял өнімі  болып табылады. Қиялда адам өткенін  еске түсіріп келешке өмірін  ашады. Қиялы бай адам  әртүрлі   бағыта өмір сүре алады. Өйткені  жадыда сақталған келешек армен фантазияда елестетілген. Қиял адамға практикалық әрекет жағдайларда хабардар болуға және мәселелерді шешетін көрнекті бейнелі ойлағыш негізгі болып табылады.

     Қиял- сыртқы дүние заттары мен  құбылыстардың субъективтік образдарын қайтадан жаңғыртып, өңдеп бейнелеуде көрінетін тек адамға ғанан тән психикалық  процесс.

     Қиял ерекшеліктері: әр адамның  қиялы алға қойған мақсаттары  мен қызықғуларына байланысты: қиялдың  мазмұны мен формасы адамның   дара ерекшеліктеріне де білім тәжірбиесіне байланысты. Қиял адамның өскен ортасына, этностық ерекшеліктеріне табиғат жер- су қоршауына баланысты; қиял адамның барлық психикалық  құбылысымен ұштастып жататын процесс (зейін, ойлау, сөйлеу,  қабылдау) адам қиял еңбек процесіне іс-әрекет үстіне жарыққа шығып дамып отырады, қиялдың бүтіндей пассив түрінің тегі көру. Ұйқы  кезінде ми клеткаларының бәрі тежелмейді. Кейбір бөлімдері қозу жағдайында блып жұмыс істейді. Мидың мұндай бөліктерін күзетші пункт дкеп атайды. Пассив және ырықсыз қиял адамның даму кезінде туып отырады. Мысалы; адам аспандағы бұлтқа ұй қабырғасы түрлі көлеңкелрге қарап оларды бір нәрсеге ұқсатады. Актив түрі- бұл қиялдың шарықтап дамуының жоғарғы сатысы. Адамның творчестволық әрекетімен тығыз байланысты түрлі. Ол өзі үш топқа бөлінеді: қайта жасауц творчестволық қиял, арман.

   Қайта жасау- суреттеп жазғаған  жаңа немесе сызғанға қарап,  адамның жаңадан бір нәрсе  елестете алуын адам шындыққа  сай дұрыс образдар беріп отырады.

   Творчестволық қиял- өзіндік жаңа  образдар жасау арқылы әрекетке жаңа продуктылар беруде көрінетін қиял. Жазылған суреттің ғылымның қиялы осы творчестволық қиялға жатады.

   Арман- өз қалуынша жаңа образдар  жасау. Арман өзіміздіәң тілеген  келешекке бағытталған қиял процесі.  Арман- қиялдың еркіті түрлі  ол саналы әрі бесенді сипата ие.

 Қиял  бейнеінің жасау жолдары: Гипербола-қиял  бейнесін жасауға қатынасатын  әдістерінің бірі. Гипербола деп  нәрсенің жеке сипаттары, белгілердің  үлкейтіп көрсетеді. Қиял бейнесін  жасаудың екінші әдісі нәрсенің  бір жағын ерекше көрсету деп аталады. Егер заттың айырмашылығын ескермей оның ұқсастығына көңіл бөлетін бойынша схематизация әдісі қолданылады. Қиялың типтік бар бір  обарз жасап, жинастыру.

   Қиялдың айырмашылықтары: әр адамның  қиялы әртүрлі болады, бір-біріне  ұқсай бермейді.Бір адамдардың қиялы шындықпен араласып жататын байланысты екінші біреулердің қиял жөнді жетілген дәрменсіз тар көлемді байланыста болып келеді. Шындыққа сай дәл дұры образдар жасай алатын адамдардың қиялы мазмұнды келеді. Адамдар бірбірінен қиялдың дәрменсіздігімен де ажыратылады. Біреудің қиялының даму деңгейі жоғары дамыса, яғни ол адам көпті көріп бұрып көріп білгендерін мен құбылыстар жасай алады. Осы адамдардың фантазиясының деңгейлерін ерекшеліктерін әртүрлі әдістемелер жүргізхе отырып анықтауға болады.

  Қиялдың  төрт басты түрі бар: активті, пассивті, продуктивті репродуктивті.

   Акивті қиял- өзінің тілегенінен  және еркін өзінде сәйкес бейнелер  тудыра алады.

Продуктивті қиял- шындық саналы түрде құрылады.

Пассивті  қиял- қиял бейнелері спонтанды түрде адамеркі және тілгеінен туындайды.

Репродуктивті қиял- шындық қандай түрде бар, сондай түрде елестетиіледі. Мұндай фантазияның  кейбір элементтері бар, мұндай қиял шығармашылығынан гөрі қабылдау немесе жадыда сақтауды елестетеді.

Адам  қиялымен көркемдік шығармашылық процесі байланысты. Бәріне танымал Н.И.Шишкин суретінде ботаниктер орыс орманының өсімдіктерін тани алады, мұндай өсімдіктер дәл бейнелеген. Кез-келген  өнер бастамасын өмір, ол фанитвзияның ьастапқы барысы ртінде көрінеді. Бірақ, ешқандай фантазия адамға белгілі ретінде көрінеді.Мысалы: П.Пикассо «Герника» шығармасы 1936-1939ж.ж Испаниядағы қайғылы оқиға бейнесі. Егер мұның әрбір бөлігін алып қараса астрактілі тұрғыда нақты ой нақты бейне туады. Мұндай  қиял өнімі болып М. Бунгаловтың «Мастер және Маргарита» романы, ағайыенды стругацкий романтикасы 14 жасар Москва оқушысы Надя Рушеваның фонтастикалық кентавризасы болып табылады.Адам қиял әдебиет және өнермен ғана шектесіп қана қоймайды. Ол ғылыми техникалық және т.б. шығармашылық түрлерін бейнелейді. Бұл түс көрушілік елестеушілдік арман. Түс көрушілік  қиялдың пассивті және ол бетті ем,ес формасы болып табылады.Елестеушілік ( галлюцинация)- адамның қоршаған шындықпен ешқандай байланысы жоқ фантастикалық елестеу. Олар әдетте адамның психикалық немесе организм бұзылуының нәтижесі.мұның (грезы) елестеушіліктен айырмашылығын- бұл қалыпты психикалық жағдай ол келешекте елестетін тілекпен байланысты фантазия. Арманның мұның ерекшіліклігі ол көп мөлшерде шындықпен байланысқан. Арман және мұң адамның көп уайымшыл болады, әсіресе жастық шақ кезінде.Адамның алдында белгілі бір мақсат тұрмаған кезде ол еріксіз ойға шолып қиялдайды қиялдың ырықсыз түрлі осы кезде көрінкеді. Қиялдың ырықсыз әрекетіене адам түсі жатады онда көптеген жағдайда өмір шынедығының бейнесі таңғажайып сипатта көрінеді. Бейненің дербестігімен сапалығның байланысты елестетуде қиял қайтабасқа адамдардан орындағандардан айтып беруін не болмаса қайтадан жасап беруін ( мыаслы сызу жоба) нәтижесінен туады. Кітапті оқи отырып табиғат көрінісіне не оқиғаны көз алдымызға келтірмеміз, ойша автордың тарих оқулығын оқи отырып өз қиялы өмірде де еңбек те және оқу жұмысында қажет.Біз басқа адамдар айтқан заттың құбылыстың және әрекеттің бейнелерін айтқан онда бірімізді-біріміз аз түсініп ал басқа адамдардың тәжірбиесін мүлде қабылдай алмаған болар едік.Мысалы: әр адам «Евгений Онегин» романын оқи отырып ойша сонда жазылғанның барлығын көз алдына келтіреді. (репродуктивті қиял) ал біра осы шығарманы өз шығармашылық қиялының күштілігінмен данышпан А.С.Пушкин ғана жасай алады.

 Ғылымның  өнер тарихының конструктордың  тіпті кез келген адамдардың  жаңа нәрсені жасап шығарудағы  іс- әрекеті шығармашылық қиялсыз  мүмкін емес.  
 
 
 
 
 

1. Қиял  бейнелерінің ерекшеліктері.

    Инициотива көрсетілген еңбектің барлық түрлі қандай да бір жаңалық енгізеді шығармашылықтан сипат алады. Қандай да бір еңбектің шшуі немесе қоғамдық құндылығывн бар әрекеттің матариалдық не рухани жаңа өндірілгіш жасалуы шығармашылыұқ деп аталады. Машинаны ойлап табу, өндірісте жаңалық тауып ұсыныстарын енгізу әдеби музыкалық көркем шығармалар жасау еңбектің ( инженердің дәрігерідің мұғалімнің оқушының) табысты шығармашылық заты бола алады. Еңбек  шығармашылық сипат алу үшін ең алдымен адам басшылыққа алатын идея керек. Сондай-ақ шығармашылық іске деген зор  ықыласшы және оны қайткенде жақсы орындаймын деген талпынысты қажет етеді. Бұл арада адамның білмейтін және оның өзі істеменген ісінің мәніне дем қоюының орасан зор рөлі бар. Сонда фактілерге сүйене отырып қандай да бір жаңа істі аныта,ғанға неесе қандай түскенін барлық адам  көргенмен бірақ тек Ньютон ғана бұл қарапайым құбылыстарым құбылысты даттай отырып дененің әлемдік тартылыс заңын ашты. Бұдан  оның қолы кетуінің себебі әемдік мәселелерді ол ойлайды  және бұл саладағы біліміне жол болады.Қиялсыз ешқандай шығармашылықтың болуы мүмкін еес. Жаңа нәрсе жасау үшін ойша көз алдымыздыға елестету крек. Жұмыс шығармашылық болу үшін табандылық пен еңбеку сүйгіштік көрсету керек. Жұрпттың көпшілігі іс тек қабілеттілікке ғана талантты адамдар шығармашылықпен шұғыладан алады, оларда барлығын да өздігінен болып шұғыладан алады олапрды барлығын да өздігінен болып жатады. Деп ойлайды. Ал сол адамдардың өзі күнделікті жұмыс істемесе, тіпті талантты адам да ештеңе жасай алмайды.

 Адамның  ой еңбегін көп жұмсауы талап ететін ауыр жұмысын сипаттай келе В.В.Маяковский былай деп жазады:

    Поэзия-грамын табу

   Жылдық еңбек 

    Радий

Ол Юрй  Гагаринге қызмет орнын таңдауына  мүмкіндік берді. Ол күні бұрын ай қай жерде қиып болса, сол жерге  баруға бел байлаған еді, ол өзін құдіретті комсомол ұрпағымын ұлымын сондықтан жылы орынды түзеуге тиіс емеспін «деп сезінеді Гагарин және оның жолдастары Солтүстікке сұранды».

  Шығармашылық  үшін бір ғанан еңбек сүйгіштік  те жеткіліксіз. Тиісті қабілеттілік  те, керек, егер адамның еңбекке деген қажетті еркі мен ынтасы болса, қызмет процесінде жақсы ұтымды орындалады.

   Л.И.Толстой жазушы еңбегін «қиын  жұмыс» деп айтады «Түзетпестен  жазу дегенді мүлден ойдан  шығарып тастау керек деді ол- Мен бірнеше рет қайта өзгертіп отырмайынша, қалай жазу керектігін түсібейінше» Толстой қол жазбасының алғашқы үлгісі азушының орасан зор жұмысы туралы баяндайды.

 Қай  жұмыс болса да ұйымшылдық  болмай тұрмайды. Бұл қиыншылықтарды  жеңе отырып алам жетіліп рухани және дене күшін елестетеді. Жеңіл жұмыс емес, қиын жұмыта төзімді адамдар ғана ұшқыш- космагнаваптар болар алады. Ұшқыштар оқушылар алдын келтіруі керек мұғалім сабаққа дайындалған кезде  сабақтың барысын оқушылардың қандай материалдарды және қалай тыңдайтынын олардың сұрақтарын беретін жацаптарын елестетіп отырады. Тәрбие жұмысын отырып, педагог ойша белгілі бір психикалық қасиеттер бар адам бейнесін жасайды, сөйтіп ол оқушыларынан қандй адам тәрбиелеп шығаруды жобалағандай болады.

  Дамыған  қиялды жетпеген жерде мектеп оқушысының оқу жұүмысы да жақсы өтуі мүмкін емес. Көркем шығарманы оқығанда, не болмаса айталап айтқанда оқушы автордың ойын толығымен түсіне алмауы мүмкін. 
 
 
 
 
 

ІІ  Қиялдың шығармашылық ролі. 

      Адам  іс-әрекеттің қандай түрінде болмасын қиял қажетті нәрсе.Қиял тіпті материкада да қажет, онсыз тіпті диффериционалдық және антаградық есепті шығаруға мүмкіндік болмас еді. Қиял қызметі- ұлы құны бар сана.

Шынында да қиял, болған құбылыстың себеьі жөнінде  жорамал жасау, болатын оқиғаларды болжау тағы басқалар үшін ғалымдарға қажет әдеби еңбекте кейіпкерлердің бейнелерін жаау үшін жазушы әуелі оны өз қиялында жасап алуы керек: суретші салайын деген суретін ойша көз алдын келтіруі керек мұғалім сабаққа дайындаған кезде сабақтың барысын оқушылардың қалай тыңдайтыные одардың сұрайтынын, беретін жауаптарын елестетіп отрадлы. Тәрбие жұмысфн жүргізе отырып педагог  ойша белгілі бір психикалық қасиеттері бар адам бейнесін жасайды, сөйтіп ол оқушысынан қандай адам тәрбилеп шығаруды жобалайды. Дамыған қиялды жетпеген жердле мектеп оқушысының оқу жұмысы да жақсы өтуі мүмкін емес. Көркем шығарманы оқығанда не болмаса қайталап айтқанда автордың айтқанын ойша елестетеді. География сабаған оқыған бала қиялымен өзіне байланысты табиғат оқиғаларын елестетпейінше тарих жөніндегі әңгімелерді түсінуге болмайды. Кейде оқушының оқыған сабақты түсінбеуінің себебі де мұғалімнің айтқанынан не болмаса оқулықта жазылғанды ойша елестете алмағанынан болады. Мектеп оқушысының шығарма жазу процесінде қиялдың рөлі зор.

     Қиял  оқушының және басының жалпы дамуына, дәлірек айтқанда, моральдық тәрбиесіне әсер етеді. Қиялдың арқасында кейіпкердің тамаша образы жасалады, ол адам болса соған ұқсауға тырысады. Сондықтан да көптеген жастар мен жасөспірімдер Павел Карчаглидей және басқа да сүйікті кітап кейіпкерлеріндей болғылары келеді.

     Қиял  және адамның басқа психологиялық  процестерінен және қасиеттерімен  тығыз байланысты. Қиял әдетте әсер алумен әрлене түседі. Қиял арқылы елестеген сурет, көптеген жағдайда жоғары сезімталдық әсерінен пайда болады. Қорқыныш сезімі адамды қиялында қауіп қатерді елестеуге мәжбүрлейді, ал керісінше осы қауіп - қатерді, қиялдау қорқыныш сезімін бірнеше есе күшейте түседі. Бұл жағдайдың қуаныш және ренжіш сезіміне де қатынасы бар. Бұл сезімдер қиялдау арқылы күшейе түседі, ал осы әсерлер қиялды күшейтеді.

     Адамның ақылы мен қиялының арқасында  бір-біріне күшті бағыныштылық бар. Жеке адам ақылының жоғары дәрежеде болуын көптеген жағдайда дамыған бай қиялмен байланысты. К.Д. Улинский әсерлі де эрек стилін қиял ұлы ақылдың қажетті құралына жатады, әрине, мұндай қиялдың  алатын мәліметі күш, ақылына әсер етеді. Қиял, ой, поэтикалық сезім, көңіл күйі тағы басқа арқылы мықтап қорытындап болуы тиіс, сонымен қатар оларды адамның өзі басқарады. Егер қиял бос, керегі жоқ не болмаса өнегесті, зердесті ассоцицияларға толы болса, онда оның ойындағы және күші, әсіресе ерікті кезінде ақыл - ой процесін түгелдей өзгертіп жіберуі мүмкін, - деп жазған.

     Қиял  және адамның ерік саналарымен тығыз  байланысты болуы мүмкін, сондықтан оның пайдасы немесе зияны болуы жөн жағдайларда қиял процесін адам арқылы қалай бауылауға алуына байланыстыс.

     Жеке  адамға психологиялық сипаттама  беру үшін, әсіресе шығармашылдық  қиялдың үлкен маңызы бар. Шығармашылыққа қажет күш пен сезімге үлкен өрдеу туғызатын шабыт секілді, психологиялық жағдай, әдетте қиялдаумен тығыз байланысты.

     Қиял  ерекшеліктері белгілі дәрежеде жеке адамның моральдық бейнесі  жөнінде пікір айтуға мүмкіншілік  береді. Құбылыстарды үлкейте не кішірейте көрсетуге тағы басқа бейімділік көп реттерде қиялға бақылаудың жоқтығынан болып тұрады. Мұндай жағдайлар кейде өкінішті айта отырып, реалды нәрселерді қиялдығымен шатастыру кейбір балаларда кездеседі. Бірақ дұрыс тәрбие болған жерде, жылдар өткенде, мұндай кемшіліктерден ара болады.

     Егер осы кемшілік есейген адамдарда, онда мәселенің ғасырға шапқаны. Өзін-өзі бағалаған кезде ол менде де зор қасиеттер бар деп ойлайды, ол шын мәнінде онда жоқ. Мұндай адам өз кемшілігін сезбейді, сөйтіп айналасындағылар жеркенетіндей болып кетуі де мүмкін. Керісінше ақыл - ой бақылауындағы қиял өзін-өзі сын көзбен бағалауға әсер етеді, сөйтіп адам өзінің қандай адам болғысы келетінін алып елестетеді. Бұл оны өте байсалды етіп, өз дәрежесін көтеру үшін жұмыс істеуге үйретеді.

     Басқа адамның жағдайың жақсы түсінген адам ол адамның қасіретін бірге тартып, жаны ашуға бейім болады. Мұндай жағдай оны сезімтал, қайырымды, инабатты жан етеді. Ал, қиялы жоқ адам, сондықтан да өзін - өзі басқа адамның орынына қоя алмайды, тек өз қамын ойлайды, соған машықтанып белгілі бір жағдайда өзімшіл болып кетуі қиын емес. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2.3 . Қиялдың дамуы  және функциялары 

     Көптеген  шығармашылық процестердің қозғаушы күші қажеттілік болмақ. Өз қажеттеріне жарату үшін адамзат дамуының алғашқы кезінің өзінде-ақ адамдар нәрселерді ойлап табатын болған. Адамдар құр қолмен   жұмыс   істей жүріп, сол қолдардың атқаратын жұмысын жақсы да шапшаң ететін еңбек құралдарының қарапайым түрлерін ойлап таба бастаған, сөйтіп тез ішу үшін пайдаланылатын екі қолдың алақаның орнына адамдар ожау қолданды, қысып жұмылған жұдырықтан болашақтағы балға келіп мықты қатты қысып ұстаған саусақтар қысқан жасауға ой салды және тағы басқа заттар.

     Шығармашылық  қиял жылдаған жылдар бойы адамға еңбек  құралын барған сайын жетілдіре  беруге көмектеседі. Кейбір өнер шығармалары заттардың бір белгілері мен қасиеттерін бөлектеп алып соларды басқа түрде біріктірген жағдайда жасалатын болған. Мұндай тәсілді агглютинация деп атайды. Грек сринкісін - адамның басы мен кеудесін, иттің денесі мен арыстанның аяқтарын біріктіріп жасаған, ол кентаврды болса, он ер адамның болсын кеудесін және қолдарын, денесі мен аяқтарын қосып жасаған.

     Ғылыми   мен  техника  салаларындағы  көптеген   жаңа нәрселер әртүрлі заттардың  бөлшектерін құрастыру арқылы жасайтын болған. Мысалы, трамвай мен автобустың кейбір ерекшелектерін    біріктіре    отырып    адамдар    троллейбус жасады.

     Жаңа  фантастикалық бейнелерді жасау  тәсілдерінің бәріне заттарды үлкейтіп не кішірейтіп алуды жатқызуға болады. Халық ертегілерінде шынашақтай баланың болуы белгілі жазушы Свирт Гулливердің бейнесін ергежейлер арасындағы алыптылық кішкентай адам бейнесін жасады. Қиялдау үшін ең қажеттісі - белгілі. 
 
 
 
 
 

2.4 

     Адам  ойы жұмыс істеп тұрғандықтан, олар көп армандайды. Дәл осы кезде қиял жұмыс істей бастайды. Адам өзінің тілегімен ойды, қиялды тоқтата симайтындығы белгіленген.

     Адам  өмірінде қиял спецификалық функция  қатарын толтырады. Соның біріншісі  шындықты бейнелі түрде елестету, екіншісі эммоционалды жағдайларды реттеу. Адам өзінің қиялымен көптеген қажеттілігін қанағаттандыра алады. Өмірге басты функциялар психоаналимзімде жиналады. Үшіншісі қиял функциясы адамның жағдайы және танымдық процестерді реттеу де қатысумен сипатталады. Бейнелер көмегімен адам басты жағдайларға  көңіл бөле алады. Төртінші қиял функциясы-ішкі жоспар әрекетін құру бейнелеу көмегімен ойды орындай алу қабілеттілігі. Бесінші функция бұл шындықты жоспарлау және  бағдарламалар.    Қиял   көмегімен    біз    көптеген шындықты   жоспарлау,   психовизиологиялық жағдайларды  басқара аламыз.

     Фантазия  бейнелері ешқашан шындықтан алшақтаған болмайды. Қиялдың жадыда сақтау, қабылдау және ойлау спецификоларымен байланысты қиялдың индивидусиды, типологиялық ерекшеліктері бар. Кейбір адамдарда нақты, әлемді бейнелі қабылдау бар. Мұндай индивидтер жақсы ойлаудың шығармашылық түрімен икемделген, ол физологиялық түрде мидың оң жақтағы шарымен байланысқан. Басқалар белгілер түсінікпен бейнелеуге икем келеді (солжақ жарты шарымен байланысты). Қиял адамның жеке тұлғалық ерекшелігі, оның нақты сәттегі психологиялық жағдайы. Шығармашылық өлшемі. Мазмұны мен формасы бейнелеушінің жеке тұлғасын жақсы бейнелейді. Бұл дәлелдеме психологияда, әсіресе психодиагностикалық әдістеме құрылуында кең тараған.

     Прозктивті  типтің даралық тесті-ол адам өзінің қиялында басқа адамдарға өзінің даралық қасиеттерін бейнелеуге бейімділігі. 
 
 

III. Эксперименттік  бөлімі.

     Мен өзімнің практикалық бөлімімде  балалардың вербальды фантазияларының  даму деңгейін анықтауды көздедім. Ол үшін №38 мектеп лицейінің 8 «Ғ» сынып оқушыларына «Вербальді фантазия» әдістемемді қолдандым. 

     «Вербальді  фантазия» әдістемесінің пратоколы: 

     Аты жөні: Утепова Рабиға. 

     Өмірге  басты функциялар психоанализде  жиналады.

      3-ші қиял функциясы адамның  жағдайы және танымдық процестерді  реттеуде қатысуымен сипатталады.  Бейнелер көргенімен адам басты жағдайларға кепіл бола алады.

     4-ші  қиял функциясы ішкі жоспар  әрекетін құру көмегімен ойда  орындай алу қабілеттілігі. 

     5-ші функция - бұл шындықты жоспарлау және бағдарламалау.

     Шығармашылық қиялды бағалап білудегі тамаша құралдың бірі арнаулы және әсіресе еркін тақырыпқа шығарма жазу. 

     Аты жөні: Ибрахимов Әділжан 

     Аты-жөні: Мусин Жанат