Макроэкономиканың пайда болуы мен дамуы

Мазмұны

Кіріспе

     Курстық жұмыстың тақырыбы макроэкономикалық  теория: пәні және зерттеу әдістері. Макроэкономика (makros – үлкен және  oikonomike – үй шаруашылығын ұйымдастыру ережелері) ғылымы микроэкономика тәрізді экономикалық теорияның бір бөлігі болып табылады. Макроэкономика – бұл елдің экономикасына, оның шаруашылығына тұтастай қатысты ірі ауқымды экономикалық құбылыстар мен үрдістерді зерттейтін экономикалық  ғылымның бір саласы. Макроэкономика ғылымы ағылшындық атақты экономист Джон Мейнард Кейнстің 1936 жылы жарыққа шыққан «Жұмысбастылықтың, пайыздың және ақшаның жалпы теориясы» атты іргелі еңбегінен бастау алады. Макроэкономика – бұл мемлекеттердің экономикаларының өрлеуі мен құлдырауының себептерін зерделеуді, сонымен қатар, жаһандық экономикалық мәселелреді және дағдарыстарды болдырмауға мүмкіндік жасайтын экономикалық саясатты даярлауды зерттейтін ғылым. Осы жұмыстың өзектілігі біріншіден соңғы кездері макроэкономиканы зерделеу мүддесі болып табылады.Ол келесі себептермен көрсетілген. Біріншіден, макроэкономика тек макроэкономикалық үрдістер мен құбылыстарды жай ғана сипатттамайды,олардың заңдылықтары  мен тәуелділіктерін  анықтайды, экономикадағы себеп-салдарлық қатынастарды зерттейді. Екіншіден, макроэкономикалық тәуелдіктер мен экономикадағы  қарым-қатынастардан  жағдайды бағалауға мүмкіндік беріп және оның жақсаруы үшін не істеу керек екенін көрсетіп, және те біріншіден саясат қызметкерлері не жасау керек екенін көрсетіп,экономикалық саясатты жасауға мүмкіндік береді.Үшіншіден, макроэкономикадан біліп түйгеніміз болашақтағы үрдістер қалай дамитыны жайлы білуге мүмкіндік беріп, болжам жасап, болашақтаға экономикалық мәселелерді болжауға мүмкіндік береді. Берілген жұмыстың басты мақсаты – макроэкономика  басты мәселелері мен олар қолданатын әдістерін қарастыру болып табылады. Осы мақсатқа қатысты жұмыстың басты міндеттері қойылған – макроэкономиканың деректемелерін табу, «макроэкономика» ұғымына анықтама беру, микро- және макроэкономиканың айырықшылықтарын көрсету, макроэкономиканың пәні мен зерттеу әдістерін қарастыру және те оның негізгі ұғымдарының мазмұнын ашу. Зерттеу объектісі – макроэкономиканың пәні мен зерттеу әдістері болып табылады. Зерттеу пәні – белгілі бір елдің экономикасының макроэкономикалық  саясатын анықтап, баға беру. Бірінші бөлімде макроэкономиканың пайда болуы мен дамуы жайлы сөз қозғалады және де негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер қарастырылады. Негізгі және алғашқы макроэкономикалық көзқарастар қарастырылады. Екінші бөлімде макроэкономиканың пәні мен зерттеу әдістері қарастырылады.

     Макроэкономиканың зерттеу әдістері: агрегаттау және макроэкономикалық үлгілеу болып табылады. 2006-2008 жылдардағы Қазақстанның негізгі макроэкономикалық көрсеткіштері және макроэкономикалық саясат қарастырылады.

     Үшінші  бөлімде ҚР 2010 жылғы макроэкономикалық  саясаты анықталады.

1. Макроэкономиканың пайда болуы және дамуы

1. Негізгі макроэкономикалық  көзқарастар

     Макроэкономика (makros – үлкен және oikonomike – ұйымдастыру ережелері) ғылымы микроэкономика тәрізді экономикалық теорияның бір бөлігі. Макроэкономика – бұл елдің экономикасына, оның шаруашылығына тұтастай қатысты ірі ауқымды экономикалық құбылыстар мен үрдістерді зерттейтін экономикалық ғылымның бір саласы. Макроэкономика ХХ ғасырда пайда болды, бірақ та оның  құрылуының түп негізі екі ғасырдан астам уақытқа артқа созылып  жатыр. Ең алғаш макроэкономиканың заңдылықтарына сипаттама беруге тырысқан  француз мектебінің өкілі Франсуа Кэне  (1694-1774) болып табылады. Ол жер иеленушілер отбасында туып, медициналық және құқықтық білім алып, сол кезде Людовик ХV сарай ішіндегі дәрігері және те мадам Помпадурдың  қолдауына ие болды. 1764 жылдары медицинаға арналған ғылыми жұмыстарынан кейін Ф. Кэне өзінің «Экономикалық кестелер» атты өміріндегі басты еңбегін  жазып (1758 ж.), осы еңбегінде ол осындай қорытынды жасады: қоғамдық өнімнің табиғи және құнды элементтері арасында нақты анықталған теңгермелі қоғамдық өндірістің бағдарын құра аламыз деп пайымдады. Ф. Кэне айырбас  байлыққа әкелетіні жайлы меркантилистердің көзқарасын жоққа шығарып , ол байлықтың негізгі көзі тек егіншіліктегі еңбек емес , ал өндірілген өнімнің ауыл шаруашылығының тұтынуы , бірақ та оның шектелімділігі -  байлықтың негізі болып  еңбек тек егіншілікте ғана деп санағандығында болып табылады. Ф. Кэненің айналасында оның шәкірттері мен жақтастары болған : В. Р. Миробостарший (1715-1789), Дюпен де Немур (1739-1817), Анн Тюрго (1727-1781).

     ХХІ ғасырда Карл Маркстың  (1818-1883) ұдайы  өндірістің кеңейтілген көрінісі және  швейцар экономисі Леон вальрастың (1834-1910) жалпы тепе-теңдік теориясы пайда болды. Л. Вальрас – математикалық мектептің ең бір кең танылған теоретигі. Ол жалпы экономикалық  тепе-теңдіктің  үлгісін және соның негізінде ұсыныс пен сұраныстың анализі мен бірнеше теңдіктердің жүйесін жасап шығарды. Ең бірінші макроэкономиканың терминін  өзінің мақаласында 1933 жылы әйгілі норвег ғалымы, экономист-математик, эконометриканың негізін қалаушылардың бірі, Нобель сыйлығының иегері Рагнар Фриш (1895-1973) қолданған болатын. Бірақ та макроэкономикалық теория өзінің бастауын  әйгілі ағылшын экономисі, Кембридж мектебінің өкілі, лорд Джон Мейнард Кейінстің (1883-1946) іргелі еңбегінен алады.                                                                                                Осының пайда болуына әсер еткен «ұлы тоқырау» өнеркәсібі дамыған елдердің тарихында  экономикалық дағдарысқа ұшырауы болып табылады. «Қара жексенбіден» бастауын алды, ол дегеніміз 1929 жылы 25 қазанда Нью-Йорк биржасындағы акциялардың баға белгіленімінің күйреуі болып табылады. Акцияның  құны 90 %-ға дейін құлап, ұсақ салымшылардың жаппай күйреуі АҚШ-тың  саудасы мен өнеркәсібінде көріне бастады. Дағдарыс тез арада басқа да елдерге жайылып кетті, бірінші қатарлы АҚШ-пен  өзара қаржылық міндеттемелермен қатасы бар Ұлыбритания мен Герменияға таралды. Ф.Рузвельттің «Жаңа бағамымен» дағдарстан шығуды байланыстырады.                                                                                                Бірінші дүние жүзілік соғыстан кейінгі демократизация сондай-ақ маңызды рөл атқарды. Демократиялық үкімет өмір сүру деңгейінің төмендеуіне қатысты ой толғауда болып және те депрессияға қарсы жаңа экономикалық күресу әдістерін жасап шығаруды қажет етті.

     1936 жылы ағылшын экономисі Джон Мейнард Кейнстің «Жұмысбастылықтың, пайыздың және ақшаның жалпы теориясы» атты еңбегінің пайда болуы ұлы тоқырауға тікелей қатысты болып және те макроэкономиканың дербес экономикалық жүйе ретінде пайда болуына негіз болды. Кейнстің негізгі идеясы : классиктер есептегендей нарықтық экономика ұзақ уақыт бойы өзін-өзі реттей алмайды, өйткені баға ылғи да икемді болмайтындықтан осылай болатынын ол тұжырымдаған. Осы жағдайда экономика баға тетіктері арқылы тоқыраудан өзі шыға алмайды, сондықтан мемлекеттің жиынтық сұранысты ынталандыру енгізінде араласуы керек. Кейнсиандық көзқарастардың пайда болуын кейін экономикада «Кейнсиандық революция» деп атады. Сонымен осы жайды да ескере кеткен жөн, макроэкономиканың құрылуына әсер еткен. Ол ұлттық шоттар негізінде жүйелі санақтың пайда болуы болып табылады. Мәліметтердің бар болуы макроэкономикалық құбылыстардың өзара байланысы мен серпінінін бақылау мен сипаттауға мүмкіндік береді. Ол макроэкономика ғылымының дамуындағы бірінші қадам болып табылады.   Өзінің кітабында Дж. Кейнс экономикалық теория үшін жаңа түсініктемелер мен санаттарын ойлап тауып, оларды макроэкономикалық талдаудың міндетті құралдары ретінде  қолданып , қазіргі кезде оларды экономикалық теорияның барлық бағыттары мен мектептернің ғалымдары қолдануда. Кейнс келесі макроэкономикалық мәселелерді бөліп көрсетті : экономикадағы жұмысбастылық деңгейін анықтайтын факторлар мен жұмыссыздықпен қарсы күресудің әдістерін , экономикадағы бағаның рөлі мен бағағ деген сұранысты анықтайтын факторларды , пайыздық мөлшерлемесі игіліктер мен ақша нарығын  өзара байланыстыруды қаматамассыз ететін табыстама тетіктің басты  элементі екенін көрсетті. Болашақта ғылымның дамуы негізінде оған мына экономикалық мәселелер : экономикалық динамика, инфляция және т.б келіп қосылды.

     Нарықтық  экономика толық жұмысбастылықты  тұрақты ұстай алмайдығында Дж. Кейнстің кітабында осындай теоретикалық тұжырымдама бар. Дж. Кейнс табыстың тепе-теңдік деңгейі өндірістік ресурстарды толық пайдаланбаған кезде де пайда болуы мүмкін деп көрсеткен. Сонымен қатар, Дж. Кейнс мемлекеттің дағдарысқа қарсы саясатының қағидаттарын жасады.                 1960 жылдардың ортасына дейін макроэкономика Дж. Кейнстің құрастырған көзқарастармен және оның жақтастары американдық экономистер Дж. Хиксонмен (1904-1989), Альвин Хансенмен (1887-1975), Пол Самуэльсенмен (1915 жылы туды) және т.б. көзқарастарымен дамып келді. Бірақ та, 70-жылдардың басынан бастапкейнсиандық пастулаттардың  экономистердегі қатсты бірегейлігіне зақым келді. Тоқыраудың инфляцияға қатысы болуы жаңа мәселені тудырды. Осындай жағдайдың туу себебін көбісі мемлекеттің экономикаға белсенді араласуынан деп түсінген.

     Кейнсиандық революцияға қарсы көзқарастар пайда болды. Осылардың жауабы ретінде классикалық парадигманы және басшылығында  оның негізін қалаған Фридман Милтонның болуымен монетарлық доктринаның пайда болуы көрсетілді. Олар нарық өзін-өзі реттей алады деген көзқарасты алға қойып және те басты орынға баға ұсынысын шығарды. Монетаристердің көзқарасына сәйкес белсенді кейнсиандық саясатқа байланысты баға өзгерісін емес, бағаның тұрақтылығы макроэкономиканың ахуалын тұрақтандырады деп бөліп қарастырды.

     Монетаризм  өзін-өзі реттейтін анрықты және неоклассикалық макроэкономиканы экономикалық теорияның жаға ағымы ретінде ұсынды. Сонымен қатар кейнсиандыққа қарсы баламалы бағыттар дамып, бірақ та енді микроэкономикалық міне-құлықтық үлгілер негізінде болды.

     Қазіргі ғасырдың бас кезінде екі макроэкономикалық класиикалық және неоклассикалық   мектептер құрылып, олар макроэкономикалық саясаттың ұсынысына мүлдем қарсы бағытта дамыды.

     Осының  барлығы макроэкономика жалпы экономикалық теорияның бір бөлігі ретінде, шаруашылық саланың жаңа аспектілерін  өзіне қоса отырып дамып келеді дегенді білдіреді. Макроэкономика – ұлттық экономиканың қызметін біртұтас экономикалық жүйе ретінде қарастырады.

     Макроэкономикалық жүйе – бұл оның көптеген салыстырмалы дербес шаруашылық субъектерінің өзара  іс-әрекетінің нәтижесі. Макроэкономикада экономикалық тұрақты өсуге, ресустардың толық жұмылдырылуына, инфляция деңгейін минималдауға және төлем балансының теңдестігіне жағдайларды (қолайлы мүмкіндіктерді ) қамтамассыз ету тұрғысынан алғанда экономиканы біртұтас зерттейтін ғылым. Макро деңгейде зерделенетін үрдістер категорияларға біріктіріледі. Бұлар жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ ), жалпы ішкі өнім (ЖІӨ), ұлттық табыс (ҰТ), қорлану қоры және т. б. агрегаттанған шамалар.

     Ғылыми-технолошиялық  ілгерлеушілік және халық санының  өсуі нәтижесінде экономикалық өсу болады. Дәлірек айтқанда, бұл фактордың серпіні (динамикасы) ұзақ мерзімді кезеңде өндірістің әлуетті көлемінің серпінін анықтайды. Алайда, қысқа мерзімді кезеңде экономика бұл негізгі траекториясынан, яғни әлуетті деңгейінен жиі ауытқып отырады  . Сондықтан, тұрақты экономикалық өсуді циклдық толқуларды дұрыс басқару арқылы ғана қамтамассыз етуге болады. 

     Ресурстардың  толық жұмылдырылуын және инфляциясыз (өте әлсіз инфляция) экономикалық өсуді қамтамассыз ету мақсатында экономикалық циклді басқару макроэкономикалық саясаттың құралдары көмегімен жүргізіледі. Макроэкономика – мемлекеттердің экономикаларының өрлеуі мен құлдырауының себептерін зерделеуді, сонымен қатар, жаһандық экономикалық мәселерді және дағдарысты болдырмауға мүмкіндік жасайтын экономикалық саясатты даярлауды зерттейтін ғылым. 

Сурет 1 – ҰМК-дегі экономикалық өсу (а) және ҚМК-дегі экономикалық өсу (ә)              
 

2. Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер және макроэкономикалық тұрақсыздық

     Ұлттық  есепшоттар жүйесі дегеніміз макро  деңгейдегі экономикалық үрдістердің  барысын, нәтижелерін сипаттайтын  өзара байланысты макроэкономикалық  көрсеткіштер жүйесі. Ол – елдің  негізгі экономикалық көрсеткіштерін бағалайтын халықаралық стандарт болып табылады. Мұнда тауарлар мен қызметтердің шығарылым көлемі, қоғамдық жиынтық табыс және жиынтық шығындар секілді маңызды макроэкономикалық көрсеткіштер жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) негізінде есептеліп, бейнеленген. Яғни, ұлттық есепшоттар жүйесі ЖІӨ-нің барлық сатыларындағы (өндіру, тарату, айырбастау, тұтыну) қозғалысын көрсетеді.Ұлттық есептер теориясының қалыптасып, дамуына әлемнің даңқты экономистері Дж. М. Кейнс, Р. Стоун, В. Леонтьев, Дж. Хикс және т.б. үлкен үлес қосты. Ұлттық есептер теориясын және дамыған алдыңғы қатарлы елдердің ұлттық есептер жүргізудегі тәжірибелерін ескере отырып, БҰҰ-ның статистикалық комиссиясы алғаш ретжылы ҰЕЖ-нің стандартын жасап, қолданысқа енгізді. Соңынан, оған 1968-1993 жылдары толықтырулар енгізіліп, жетілдіріле түсті. Ал, біздің елімізде 1993-жылдан бастап ЖІӨ-нің есебі ҰЕЖ негізінде жасала бастады. Қазіргі күнде, ҰЕЖ әлем елдерінің басым көпшілігінде (150-ден артық елде) қолданыста.

     ҰЕЖ-нің  негізінде:

• ұлттық шаруашылықтың есептік кезеңдегі жай-күйінің толық суретін анықтап, көрсетуге;
• елдің экономикалық дамуының болашағына болжамдар жасауға қажетті ақпараттарды жинақтауға;
• мемлекеттің экономикалық саясатты даярлау және жүзеге асырылуын қадағалауды қажетті ақпаратпен қамтамассыз етуге;
• ұлттық экономиканың дамуының құрылымдық ерекшеліктері мен заңдылықтарын анықтауға;
• түрлі елдердің экономикалық ахуалы жайлы ақпараттарды салыстыруға мүмкіндік туады.

     Ұлттық  экономиканың қызметтерінің бағалайтын генізгі макроэкономикалық көрсеткіштердің  бірі – жалпы ішкі өнім. Жалпы ішкі өнім – бұл белгілі бір кезеңде, әдетте бір жыл ішінде ел аумағында  осы елдің резиденттерімен өндірілген барлық түпкілікті тауарлар мен қызметтердің жиынтық құны.Түпкілікті тауарлар мен қызметтер дегеніміз ақырғы тұтынуға, жинақтауға және экспортқа қолданылатын игіліктер. Яғни, аралық игіліктер секілді өндіріс үрдісінде әрі қарай тұтынылмайтын игіліктер. Ел резиденттері – ұлттық, азаматтық тегіне байланыссыз, осы елдің экономикалық аумағында экономикалық мүддесі бар, өндірістік қызметпен айналысатын немесе бір жылдан артық уақыт елде тұратын экономикалық бірліктер. (кәсіпкерлік сектор немесе үй шаруашылығы бірліктері). ЖІӨ-ді есептеудің үш түрлі әдісі бар:

1. қосымша құндар жиынтығы бойынша есептеу немесе өндірістік әдіс;
2. шығындар жиынтығы бойынша есептеу немесе пайдалану әдісі;
3. табыстар жиынтығы бойынша есептеу немесе үлестіру әдісі.

     1 ЖІӨ-ді қосымша құндар жиынтығы бойынша есептеу өндіріс үрдісінің әр сатысында қалыптасқан қосымша құндардың қосындысы арқылы жүргізіледі. Қосымша құн дегеніміз фирма өзінің сатылым бағасы мен өнімді өндіруге қолданылған өндіріс факторларын сатып алуға жұмсаған шығындары арасындағы айырма. Белгілі бір кезеңдегі ел аумағындағы өндріс үрдісінің әр бір сатысындағы барлық фирмалардың қосымша құндарының жиынтық сомасы ЖІӨ-ді құрайды.

2. ЖІӨ-ді шығындар әдісі бойынша үй шаруашылығының, мемелекетиің тауарлар мен қызметтерді ақырғы тұтыну шығындары, ұлттық экономикаға жиынтық жеке инвестициялар, таза экспорт сомалары арқылы есептейді және бұл теңдікті макроэкономикалық теңдік деп атайды.
3. ЖІӨ-ді табыстар бойынша факторлық табыстардың, яғни еңбек ақы, пайыз, рента, пайда, корпоративтік емес кәсіпорындар пайдасы, амортизация және жанама салықтар сомасы арқылы есептейді.

     Макроэкономикалық тұрақсыздық: экономикалық циклдер, жұмыссыздық және инфляция. Экономикалық цикл және негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер серпіні.

     Әлуетті ЖІӨ. Экономикалық дамудың циклділігі (кезеңділігі) – өндірістің өсуі құлдырауымен, іскерлік белсенділіктің артуы кемуімен алмасып отыратын нарықтық экономиканың үздіксіз толқулары.

     Экономикалық  цикл – бұл бір экономикалық құлдыраудың  басталуынан екіншісінің басталуына дейінгі кезең. Яғни, ол өндіріс, инфляция, жұмысбастылық деңгейінің қандай да бір уақыт аралығындағы өзгеруі. Жекелеген экономикалық циклдер бір-бірінен ұзақтығы және интенсивтілігі бойынша өзгешеленеді. Алайда, барлық циклдерге тән фазалары болады: құлдырау, тоқырау, жандану, өрлеу.

     Экономиканың  циклділігінің негізгі себептері: тұтынудың, инвестицияның, негізгі  қорлардың жаңаруы, ақша массасының өзгеруі және тағы басқалары. Экономикалық циклдердің әр фазасында өзіне тән негізгі ерекше құбылыстар көрініс береді. Экономикадағы циклдік ауытқуларға әсер ететін факторларды ықпал ету сипаттарына қарай сыртқы және ішкі факторларға жіктейді. Сыртқы факторларға халық санының өзгеруі, түбегейлі технологиялық өзгерістер, ауқымды саяси оқиғалар, соғыстар, табиғи үлкен апаттар және осылар тәріздес басқа да құбылыстар жатқызылады. Ішкі факторларға тұтынуға, инвестицияға шығындардың өзгеруі, үкіметтің түрлі саясаттар көмегімен жүргізетін іс-шаралары және т.т. жатады. 

     Кесте 1 – Экономикалық циклдің әр фазасына тән негізгі ерекшеліктері

     Жұмыссыздық – бұл еңбекке қабілетті халықтың жұмыс істеуді қалайтын, бірақ уақытша немесе мүлдем жұмысынан айырылған бөлігінің жұмыспен қамтылмауы көрінісі. Жұмыссыздық өндірістің тиімділігінің артуымен немесе жұмыс күшінің бір бөлігін жұмыстан босатуға мүмкіндік беретін, жұмыс күшінің құрылымына, сапасына жаңа талаптар қоятын ғылыми техникалық ілгерілеушіліктің және мемлекеттің өндіргіш күштерді орналастырудағы қате құрылымдық саясаты салдарынан туындайды. Тұрақсыздығы экономиканың жағдайын сипаттайтын ең маңызды макроэкономикалық индикаторлардың бірі – инфляция. Инфляция  (inflatio) – бұл елдегі орташа (жалпы) бағаның деңгейінің есептік кезеңдегі көтерілуі үрдісі. Бірақ, мұнда бір ескеретін жай инфляция кезінде барлық тауарлар мен қызметтердің бағасы барлығы бірдей көтерілмейді. Яғни, игіліктердің біреуіне баға жоғары қарқынмен, екіншісіне баяу өссе, енді бірінің бағасы өзгеріссіз қалып, келесі біреулерінің бағасы тіптен төмендеуі де мүмкін. Инфляция деңгейі (баға деңгейінің өсу қарқыны) – орташа баға деңгейінің белгілі бір уақыт аралығындағы салыстырмалы өзгерісі.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2. Макроэкономиканың пәні мен зерттеу  әдістері

     2.1 Макроэкономика пәні 

     Экономиканың  ғылым болып болуына, оның негізін  қалаушылардың мына тұжырымдаманы  дәлелдегеннен кейін: байлықтың  негізгі көзі ретінде ондағы бар  табиғи ресурстар және елдің белсенді емес сауда балансы емес,қоғамдық шаруашылықты ұйымдастырудың тиімді түрі екенін көрсеткеннен кейін ғылым болып қалыптасты. Сол кездерден бастап экономиканың зерттеу пәні болып өндіріс жайлы адамдардың арасындағы қарым-қатынас, шектеулі ресурстар негізінде материалдық игіліктер мен қызметтерді бөлу және қолдану болып саналады. Экономикалық теорияның екі бөлімі бар, олар: микроэкономика және макроэкономика. Осыны бөлу негізінде екі жағдай қалыптасады. Біріншіден, микроэкономика және макроэкономика бір-бірінен ұлттық шаруашылықты зерттеудің аспектісімен және әдістерімен ажыратылады. Микроэкономика курсында зерттеу негізі болып, экономикалық өмірдің күрделі емес көрінісі, нақты осы: жеке тұтынушылар, өндіруші-фирмалар қарастырылады. Тауарлар нарығы, оларға деген сұраныс пен ұсыныс, сонымен қатар ресурстар нарығы, тұтынушылардың тауарлар мен қызмет көрсетулерге әсер етеін нарық осылардың барлығы зерттеу обьектісі болып табылады. Ал макроэкономика алдында мүлдем басқа міндеттер тұрады. Олар жалпы экономикалық  үрдістерді түгел қамтып,бүкіл экономикалық субьектілердің нарықтағы қарым-қатынасын зерттейді. Осының барлығының тепе-теңдігін ұстап тұратын негізгі субьект – мемлекет. Сондықтан макроэкономикада мемелекет маңызды экономикалық агент болып табылады.

     Әр  түрлі шаруашылық құбылыстар олардың  жиынтығы бойынша макроэкономикада қарастырылады. Бірақ та, бірігіп жасалған істер экономикалық қатынастар қатысушыларын оң және теріс нәтиже беруі мүмкін. Осы жағдайда мемлекеттің экономикалық қатынастарға араласуы оларды түзету ретінде есептеледі. Шаруашылық қатынастарды қалпына келтіру және дамыту үкіметтің осы әрекеті макроэкономикалық саясат деп аталады.

     Мемлекет  ұлттық нарықта осындай  «ойын  шарттарын» белгілейді: салықтық саясатты, тарифтік мөлшерлемені, квоталарды, демеуқаржыларды, сонымен қатар экономикалық қатынгастар жүзеге асырылатын заңдарды да анықтайды. Мемлекет үкіметтің алдында нарықтың бір субьектісі ретінде болып, ұлттық мүддені белсенді қорғайтын және әрекет ететін тұлға ретінде көрінеді. Екіншіден, микроэкономика айырбас шаруашылығын зертейді, онда «сауда ақщасы» қолданылып, ақшаның қызметін белгілі бір өндіретін фирма атқарады. Осының барлығы микроэкономика тек қана нақты ұлттық шаруашылық секторын қарастырады дегенді білдіреді. Макроэкономикалық талдау мемлекетте  «несиелік ақшаның» бар болуымен, оның  мөлшерін (Орталық банкпен) мемлекетпен реттеліп отырылуынан басталады. Сондықтан макроэкономикада нақтымен қатар монетарлық сектор және осы екі сектордың өзара байланысын зерттейді. Бір-бірінен салыстырмалы дербестігіне қарамастан микроэкономика мен макроэкономиканың экономикалық құбылыстар мен заңдылықтар жайлы тұжырымдары жиі бін-бірі толықтырып отырады. Макроэкономикалық зерттеу пәнін түсіну үшін макроэкономикалық «ех роst» талдауын, немесе шаруашылық  (ұлттық) есепшілікті, және «ех аntе» талдауын – осы сөздердің өзіндік мағынасын макроэкономиканы білу қажет. Ұлттық есепшілік негізінде экономиканың қалай жұмыс істегені мен олардыңқандай нәтиже бергені жайлы макроэкономикалық параметрлердің өткен кезеңдегі ақпараттар анықталады. Осы ақпарат белгіленген мақсаттардың жүзеге асуы,экономикалық саясатты жасап шығару, әр түрлі елдердің салыстырмалы экономикалық әлеуеті жайлы анықтауға мүмкіндік береді. «ех роst» талдаудының негізінде макроэкономикалық тұжырымдамалардың түзетулері және жаңаларын ойлап табу жүзеге асырылады. «ех аntе» талдауы экономикалық құбылыстардың болжамдық модельдеуін және теориялық тұжырымдамалар негізіндегі үрдістерді құрайды. «ех аntе» талдауының мақсаты – макроэкономикалық парметрлердің құрылу заңдылықтарын анықтау болып табылады. «ех роst» талдауының негізінде ұлттық табыс тұтыну мен жинақтау арасында мынандай пропорция арқылы 3:1 анықталатыны айтады. ех апtе талдауы негізінде егер теңдестірілеген пропорция осы жағдайда жұмыссыздық жағдаятының болмауында өсуге лайық па деген сұраққа жауап береді. Енді макроэкономика пәніне көшеміз. Ғылыми әдебиеттерде макроэкономика ұғымының әр түрлі анықтамаларын кездестіруге болады. Ең тиімді екі анықтама келтірейік. Макроэкономика – экономиканың қызметін толықтай сонымен бірге жұмыссыздық, экономикалық өсуді, және инфляция деңгейін төмендетуді қоса зерттейтін экономиканың бір саласы болып табылады. Макроэкономика – ол экономикадағы агрегатталған мінез-құлық саласы. Макроэкономиканың пәні ол зерттеуге міндетті мәселелір болып табылады. Бірақ қазіргі уақытқа дейін ғалымдар арасында әлі де осы мәсележайлы ортақ пікір жоқ. Кейбір экономистер макроэкономиканың зертеу пәнін осы үш мәселе деп айтады: жұмыссыздық, инфляция және экономикалық өсу. Ал басқалары макроэкономиканың негізгі мәселелерін жиырма-отызға дейін жеткізеді.Бірақ осы жағдай да Аристотельдің сөзін еске алғанымыз жөн болар: «Әрбір нәрсенің негізгісін бөліп көрсету қажет» деген. Сондықтан жеті сакроэкономикалық мәселені немесе «ғажайып жетілікті» бөліп шығарамыз.

1. Ұлттық өнім;
2. Жұмыссыздық;
3. Инфляция;
4. Экономикалық өсу;
5. Экономикалық цикл;
6. Мемлекеттің макроэкономикалық саясаты;
7. Ұлттық экономиканың сыртқы әсер етулері.

     Сонымен қатар макроэкономиканың зерттеу  объектілері уақыт өте келе түрленіп отырады, сондықтан белгілі бір мәселелер де өзгереді. Микроэкономикаға қарағанда макроэкономиканың зерттеу   объектісін  нақты тұрақты деп айтуға болмайды. Экономикада болып жатқан үрдістер жайлы әр түрлі мектептер көптеген ой қозғайды. Әлемде  экономикалық ғылымның  ағылшын-сақ бағыты үстем болса да, соңғы он жылдықтарда германияның, Францияның, Италияның, Нидерландының, Швецияның, Жапонияның, Қытайдың  және те басқа да елдердің  ғалымдарының беделі өсуде.

     Макроэкономика келесі міндеттерді атқарады:

1. Оқытушылық: зерделеу,экономикалық үрдістер мен құбылыстарды талдау және түсініктеме беру;
2. Тәжірибелік: макроэкономикалық мәселелерді шешу үшін экономикалық саясат жайлы ұсыныстар беру;
3. Болжамдық: Әкономикалық даму мен экономикалық жағдаяттын келешекте бағалау және анықтау;
4. Идеологиялық: Бүкіл қоғамның мүддесін байланысты әр түрлі экономикалық мәселелерді құру.

     Позитивті және нормативті болып макроэкономиканы ажыратады. Позитивті макроэкономика нақты экономикалық параметрлер  негізінде болып жатқан экономикалық үрдістерді және экономикалық саясатқа тиімді ұсыныстарды анықтайды.Осыдан позитивті макроэкономика экономикалық факторды талдайды және те оның басты мақсаты субъективті пікірлерден еркін болатын макроэкономикалық үлгілерді құру болып табылады.позитивті макроэкономиканың бекітулері статистикамен сай келуі және теріске шығарылуы мүмкін. Мысалы осындай тұрпатты позитивті пікір: «мемлекеттік бюджетің табысы табыс салығының мөлшерлемесіне тікелей байланысты».  Нормативті макроэкономика экономикалық салаларды бағалайтын  идеологиялық, әлемдік көзқарастық қағидаларын, экономикалық мінез- құлықтықң постулаттарын тұлғалайды. Нақтырақ айтсақ нормативті  макроэкономика экономика қалай жұмыс істейтіні жайлы жиынтық субъективті пікірлерді ұсынады. Мысалы осы пікір «кедейлер салық төлемеу керек», «салық салу ілгерлеушілік шкаласы бойынша құрылуы қажет» нормативті болып табылады.  
 

     2.2 Макроэкономиканың өзіндік зерттеу әдістері: агрегаттау, макроэкономикалық үлгілеу 

     «Әдіс»  сөзі (грекше methodos – «белгілі бір  мақсатқа бағытталу») қоғамдық өмір мен табиғаттың құбылыстарын зерттеп білудің жиынтықтарын білдіреді. Әрбір ғылымның зерттеу пәніне байланысты өз әдістері бар. Әдістер ғылымы өзінен өзі пайда болып және те зерттеу пәнінің мазмұны мен шекгін нақты анықтайды. Макроэкономика жалпы экономикалық теориядан шыққалы бері әдістері бойынша басқаларға қарағанда алда келе жатыр. Барлығымызға белгілі болғандай экономикалық теорияның әдістері мыналар болып табылады: индукция және дедукция, аналогия, ғылыми абстракция, абстрактіден нақтыға өтуі, синтез және талдау, тарихи және қисындық зерттеулердің сай келуі. Сонымен қатар макроэкономика өзінің айырықша әдістерімен алға шығады. Оларға мыналар жатады: агрегаттау, модельдеу және тепе-теңдік қағидасы. Енді жалны әдістерін қысқаша қарап өтейік. Талдау  – ол белгілі бір бүтінді бірнеше бөлікке бөліп және әрбіреуін жеке қарастыратын әдіс. Мысалы ретінде нарықтағы сұраныстың заңдылықтарын оған әсер ететін факторлары бойынша – баға, тұтынушылар табысы, олардың қалауы және те т.б зерттеу болып табылады. Синтез – талдауда зерттелген бөліктерді бір бүтінге біріктіру әдісі болып табылады. Нарық сұранысы тек оған кіретін компоненттер – баға, тұтынушылар табысы, олардың қалауларымен ғана зерттеліне алады. Талдау және синтез зерттеу үрдісінің бір-бірімен байланысты жақтары болып саналады. Индукция – жекеден жалпығы қарай әрекет ететін  әдіс болып табылады. Мысалы тұтынушы үшін әрбір сатып алған тауарларының уақыт өте келе пайдалылығы азаяды. Осыдан шығатын қорытынды егер де белгілі тұтынылып отырған тауардың бағасы төмендесе сонда ғана тұтынушы оны әрі қарай тұтынады. Дедукция ( Ш.Холмстың қолдануында ғана жақсы жүзеге асқан) – жалпыдан жекеге қарай әсер ететін әдісболып табылады. Мысалы жалпы қорытынды: әскери адамның арқа бітімі әдемі болып келеді. Егер де сіз далада арқа бітімі тік, әдемі кетіп бара жатқан адамды көрсеңіз, оны сіз әскерге қатысы бар деп санайсыз. Аналогия –  ол белгілі болған құбылыстардың құрамын ауыстыру немесе  белгісіз үрдістерін болжайтын әдіс. Сонымен бірге оның жетістіктері әр түрлі салада қолданылады. Нарық тепе-теңдігі физикалық тепе-теңдікпен бірдей деп есептейді. Экономика ғылымында ғылыми абстракция әдісі кең қолданылады. Ол зерттеу объектісінде негізгіні ажыратып, оны дерексіз, кездейсоқ, тұрақсыздықтан абстрактылаудан тұрады. Зерттеуші өзінің алдына қойған мәселесіне байланысты абстрактылау деңгейі де әр түрлі болады.Әрине нақты жағдайға қарағанда абстрактылау кедейірек болып табылады, бірақ та онсыз ғылыми категорияларды құрастыру мүмкін емес. Осы категориялар зерттелініп отырған жеке жақтардың мәнін анықтайды. Мысалға алсақ, «сұраныс көлемі»  категориясы тұтынушылар сатып алуға алуға дайын тауар көлеміне мен оның бір бірлікке шаққандағы бағасына тікелей байланысты екенін абстрактылау болжап, тұтынушылардың нарықтағы мінез-құлығын, олардың табысының өзгеруін , қалаулары, салт-дәстүрдің жоқ болуын сипаттайды. Зерттеу үрдісінде абстрактіден нақтыға өту әрекеті экономикалық заңдардың категориясы ретінде тұрақты сыртқы және ішкі байланыс объектілерін анықтайды. Экономикалық теорияның әдістері шындыққа жылжуда тарихи және логикалық біртұтастық қолданылады. Экономикалық жүйенің ішкі және сыртқы элементтері логикалық және тарихи тұрақтылықта болады.Тарихи және логикалық бірліктерді есепке алмасақ экономикалық зерттеу толық және нақты болып саналмайды. Енді макроэкономиканың  мамандырылған әдістерін қарастырайық.