Радиожурналистің шығармашылық шеберханасы

                                                               МАЗМҰНЫ

      КІРІСПЕ.............................................................................................................3

      II НЕГІЗГІ БӨЛІМ

      2.1 Радиожурналистің шығармашылық шеберханасы .................................4

      2.2 Ашық қоғам және шетелдік радиостанциялар .......................................10

      Қорытынды.......................................................................................................30

      Пайдаланылған  әдебиеттер тізімі ..................................................................32

Кіріспе

Курстық жұмыстың өзектілігі

         Радио - сымсыз байланыстың бір түрі, сигнал таратушы ретінде әуе толқындары пайдаланады. Радиобайланыстың қасиеті - әуе толқындар арқылы хабарларды аса шалғайға сымсыз әдісімен жеткізу. Радиобайланыстың көмегімен әуе толқындары арқылы берілетін ақпараттық, қоғамдық - саяси, көркем және музыкалық хабарлар, жедел ақпарат, бұқаралық үгіт пен насихат жұртшылықты оқыту - ағарту құралдарының бірі. Демек, бұқаралық ақпарат құралдарының  бір түрі.

        Зерттеу жұмысының нысаны Радиожурналистің шығармашылық шеберханасы.

      Зерттеудің міндеті мен мақсаты жұмысты жазу барысындағы мақсатым радионың бұқаралық ақпарат құралының ерекше турі екенің дәлелдеу , оның ерекшелігін көрсету.

     Зерттеу жұмысының дереккөздері: курстық жұмысты жазу барысында мынадай әдебиеттер қолданылды: Омашев Н. «Қазақ журналистикасы»(3-ші том. –  Алматы, 2008), Омашев Н. «Радио журналистика» (Алматы 2005ж.), т.б..

      Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Радионың адамға ерекше әсер етуі, журналистиканың ең тиімді түрі.

      Зерттеу жұмысының практикалық және теориялық  маңызы: Бұл жұмысты жоғарғы оқу орындарында оқытушылар мен студенттер  әдістемелік құрал ретінде пайдалана алады

      Зерттеу әдістері: зерттеу барысында баяндау, сипаттау, салыстыру, талдау тәсілдері қолданылды.

        Курстық жұмыстың құрылымы бұл жұмыс үш бөлімнен, яғни кіріспе, негізгі бөлім, қорытындыдан тұрады. Негізгі бөлім екі тараушадан тұрады.

  НЕГІЗГІ БӨЛІМ

 2.1 Радиожурналистің шығармашылық шеберханасы                             

Радионы адамзат өркениетіндегі аса ірі ғылыми жетістік қана емес, қоғамның даму тегершігін жеделдеткен  құбылыс ретінде орынды бағалағанымыз  жөн сияқты. Сымсыз ақпарат жеткізуді  меңгергелі бір ғасырдан асатын уақыт  өтті, ал ғылыми-техникалық прогресс қарыштап дамып кетті. Соған тікелей жол  ашқан “ақжолтайлардың” бірі де бірегейі — радио және оған қатысты технологиялар [1; 67б.].

ХХІ ғасырда адамды және оның болашағын электронды есептеу  машиналарынсыз, байланыс құралдарынсыз  елестету мүмкін емес. Соның бастауында тұрған ғылыми жаңалық — радио  болса, ол күні бүгінге дейін жетілдірілу  үстінде. Радио — ақпаратты жеткізу  мен тасымалдаудың құралы ғана емес, оны басқару мен жүйелеудің де тетігіне айналды. Радио шекараны білмейтін, тосқауылсыз арнаға, жаһандық сипатқа  ие болды. Шағын ғана, энергияны аз қажетсінетін  құрылғылар тұрмысымыздан  кең орын алып, адамға көмекшілікке жарады. Бүгінгі ақпараттық тасқынның  да бастау бұлағы — радиотехнологиялар. Оның жетілдірілген түрі теледидар  радио әдістерімен енді бейнені  де жеткізетін болған, бүгінгі газет-журнал, кітабыңыз да радио туындыларсыз басылып шықпайтынын қайтерсіз. Қайда қарамаңыз, қайда бас сұқпаңыз “радио” деген жанды сөзден тарамданып кететін жаңалықтар алдыңыздан кесе көлденеңдеп шығады. Адамды адам еткен  еңбек және сөйлеу машығы дейді ғылымда. Сөзді тыңдарманына жеткізудің де қуатты құралы радио болып табылады. Радионың бұқаралық ақпарат құралы ретінде  мәні мен маңызы уақыт өткен сайын  арта түсуде, қазіргі радиоэфир бір  мезгілде миллиондаған адамға жетіп, қажетті  ақпаратпен қаруландыра алады. Сөйтіп, радио техникалық құбылыстан бүгінде  қоғамдық құбылысқа айналған. Ол миллиондардың  санасына ықпал етіп, пікір тудырып, эмоционалды-экспрессивті ықпал ете  алады.

Радио — өнер. Радио —  ақпарат, шартараптан ең жедел хабар  жеткізетін арна. Радио — бизнес көзі. Радио — мектеп. Радио —  тарих, өмірдің өшпес шежірешісі. Оның үні сана сүзгісінен өтеді, мәнді  хабарлар, ән мен саз қорда сақталып, кейін қайталана береді. Радио  — өмірдің қиын сұрақтарына жауап  беретін кеңесші, көмекші. Радио  — ғұмыр, мыңдаған адамдардың тағдырына  ықпал ететін күш-қуат.  Радио  — көңіл күй барометрі, өмірге құштарлық дәнін шашатын бастау бұлақ. Соңғы жылдары телевизияға  қатысты да көп сын айтылып  жүр. Соның ішіндегі ең қабырғаға  бататыны — телеэкрандағы зорлық-зомбылықтың, қантөгіс пен арсыздықтың шектен шығып кеткендігі, ешқандай шектеу шараларының жоқтығынан ауа жайылып, көрермен санасын улап жатқандығы, жас жеткіншекке теріс тәрбие беретіндігі. Ал, радиода ондай белгілер байқалмайды, керісінше ізгілік  пен жақындықты көбірек сезінеміз, адамның ең асыл қасиеттерінің бірі — сөйлесу мен жылы қарым-қатынас  жасауға тартып тұрады, көңіліңді  көтеріп, демейді, оптимистік қуат беріп, жігерлендіреді.

Бүгінгі радиода кемшіліктер  кетіп жатса, ол қоғамның да кемшілігі. Көп болып талап етуге, қажетінде  қолдауға тиіспіз. Әуе толқынында еркін  тарайтын ашық ақпарат ат төбеліндей азғантай топтың меншігі емес, ол қоғамдық өскелең талаптарға жауап беруге, онда қалыптасқан мәдени қатынастарды алға сүйреуге, жақсартуға міндетті. Радионың бірінші табиғи қасиеті — жеделдігі. Қалыптасқан БАҚ жүйесінде бірде-бір  басқа құрал мұндай жеделдікті қамтамасыз ете алмайды. Газет ақпараты оқырманына жету жолында күрделі бірнеше  процесті: деректі жинау, терім, беттеу, көбейту және тасымалдауды бастан өткеріп, бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейінгі уақытты қамтуы мүмкін. Телевизияда  соңғы жылдары ғарыштық байланыс құралдары арқылы оқиға ортасынан  тікелей хабар беру үрдісі жолға  қойылды. Бірақ ол көп шығынды, қымбат техникалық құралдарды қажет ететіндіктен екі телеарнаның бірінің шамасы жетпейді, сондықтан сирек, үлкен  компаниялардың ғана тәжірибесінен  орын алған. Осы олқылықтың орнын  толтыру мақсатында соңғы уақытта  радио тәсілін қолдану етек алып келеді, яғни тікелей эфирде телефон  арқылы ақпарат беру жиі кездесіп жүр. БАҚ қатарына соңғы жылдары  қосылған Интернеттің де өзіндік  шектеулері бар. Дүниежүзілік компьютерлік желіде ақпарат сайтқа орналастырылған  сәттен бастап, оны кез-келген шартараптан  оқуға мүмкіндік туады. Ол үшін де тұтынушының ақпарат таратушы сайтын тауып, ондағы дерекке жол табуы  үшін кәсіби машығы болуымен қатар  іздеуге уақыт жұмсауына тура келеді.  Радиожурналист болса оқиға  ортасында жүріп, көрген-білгенін тікелей  эфирге шығып баяндай алады. Соңғы  жылдары қауырт дамып, кең қолданысқа ие болған ұялы телефондар бұл үрдіске  жаңа тыныс әперді, радионың мүмкіндігін  бұрынғыдан да арттырды. Радиотілші төтенше  жағдайлар болсын, тез өзгермелі  спорт жарыстары болсын, ақпаратын  жеткізу мақсатында орталық студия арқылы байланысқа қосылып, тікелей  эфирде жұмыс істей алады.

Қазіргі заманғы байланыс технологиясы радио ақпарат таратуды аз шығынмен тікелей эфир жағдайында жүзеге асыруға мүмкіндік туғызды. Яғни, ақпаратты тұтынушысына жеткізу  жеделдігі жағынан телевизия  да, Интернет те радионың алдына шыға алмайды. Радио ең жедел, икемді, әрі аз шығынмен жұмыс істейтін бұқаралық құрал  болып қала береді. Радио тыңдарман  үшін аса қолайлы болып табылады және бұл қасиетінің маңызы айрықша. Радионы тыңдау үшін арнайы уақыт  бөлу, болмаса күш жұмсау міндетті емес. Үй шаруашылығындағы тірлікпен  айналысып жүріп те, жұмыс уақытында  да, тамақтанып отырып та, автокөлікте  келе жатып та, сейіл құрып жүріп  те  радионы еш кедергісіз тыңдай бересіз. Радио әмбапап ақпарат  таратуымен де қолайлы. Ауа райынан  бастап маңызды саяси оқиғалар, төтенше  жағдайлардың барысы, экономикалық көрсеткіштер туралы, болмаса спорт әлеміндегі қызықты деректердің барлығы  кезегімен әуе толқынында тарап  жатады. Тыңдарман өзін қызықтырған  хабарға зейінін күшейтеді, болмаса  кейбір мағлұматтарға аса назар  аудармайды. Сөйтіп, өзінің сол уақыттағы  сұранысына орай қажетті ақпараттарды қолайлы жағдайда екшеп отырады. Бәсекелестік жағдайында радиостанциялар  саны өте көп, сондықтан да соңғы  жылдары радионың хабар тарату бағыт-бағдары  да өзгеріп, ол тыңдармандардың сұранысына орай маманданып, белгілі бір аудиторияға, әлеуметтік топтарға бейімделе бастады. Бір радио жедел ақпарат пен  музыкаға көңіл аударса, екіншісі ескі әуендерді қайта жаңғырту арқылы тыңдарманын тартады, үшіншісі белгілі  бір музыкалық бағытты (попса, рок, джаз, т.т.) ғана қолдайды, тағы бірі жасөспірімдер  үшін хабар таратады, соған орай сөйлеу стилі мен әдісін де сақтайды. Осыған байланысты әр түрлі радио  форматтары көбейді, радионың аудиториясы  да түрлене түсті. Міне, осының бәрінде  радионың табиғатынан қолайлылығы  басты рөл атқарады.[3;256 б.]

Радионың үшінші бір қасиеті  — тыңдарманына психологиялық әсері, немесе эмоциональдығы. Адамның есту қабілетіне құрылған радио тыңдарманның қиялы мен сезіміне де өзгеше әсер етеді, басқа  БАҚ құралын еш қайталамайды. Адам табиғатынан естіген жағдайларды  көрініс ретінде елестетіні белгілі. “Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе” дейтін қазақ үшін ой-санаға әсер етудің мәні айрықша. Оның үстіне, көбіне көшпенді-отырықшылықты кәсіп  еткен қазақ үшін оның өзіндік  тарихи жетілу эволюциясы мен дәстүр-салты  бар, ол ұлттық гендік қорымызда сақталып, ұрпақ арқылы атадан балаға беріліп  келеді. Далалық қазақтың табиғат  құбылыстарын жетік меңгергендігін, аса зерек және сезімтал болғандығын, физиологиялық мықты болғандығын  күрделі қоршаған ортада табиғи сұрыптаудан  өтіп, жетілгендігімен түсіндіруге  болады. Дала абыздары том-том кітапқа  пара-пар дастандарды жатқа оқып, ауызша ұрпағына жеткізген, жаңа ғана дүниеге суырып салу жолымен келген күйді екіншісі сол заматта қағып  алып, қайта тартып беру үрдісі қалыптасқан. Радионың басқа да бұқаралық ақпарат  құралдарымен өзара байланысы туралы сөз қозғалғанда, алдымен оның міндеттері сараланып шығады. Бүгінгі БАҚ  жүйесі жетіліп, қалыптасқан жағдайда оны төмендегідей тұжырымдауға болады:

• радио — ақпарат таратады, құлақтандырады;
• телевизия — оқиғаны, болмысты көрсетеді;
• газет-журнал — деректі, оқиғаны талдап, түсіндіреді;
• Интернет — ақпаратты сан қырынан көрсетеді, мәтін, дыбыс пен бейне тұтастығынан тұруы да мүмкін.

Интернеттің жөні бөлектеу және ол техникалық ерекшелігінен туындайды. Дегенмен, Интернеттегі ақпараттық жүйе қалыптасу үстінде, өзіндік белгілері  толық айшықталған жоқ. Оның үстіне Интернет жалпы ақпарат мұхиты да, оның ішіндегі маңызды ақпарат, әсіресе  БАҚ ұғымына сәйкес ақпарат шағын  аралдай ғана. Бірақ, компьютерлік желідегі ақпарат тасымалының динамикасы, өсу үрдісі өте қарқынды болғандықтан болашағынан көп үміт күтеміз. Осы  жағдайларды ескеріп, дәстүрлі БАҚ  пен радио арасындағы байланыстарға баса назар аударамыз [4, 445б.].

 Жоғарыда аталған міндеттер  көп жағдайда араласып кетеді. Радиодан да қызықты да мазмұнды  талдамалық хабарларды кездестіреміз,  жанды да жалынды портреттер  мен очерктерді тыңдаймыз, радиокеңестерге  құлақ асатындардың да қатары  көп. Телевизия да кейде оқиға  туралы бейнекөрініс түсірілмегендіктен  құрғақ хабар таратады, немесе  тілшінің үнін телефон арқылы  береді. Болмаса, кейбір газет  очерктерінің жақсы жазылғандығы  сонша, қиялыңды шарықтатып, өзіңді  кейіпкер қасында жүргендей сезіндіреді,  тұшынып оқисың, қуанасың, қамығасың,  танымдық, әрі эмоциялық күш-жігер  аласың. Радионың айрықша бір  бітімі музыкалық хабарлардан  танылады. Жақсы ән мен әуенді  танытуда радионың алдына ешбір  ақпарат құралы шыға алмайды.  Бүгінгі БАҚ-тың тағы бір ерекшелігі  — аумақтық аудиториясындағы  қайшылықтар. Жергілікті баспасөз  де, телерадиохабарын тарату ісі  де баяу дамып келеді, республикалық  БАҚ-тан көп кейін қалып қойды.  Соның ішінде, жергілікті радиостанциялар  саны өте мардымсыз, хабар тарату  сапасы өте төмен, жарнамасы  аз болғандықтан, экономикалық ахуалы  да сын көтермейді. Ал, әлемдік  тәжірибеде, керісінше, жергілікті  БАҚ-тың тез даму үрдісі аңғарылады. Тыңдармандар да көбіне жергілікті  радиостанцияларға құлақ түріп,  соның таратқан ақпаратына көбірек  сенетін болған. Міне, Қазақстанда  осы үрдісті қолдап кететін  экономикалық алғышарттар таяу  уақытта жасалатынына сенімдіміз. Еліміздің қазіргі дамуы БАҚ-тың  дамуына да жол ашатыны сөзсіз.

Бұқаралық ақпарат құралдарының өзара қарым-қатынасы мен байланысын айтқанда мына жайларға баса көңіл  аударамыз:

1. Бірін-бірі мамандармен  толықтырып отырады. Газет журналисі,  теле болмаса радиожурналист  деген мамандану өмірде таза  күйінде сирек кездеседі, көбіне  кадрлар ауысып, бірін екіншісі  байытып, жалғастырып кете береді. Көбіне радиода микрофонға төселген, сөйлеу машығын жетік меңгергендер  кейіннен телеэкранда да жақсы  хабарларымен танылады. Газет тілшісі  телеарнаға ауысып, терең де салиқалы  сараптамалық бағдарламаларға ұйытқы  болады. Болмаса телевизиядан өзін  таппағандар, радиоға не газетке  ауысады. Мұның барлығы заңды  құбылыс, кәсіби шыңдалу жолындағы  ізденістер. Әрине, болашақ журналистің  талантын ерте айқындап, кәсіби  дұрыс бағдарлаудың маңызы бұдан  кеми қоймас. Дегенмен, білікті журналист  қай салада істемесін ортақ  ұстанымдар мен қағидаларды басшылыққа  алып, қоғамдық дамуға, сананың өсуіне  ықпал ететіндей тәрбиеленгені  жөн.

2. Ұдайы ақпараттық алмасу  жүріп жатады, радиожурналист те  баспасөздің, телеарна мен Интернеттің  материалдарын тікелей немесе  өңделген күйінде өз қызметінде  пайдалануы мүмкін. Тіпті, радионың  бастауында газет мәтінін оқу  тұр емес пе? Радиоарналар қазір  де баспасөзде жарияланған қызықты  материалдарға шолу жасап, көпшіліктің  назарын аударып отырады. Негізінен  дереккөздері бір, мақсаты ортақ  болғанымен, оны аудиторияға жеткізу  технологиясы ғана бөлектеу. Мысалы, баспасөз маслихатына газет тілшісі,  радиожурналист, тележурналист, веб-редактор  да бірдей қатыса береді. Ал, олар  жасаған өнім әр түрлі болып  шығады. Бірінің материалын екіншісі  тікелей қолдануы да кездесіп  қалады. Мысалы, “Қазақстан” ұлттық  телеарнасында жүргізілетін “Үзеңгі  жолдас” бағдарламасы Қазақ радиосының  эфирінде де сол күйінде тарап  жатты. Осы телеарнаның “Шынның жүзі”, «Бармысың, бауырым?!» хабарларының мәтіні “Айқын” газетінде жарияланып жүрді.

3. БАҚ жүйесіне жанрлар  мен пішіндер ортақ, бір-біріне  ықпалдасып дамыған. Бүгінгі телевизиялық  жанрлар бастауын газеттен алады.  Радионың пішіндері мен жанрлары  да үлкен эволюциялық жолдан  өтіп барып, қалыптасты, ол өз  кезегінде телевизиядан тікелей  көрініс тапты. Яғни, осының өзінен  журналистік ізденістер мен әдіс-тәсілдердің  ортақтығы аңғарылады.

4. Жалпы қоғамдық, саяси  науқандарды, жарнама мен мәдени  шараларды өткізу тәжірибесі  ортақ. Билік органдарын сайлау  болсын, музыкалық туындыны насихаттау  болсын, белгілі бір тауарды жарнамалау  болсын - БАҚ ортақ міндет - ақпараттық  қамтамасыз етуге бір кісідей  жұмылады. Әрқайсысы бір-бірін толықтырып, ортақ мүддеге қызмет етеді,  тиісінше, қаражаттық үлесін де  алады.

Осы тұжырымдар әр БАҚ түрі дербес өмір сүре алатындығын, ал өзара  ынтымақтасудан тек нәтиже жақсаратындығын  дәлелдейді. БАҚ жүйесіндегі әріптестікті дамыту, ортақ корпоративтік мүддеге  қызмет ету әрбір кәсіби журналистің  де міндеті саналады. [5, 367б.].

    Бұқаралық ақпарат құралдары халықтың айнасы тәрізді. Ол мемлекеттің тыныс-тіршілігінен, мәдениет, әдебиетінен, тарихы мен салт-дәстүрінен, тілінен, дінінен т.б. хабардар етеді. Бұқаралық ақпарат құралдары  арқылы сол елдің, халықтың бет-бейнесімен танысуға, өзіндік пікір қалыптастыруға болады. Ондай ақпараттық ұйымдар мемлекеттік дәрежеден басталып, шағын елді-мекендік дәрежеге дейін жұмыс істей береді. Әрине, баспасөз де сол елдің әлеуметтік, тарихи, демографиялық жағдайларына байланысты қалыптасады. Халықаралық эфирде 160-тан астам елдің радиостудиялары жұмыс істейді. Олардың тыңдарман саны 200 миллионнан асатынын социологиялық институттар анықтаған. 

Қазақстанда 115 телерадио  арналары жұмыс істейді. Олардың  бәрі атқаратын қызметіне орай мемлекеттік, жеке меншік, коммерциялық, аралас болып бөлінеді. Ұстанған бағыттарына орай тәуелді, тәуелсіз  болып та аталады. Радиохабар тарату құрылымына орай – республикалық, облыстық, қалалық, аймақтық, аумақтық болып бөлінеді. Халықаралық, республикалық арналар республика көлеміндегі болып жатқан жаңалықтарды, оқиғаларды қамтып, өз хабарларын Қазақстан аумағына таратады. Облыстық арналардың хабарлары тек өздері қамтитын облыстық аумаққа таралатын болса, қалалық арналар қала көлемінде ғана хабар таратады. Ал, аймақтық арналар бірнеше облыс аумағын қамтиды.

Қазіргі кезде аймақтық радиолар жұмыс істемейді. Бірақ бірнеше  өнеркәсібі немесе шаруашылығы бір  бағыттағы облыстар арналары арасындағы радиоүндесу ретінде тәжірибе алмасу өте сирек болса да кездеседі. Аудандық арналар аудан көлемінде  ғана хабар таратады, ал, олардың  ақпарат алатын көзі – әр түрлі  бағыттағы шаруашылықтар болып  табылады. Нарық жағдайына байланысты аудандық радиотораптар жабылып, бұрынғы  радиоұйымдастырушылар қысқартылды. Әрине, өз ауданының, ауылының шаруашылығының тыныс – тіршілігінен хабардар болып  отырған жақсы. Аудандық газеттер де сол шаруашылық жайын жазады. Алайда, электронды БАҚ-тың оның ішінде радионың өзіндік ерекшеліктерін, оперативтілігін, аудитория ауқымдылығын, уақыт бөлуді қаламайтындығын, санаға тез әсер ететіндігін  т.б. көптеген артықшылықтарын ескерсек, онда эфирлік өнімдердің маңыздылығы  арта түсетіні даусыз [6, 153б.].

         Қазақ радиосының бүгінгі ең басты ерекшелігінің бірі - дербестілігі. Қаншалықты үкімет идеологиясын насихаттап, тәуелділік танытқанымен де бұқара халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын халықтық арна деп аталады.

        Екінші ерекшелігі – дикторлық радиодан журналистік радиоға ауысуы. Қазақ радиосының бұрынғы жұмыс принципі бойынша - эфирден өтетін хабарлар алдын - ала үнтаспаға жазылып, өңдеуден өткізіліп, хабарлар бағдарламасына енгізіліп қойылатын. Яғни, алдын-ала дайындалған бағдарламалар бойынша жұмыс істейтін. Алдын-ала жоспарлаудың түрлері бар:

Жылдық жоспар.

Тоқсандық жоспар.

Айлық жоспар.

Апталық жоспар.

Ал, журналистік радио  дегеніміз – алдын-ала жазылып  алынбаған, тікелей эфир арқылы таратылытын  хабарлар түрі. Бұл жерде бұрынғыдай дикторлар шақырылмайды, телефон  байланысы арқылы белгілі бір  тақырыпта жоба авторының қатысуымен немесе жүргізушімен өткізіледі. Тікелей  эфирдің талабына сай жұмыс істеу  журналистке көптеген міндеттер  жүктейді.Соның ең бастысы – сөз  өнерін, ой толғауын меңгеру.  Сөз  өнері дегенді Ахмет Байтұрсынов  былай түсіндіреді: «Бір нәрсе туралы пікірімізді, яғни қиялымызды, яки көңіліміздің күйін сөз арқылы жақсылап айта білсек, сол сөз өнері болады». Демек  айтылатын ойды, қозғалатын мәселені «жақсылап айту», түсінікті тілмен жеткізу радиожурналистке тән қасиет болуы тиіс.

         Үшінші ерекшелігі - бағдарламаның  ауқымдылығы, хабардың көп түрлілігі. Жоғарыдағы Қазақ радиосының хабарлар сеткасындағы көптеген бағдарламалар республика халықтарының да, ұлт өкілдерінің де ауқымды мәселелерін қамтиды. Яғни, Қазақ радиосы бірнеше радиоформатта жұмыс істей алады. Радиоформат – белгілі бір аудитория талғамына сай жұмыс істеу, сол аудиторияның тыңдармандарын қанағаттандыруға арналған бағдарламалар формасы. Онда тыңдармандардың жас мөлшері қарастырылады. Яғни, музыкалық стилі, ди-джейлердің, жүргізушілердің мәнерлері, тілдік, стильдік ерекшеліктері арқылы айқындалады. Бұл ретте жүргізушілер, ди-джейлер эфирдегі дауыс ырғағын меңгерулері қажет. Дауыс ырғағына жататындар – тон (дауыс деңгейі), темп (дауыс қарқыны), тембр (дауыс бояуы), пауза (үн үзіліс). Хабар барысында дауыс ырғағымен қоса үн үзілісін орынды пайдалану қажеттігі талап етіледі.

         Төртінші ерекшелігі - талдамалық яғни сараптамалық бағдарламалардың кең қолданылуы. Бұл ретте «Баспасөзге шолу», «Үкімет арнасы», «Парламент апталығы» т.б. сияқты бағдарламалардың эфирге шығуы дәләл. Талдамалық хабарлардың жүргізушілері немесе хабар авторларына қойылатын журналистік талаптарды меңгерулері қажет:

• алдымен, тыңдарман аудиториясына ықпал жасай алу;
• көтерілмек мәселе, айтылар әңгіме жайлы бірден назар аударту тәсілдерін қолдана білу;
• журналистің көңіл-күйі, эмоциясы тыңдарман аудиторияға кері әсер етпеуі керек;
• жігерлі, ойнақы сөйлеу, сөз, ой қайталамау сияқты қасиеттерді меңгеру қажет.
• сөйлеу мәдениетін сақтау;
• дауыс ырғағын таңдау. 

Қазақстанда тәуелсіз арналардың көбейіп отырғандығы алдымен  нарық жағдайына байланысты. Бұқаралық  ақпарат құралдарының электронды құралдарының бизнес көзіне айналуының тікелей әсерінен қазіргі кезде Қазақстан әуе  толқындарында хабар таратып  отырған «31 радио» (103,5 FM) , «Европа  плюс Қазақстан», «Русское радио», «Радиосити» (104 FM), NS (106 FM), «Радио Ретро» (91,7 FM), «Авторадио» (105,4 FM), «Хит-FM» (102 FM)-сияқты радиоарналардың  бәрінің жұмыс принциптері коммерциялық болып табылады. Олардың басты  мақсаттары – жарнама арқылы табыс  табу. Сондықтан да жиі-жиі ақпарат  беріп, эфир кеңістігін әр түрлі музыкамен  толтыра отыра, әлсін-әлсін жарнамаларды қайталау – бұлардың жұмыс стилі. Музыкалық қорлары да батыстық, ресейлік эстрада жұлдыздарын дәріптеуге толы. Батыстық коммерциялық радиолар тәжірибесінде тыңдарман аудиториясын зерттеу – ең басты міндет. Өйткені  табысты, қалталы тыңдармандарды тарту, солардың талабына, талғамына қарай  қызмет ету – жарнаманың молаюына әкелетін фактор болып есептеледі. Мысалы, өсіп келе жатқан жастарды болашақ  бизнес көзі деп қарай отырып, солардың тілек-талаптарына орай түнгі хабарлар ұйымдастырып, тікелей эфирге тарту, өз радиоларының имиджін арттыру, жас  ерекшеліктеріне қарай музыкалық  топтамалар беру сияқты әрекеттер тәуелсіз арналардың негізгі қолданатын тәсілдері. Аралас радиолар  тарататын хабарларының бір бөлігі жарнамалық бағытта болса, ендігі бір саласы насихатшылық қызмет атқаруы мүмкін. Осы аталмыш арналардың бәрінің қызметі әлеуметтік зерттеу  институты арқылы зерттеліп өзіндік  рейтингтерге ие болады. Тыңдармандардың  жоғары бағасына  ие болған радиолардың  жарнамашылдық сипаты да алдыңғы  қатарда болатыны аян. Жалпы алғанда  ұлт, халық болашағын ойластырған  арналар жаңа заманға бейімделудің тәсілдерін игеріп қана қоймай, ұлттық ерекшеліктерді мемлекеттік нығайтумен сәйкестендіріп, қоғамдық ортақ мүддені  жүзеге асыру мақсатына үйлестіре  отырып қызмет атқаруы тиіс [7,195б.].

          Қазақстанның әуе толқынында  қызмет атқаратын радиоарналар  жұмыс мазмұнына қарай ақпараттық-музыкалық,  музыкалық-ақпараттық, қоғамдық-саяси  радиолар болып сараланады. Радиолардың  ішкі жұмыс жүйесінің ұйымдастырылуына  байланысты ақпарат орталығы, эфирлік  студия, деректік қор, концерттік  студия болып бөлінеді. Қандай редакцияда болмасын, ақпарат бөлімі жұмыс істейді. Небір шұғыл ақпарат алдымен радиодан күтіледі, сондықтан да радиодағы ақпарат қызметінің рөлі ерекше. Ақпараттық қызмет аясының өзіндік ерекшеліктері, хабар тарату тәсілдері бар. Өмірдегі болып жататын жаңалықтар қаншалықты сан түрлі болғанымен ондағы еңбек етуші ұжым бір құрамда. Сондықтан да ондағы еңбек етуші журналистерден жан-жақты білімділік талап етіледі. Көптеген жайлармен бетпе-бет келеді. Кез келген ақпаратты алу үшін төзімділік, қайсарлық қажет. Мысалы, Ішкі істер министрлігінен алынған журналистердің хабарларында ашықтық, еркіндік, толыққанды ақпарат беруге ұмтылушылық бар. Ал, керісінше Қорғаныс министрлігінен көп ақпарат беруден, сұхбатқа келуден бастартушылық көбірек байқалады. Сондықтан ол хабарларда тұжырым көбінесе "былай көрінеді, осындай сияқты т.б." деген сөздермен жасалады. Ақпараттық қызмет журналистерінің басты міндеті:

           Біріншіден, ең алдыңғы, алғашқы болу. Кез келген оқиғаны алдымен хабарлау барысында журналистік әдептен ауытқымау, кәсіби этика сақталуы керек.

          Екіншіден, сөйлеушінің уақытын шектеп, оқиға не туралы, не мақсатта, түйіні неде деген сияқты детальдарды ғана ықшамдап алу.

         Үшіншіден, "меніңше", "сөйткенге ұқсайды", "шамасы солай" т.б. деген тіркестерді қолданбау, бұл оқиғаның нақтылығынан гөрі дүдәмалдыққа апарады.

        Төртіншіден, жан-жақты білім, жеткілікті машық керек. [8, 320б.].

       Радиохабардың басты компоненті  — жанды дауыс екені ақиқат. Ал, сол дауыстың иелері, адамдар мен журналист арасындағы байланыстың да өзіндік критерийлері бар. Екі жақ та бір-бірімен тіл табысып, оқиға жайлы әңгіме жақсы өрбіп кетсе құба-құп. Кейде сын материал дайындау кезінде объектінің қарсылығына тап болады. Ақпарат беруші адамның журналистпен байланысуы, яғни контакт жасауына немесе жасамауына бірнеше факторлар әсер етеді: сол саланы, әңгіме болатын тақырыпты білетін беделді адамды таба алу. Хабар барысында қатысатын адам жайлы хабарланып айтылды. Алайда, дәл микрофонды ұсынған сәтте бас тартуы мүмкін. Ондай кезде жағдайдың мән-жайын журналист тыңдармандарға түсіндіруі керек. Радиохабардың басты компоненті — жанды дауыс екені ақиқат. Ал, сол дауыстың иелері, адамдар мен журналист арасындағы байланыстың да өзіндік критерийлері бар. Екі жақ та бір-бірімен тіл табысып, оқиға жайлы әңгіме жақсы өрбіп кетсе құба-құп. Кейде сын материал дайындау кезінде объектінің қарсылығына тап болады. Ақпарат беруші адамның журналистпен байланысуы, яғни контакт жасауына немесе жасамауына бірнеше факторлар әсер етеді: сол саланы, әңгіме болатын тақырыпты білетін беделді адамды таба алу. Хабар барысында қатысатын адам жайлы хабарланып айтылды. Алайда, дәл микрофонды ұсынған сәтте бас тартуы мүмкін. Ондай кезде жағдайдың мән-жайын журналист тыңдармандарға түсіндіруі керек.

 Кейде адамдар оқиға жайлы редакцияға өздері телефон соғып жатады. Ондай кезде ақпарат нақты ма, нақты емес пе, ол жайды журналистің өзі сараптағаны дұрыс.

Журналист сол  оқиғаға қатысты немесе жауапты  адамдарды іздегені жөн. Мысалы, басшы тұрғанда бағынышты адам ешқашан комментарий бермейді.

Белгілі бір маман иесінің кәсіби деңгейлеріне қарау керек. Мысалы, нақты ғылым иелері математиктер, физиктер т.б. оқиға барысына қысқа, нұсқа тұжырым жасайды. Ал, гуманитарлық саланың иелері оқиғаны құбылтып, әсірелеп, көбірек сөйлеуі мүмкін. Сондықтан хабардың барысына орай сөйлеушіні нақтылау журналист еркінде.

Адамдардың психологиялық  ерекшеліктеріне көңіл бөлу қажет. Мысалы, біреу сөзшең болса, енді бірі сөзге сараң болуы мумкін. Сондықтан күтіп, асықпай әрекет жасау керек.

Енді журналистің  өзіне қатысты талаптарға келсек олар:

а)  өз-өзіне сенімділік;

ә) ұстамдылық;

б) жылдам бағамдау;

в) жинақылық, ширақтық.

Осындай жоғарыда аталып өткен міндет-талаптардан  кейін журналист дайындап әкелген шикізатын студияда өңдеу процесін бастайды. Оған дейін хабардың сценарлық жобасы жасалады. Бұл - монтаждау процесі. Радиода монтаждың техникалық, электрондық және компьютерлік түрлері бар. Соңғы кездері технологияның дамуына байланысты монтаж тек қана компьютермен жасалады. Яғни сөздерді қысқарту, сұрақтарға орай жауаптарды орналастыру, интершу, музыка, ролик, джингл т.б. бейнелеуші элементтерді реттеу, хабардың ашылуы, жабылуы кездеріндегі процестер, үзілісті қадағалау сияқты көптеген мәселелер осы кезде жасалады. Монтаждың мүмкіндігі зор. Тәжірибелі, білікті операторлардың көмегімен жасалған хабарлар - шығармашылықтың алтын арқауы. Қажетті музыкамен көркемделіп, дайын болған хабарды шығарушы секторға апармас бұрын хабар жөніндегі деректерді - қай күні, қай уақытта, қай бағдарламада шығатынын, жауапты редактордың кім екенін жазу керек. [9,450б.].

Радиоаудитория  тұрақты, бірақ тыңдаушылардың құрамы, олардың талап-тілектері әр түрлі. Қазіргі кезең тыңдармандарының сұраныстарын қанағаттандыру үшін, оны өткен жылдар өнегесімен сабақтастыру үшін жаңа заман радиожурналистеріне қойылар талап жоғары. Оның кейбір жолдарын қарастырсақ:

Ғылыми-техникалық жетістіктер нәтижесінде уақыттан қалыспай, озық электронды технологияны игеріп отырған қазіргі буын өкілдері өткен ғасырдағы опера әншісінің немесе жыраудың әндерін, қайраткерлердің сөздерін ұзын-сонар тыңдап отыруды қажет етпейді. Сондықтан үнмұра таспаларындағы хабарлардан қысқа ғана, тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні деуге саятын, үзінділер алып күнделікті берілетін хабарлардың қажетті жерінде ролик түрінде немесе жарнаманың орнына қосып отыру керек. Сонда, "Таза мінсіз асыл сөз ой түбінде жатады" дегендей, жастар ойлылыққа, дұрыс сөз саптауға тәрбиелене бастайды.

Өмірден өткен  атақты әншілердің орындауларын, сазгерлердің әуендерін, әдеби қайраткерлердің шығармаларын салыстырып, ұқсастықтарын, айырмашылықтарын ашатын, яғни кеше мен бүгінді үйлестіре отырып, халықтың ынтасын арттыратын хабарлар ұйымдастыру керек.

Ғылыми немесе танымдық маңызы бар кейбір дауыстарды орайы келгенде хабар арасында қысқа да нұсқа етіп беріп отыру керек. Бұл жастардың танымдық, білімдік, интеллектілік деңгейін кеңейтеді.

Үнмұра хабарларын жаңа заманға сәйкестендіріп, радионың да, тыңдарманның да уақытын тиімді пайдалана алатын, өзі мен тыңдарман (аудитория) арасын жақындата білетін алғыр да білгір журналистердің санын да, сапасын да арттыру қажет.