Рыноктық қатынастар теориясы

Мазмұны:

Кіріспе………………………………………………………..........................2

1. Бөлім. Рыноктық қатынастар теориясы…………………................3-14
1. Рыноктық экономиканың даму кезеңдері......................................3-4
2. Рыноктың мәні,атқаратын қызметі,түрлері..................................5-12
3. Рынок экономиканың қазіргі көріністері.........................................13
4. Рынок инфрақұрылымы.....................................................................14
2. Бөлім. Экономикалық циклдар…………………………........15-23
1. Экономикалық циклдың мазмұны мен жалпы белгілері.............15-18
2. Циклдың фазалары. Экономикалық көрсеткіштердің динамикасы……………………………………………………….....................19-21
3. Конъюнктураның үлкен циклдары..............................................22-23
3. Бөлім. Дағдарыс және одан шығу жолдары. Дағдарыстың түрлері..............................................................................................................24-27
1. Аграрлық дағдарыстар оның өнеркәсіп дағдарысынан айырмашылығы.................................................................................................24-25
2. Құрылымдық дағдарыстар................................................................26
3. Мемлекет және дағдарысқа қарсы шаралар....................................27

Қорытынды...................................................................................................28

Қолданылған әдебиеттер тізімі.................................................................29

Кіріспе

Менің бұл курстық жұмысты  жазаудағы мақсатым рыноктық экономиканың мәнін, олардың түрлері мен құрылымын  және экономикалық циклдың көрсеткіштік динамикасын, циклдың фазаларын  түрлерін, конъюктураның үлкен циклдарының  жақсарту әдістерін, дағдарыстың түрлерін, олардың айырмашылығын, мемлекеттің  дағдарысқа қарсы шараларын әсері  жағдайында жазу болып табылады.

Рынок дегеніміз тауарларға сіңген еңбектің қоғамдық сипатын айқындайтын  және тауарларды өзгертуді жүзеге асыратын айырбас сферасындағы қатынастардың  жиынтығы. Өндірушілер мен тұтыннушылардың  арасындағы рыноктық қатынастардың  элементтері: баға,мұраныс және ұсыныс, айқындау. Рынок арқылы өндіріс құралдарын және еңбекті салаларға бөлу, сонымен  қатар еңбек өнімділігін ынталандыру  және қоғамдық өндірістің тиімділігін  арттыру жүзеге асырылады. Қоғамдық өндірістің реттеушісі ретінде рынок  өндірілген тауарлар құрылымын қоғамдық қажеттіліктер құрылымына және көлеміне сәйкетендіреді.

Қоғамдық өндіріс процесінде қоғамдық өнімнің нақтылы қозғалысы  сан мыңдаған шаруашылық байланыстары арқылы жүреді. Олар кәсіпорындардың, салалардың, аймақтық кешендердің (территориялық  комплекстердің), халық шаруашылығының экономикалық қан тамыры іспетті, осы  байланыстар арқылы өндірістің «қан айналымы» жүзеге асады. Міне, қоғамдық өнімнің осы қозғалысында рынок  маңызды қызмет атқарады.

Экономикалық циклдарды  зерттеушілердің бірі – А. Шпитгоф. Ол 1905 жылы экономикалық циклдар және дағдарыстар тақырыбына диссертация  қорғап, осы саладағы еңбектері арқылы дүние жүзіне белгілі болды.

Біраз зерттеушілер бұрынғы  кеңес экономисі Л. Мендельсон, экономикалық дағдарыстар циклдар теориясы мен  тарихы бойынша іргелі еңбектердің  авторы ауыл шаруашылығындағы артық  өндіру дағдарысы екі түрде көрінеді деп есептейді: циклдық артық  өндіру ,ол тек ауыл шаруашылығында циклдық дағдарыстың жалпы әрекетін білдіреді, екіншісі ұзақ аграрлық дағдарыс. Құрылымдық дағдарыстар жекелеген  салалар дамуындағы сәкессіздіктен  туындап, әдетте , ұзақ мерзімге сағыздай созылып және көбіне циклдық дағдарыстың  басталуымен  тұспа-тұс келмейді.

I.Бөлім. Рыноктық қатынастар жүйесі.

1.1Рыноктық экономиканың даму кезеңдері

Шаруашылықты рыноктық ұйымдастыру тарихы әлденеше ондаған ғасырларға созылғанымен, бірақ та ол адамзат қоғамының даму тарихынан қысқа. Алғашқы қауымда материалдық негіз – қоғамдық еңбек бөлінісі және қосымша өнім болмағандықтан рыноктың өмір сүру қажеттігі болмады. Өндіріс құралдарын жетілдіру және еңбек өнімділігінің өсу нәтижесінде артық өнім, онымен қоса айырбас пайда болды. Қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуі өндіргіш күштердің дамуына және адамдардың өмір сүруінің қажетті жағдайы ретінде рыноктық айырбасты қалыптастырады. Адамзат қоғамының дамуындағыәр түрлі кезеңдерде шаруашылықты рыноктық ұйымдастырудың маңызы әр қилы болды. Ежелгі дүниеде және орта ғасырларда орасан зор натуралды шаруашылық аймақтарымен қатар жергілікті құрылды. Жергілікті рыноктар арасында жай және кездейсоқ айырбас процесі қалыптаса бастады. Қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуі рыноктық экономиканың көптеген жаңа сфераларын және территорияларын қалыптастыруға жағдай жасады. Рыноктық даму тереңдей және кеңейе түсті. Жергілікті рыноктардың арасындағы байланыстың жүйеленуі біртұтас ұлттық рыноктың қалыптасуына жол ашты. Енді рыноктық шаруашылық теориясының негізгі жағдайын айта кетелік. Рынок дегеніміз тауарларға сіңген еңбектің қоғамдық сипатын айқындайтын және тауарларды өзгертуді жүзеге асыратын айырбас сферасындағы қатынастардың жиынтығы. Өндірушілер мен тұтыннушылардың арасындағы рыноктық қатынастардың элементтері: баға,мұраныс және ұсыныс, айқындау. Рынок арқылы өндіріс құралдарын және еңбекті салаларға бөлу, сонымен қатар еңбек өнімділігін ынталандыру және қоғамдық өндірістің тиімділігін арттыру жүзеге асырылады. Қоғамдық өндірістің реттеушісі ретінде рынок өндірілген тауарлар құрылымын қоғамдық қажеттіліктер құрылымына және көлеміне сәйкетендіреді. Жеке меншік рыноктық шаруашылықтың экономикалық негізі болып табылады. Біріншіден, жеке меншік пен рыноктық механизм өндіргіш күштердің даму жолына кедергі болған жоқ, өз ішінен ғылыми-техникалық революияның дамуы үшін бұрын болмаған кеңістік ашты және тез дамуына жағдай жасады. Екіншіден, экономикалық қатынастар қатып қалған, қозғалмайтын құбылыс емес. Экономикалық қатынастар жүйесі, өндіргіш күштер мен азаматтық қоғамның әр түрлі институттар сияқты көптеген факторлардың әсерін өзіне қабылдай отырып, тұрақты қозғалыста болады. Форациялық теорияға сүйенген кеңес елі, басқа да бұрынғы «социалистік» елдерде орныққан жоспарлы, бір орталықтан басқару жүйесі тарихта өз артықшылықтарын дәлелдей алмады. Сондықтан жоғарыда аталған елдер  рыноктық қатынасқа көше бастады. Өндіріс құралдарына жеке меншік өндірушілердің қоғамдық байланысының ерекше формасын қамтамасыз етеді. Сату, сатып алу жолымен айырбастау ,яғни шаруашылықты рыноктық ұйымдастыру. Рынок адамзаттың ерекше өнертабысы болды, әрі қоғамдық қажеттіліктерді барынша айқындайды.

1.2.Рыноктың мәні,атқаратын қызметі,түрлері.

Қоғамдық өндіріс процесінде қоғамдық өнімнің нақтылы қозғалысы сан мыңдаған шаруашылық байланыстары арқылы жүреді. Олар кәсіпорындардың, салалардың, аймақтық кешендердің (территориялық комплекстердің), халық шаруашылығының экономикалық қан тамыры іспетті, осы байланыстар арқылы өндірістің «қан айналымы» жүзеге асады. Міне, қоғамдық өнімнің осы қозғалысында рынок маңызды қызмет атқарады. Әрине, оның өміршеңдігі өндірістің табиғатына, экономикалық, әлеуметтік жағдайына байланысты, дегенімен рыноктардың біраз дербестілігі бар, сондықтан бұлар ұдайы өндірістік барлық сатыларына, түпкі нәтижесі мен тиімділігіне  айтарлықтай әсер етеді. Жалпы рынок мәселесі төңірегінде осы күнге дейін теориялық айтыстар толастамай келді. Экономикалық әдебиеттер мен зерттеулерде «рынок» деген терминнің мәні осы күнге дейін толық ашыла қалған жоқ. Көпшілігі рыноктық қатынасты стихиялық күштер үстемдік ететін ұйымдастырылмаған, у-шуы көп кәдімгі базармен теңесе, ал енді біразы рыноктық экономиканы барлық аурудан тез жазатын керемет «дәрі» ретінде , немесе осы салада орын алып отырған олқылықтар мен қайшылықтарды  тез реттейтін керемет «күш» деп те дәріптеуде.Саяси экономикалық мағынада рынокты айырбас қатынасын білдіретін экономикалық категория деп қарайды. Ол экономикалық қатынастар жүйесінде ұдайы өндіріс процесінің саңызды сатысы, айырбасты сипаттайды. Сонымен, рынок тауарлы өндірістің құрамды компоненті, тауарлы өндіріс пен айналыстың заңдарына сүйенетін айырбас процесі. Рынок –тауар мен ақша айналысы қатынастарының  жиынтығы.

Экономикалық дамудың  объективті жағдайырынокты және олардың  категоряларын (баға, ұсыныс, бәсеке, және т.б.) өмірге  әкелді. Көп уақыт  бойы біздің еліміздегі басқарудың әкімшілдік-әміршілдік әдісі үстем етуі рыноктың дамуына тежеу салды. Соңғы жылдары басқарудың экономикалық әдісіне көшу рыноктық айырбасқа кең жол ашып отыр. Экономикалық өмірде шаруашылық қызметін ұйымдастырудың бұл әдісі «батыстық модельдерді» қайталау емес. Бұрынғы социалистік елдердегі рыноктық қатынастардың ұлғаюы шаруашылық механизімін қайта құру барысындағы заңды көрініс. Мысалы, Венгрияда 1988 жылдың өзінде экономикалық реформа барысында өндіріс құрал-жабдықтарына көтерме сауданы енгізу арқылы рыноктың тепе-теңдігі қалыптастырылды. Әрбір өндіріс әдісіндегі рынок меншікке байланысты өндіріс қатынастардың бүкіл жүйесінде әрекет етеді. Біздің қоғамымызда да рынок өндірістің тиімділігі мен халықтың әлеуметтік – тұрмыстық дәрежесін жақсарту бағытында қызмет істей бастады. Рыноктың атқаратын басты қызметтеріне өндіріс пен тұтынудың арақатынасын реттеу, ұдайы өндірістің үйлесімділігін қамтамасыз ету жатады. Қоғамдық қажеттіліктерді өтеу барысында халық шаруашылығы құрылымдары, өнімнің түрлері және басқа да шаруашылық параметрі жоспарланады. Сөйтіп, өндіріс ен тұтыну процестерінің арасындағы байланыстар белгіленеді. Ал  мұндай жоспарлы бағыт-бағдарлар мен тапсырмалар алдымен рынокта, сұраныс пен ұсыныс,кәсіпорындарының келісімдері арқылы алғашқы сынақтар өтеді. Сонымен қатар , рынок белгілі белгіленген жоспарды жүзеге  асыруда маңызды рөль атқарады. Өйткені ол өндірілге өнімнің оған жұмсалған еңбектің қоғамдық қажеттілігін дәлелейді. Рыноктың тағы бір маңызды қызметі өндіріс шығындарын азайту. Бұл қызметін ол маңызды бағаның қоғамды қажетті еңбек шығындарын нақты сипаттауымен байланысты атқарады. Тек бағалар рыноктық өзгерістерді әрдайым ескеретіндей  икемді болулары керек. Көп уақыт бойы біздің шаруашылығысыздың бұрынғы социалистік елдердегі сияқты сәйкестілігі бұзылып, экономика тапшылық жағдайында, болып елді. Мұны ұдайы өндірістің заңдылығы деп түсінушілерде аз болған жок. Сөйтіп, социализм тұсында сұраныс ұсыныстан әрдайым артық болуы керек деген формула пайда болды. Рынок құрылымы өте күрделі. Мұның ең басты буыны – өндіріс құрал-жабдықтары қозғалысы материалистік–техникалық жабдықтау түрінде жүзеге  асты. Материалдық –техникалық жабдықтау –орталықтан  ресурстарды жоспарлы түрде өндірушілер мен тұтынушыларға бөліп отыру. Бұл басқарудың әкімшілдік –әміршілдік түріне тән әдіс еді. Сырт қарағанда  материалдық-техникалық жабдықтау сатып алу, сату арқылы жүргізіледі, бірақ бұл формальді түрде болып келді. Рыноктың ұдайы өндірістегі рөлін көтреу үшін өндірушілер мен тұтынушылар арасында тікелей коммерциялық және аралық рөл атқаратын көтерме базарлар  арасындағы қатынасты  кеңінен  дамытуды өмір талап етті. Материалдық-техникалық ресуртарды орталықтан бөлуден өндіріс құрал-жабдықтарын рынок арқылы сатуға көшу, еңбек ұжымдарының өзін-өзі басқару мен экономикалық дербестігін күшейтіп іскерлігін көрсетуге жол ашты.

Көтерме сауданың бірінші  көрінісі – өндірушілер мен тұтынушылардың арасындағы келісім шарт түріндегі байланыстар. Олар өзара өнім өндірудің көлемдерін, оның сапасын және жабдықтау жағдайларын анықтайды. Көтерме сауда шаруашылық есептегі базалар мен магазиндер арқылы да ұйымдастырылады. Өндіріс құрал –жабдықтарын  көтерме сауда арқылы сату алдын ала экономикалық және ұйымдастыру алғы шарттарын қажет етеді. Әңгіме  сұраныс пен ұсыныстың арақатынасын ескертетін бағалар жүйесіне, нақтылы шаруашылық есепке көшу, дамыған инфраструктурасын жасау (қоймалар мен базарлар, транспорттық қызмет көрсету және т.б. ). Тек шаруашылық коммерциялық есепті нығайту арқылы ресурстарды үнемдейтін экономикалық тұтқаларды жасауға болады. Көтерме сауда рыногына көшудің басты жағдайына ресурстар  мен  қажеттіліктің сәйкестілігін сақтау да жатады. Жалпы тауар айналысы ақша айналысымен тығыз байланысты.  Сондықтан өндіріс құрал – жабдықтарын рыногының дамуы, кәсіпорындардың коммерциялық сауда қызметінің кеңеюі ақша ресуртарының қарыз қорын және  бағалы ақшалардың жеке облигациялар мен акциялардың  коммерциялық  айналымы орын алуы мүмкін. Әзірге бұрынғы социалистік елдерде мемлекеттік облигациялар механизмі жолға қойылған. Венгрия мен Қытайда сонымен қатар акциялар рыногы да орын алуда. Рыноктық  дамыған фирма биржалардың ұйымдасуын талап етері сөзсіз. Болашакта нақты жүйенің қалануына ұлттық ақшаның төлем қабілетінің, айналым қызметінің өсуіне қарай теңгенің белгіленген курска сәйкес шетелдік  валюталарға еркін айырбастау рыногының да құрылуы объективті құбылыс. Өндіріс құрал-жабдықтар айналасының ерекше бір формасы, ауыл шаруашылық өнімдерін сатып алу. Қазргі кезеңде агроөнеркәсіптік бірлестіктер жоспарлы сатып алу көлемін мемлекеттік заказ ретінде аудандық агроөнеркәсіп бірлестіктеріне жібереді. Жекелеген шаруашылықтарға сатып алу заказдары берілмейді, оның көлемібелггіленген баға бойынша келісім шарт негізінде анықталады. Ұдайы өндіріс процесінде тұтыну тауарлары мен қызмет көрсету рыногының да маңызы зор. Тек осының негізінде өндірісті ұлғайту мен тауарлардың сапасынжақсарту бағдарламалары жүзеге асырылады. Осы проблеманың маңыздылығы былай анықтауға болар еді. Егер біз рынокты алуан түрлі тауарлармен және көрсетілетін қызмет түрлерімен молықтыра алмасақ, бөліс қатынастарын жетілдіру жөніндегі барлық күш-жігерлеріміздің тиімділігі шамалы болып шығады, ал халықтың әл-ауқатын арттыру жөніндегі міндетімізорындалмай қалады. Халық тұтынатын тауарлар өндіру мен қызмет көрсету саласын дамытудың кешенді бағдрламасы міне осыған бағытталуы қажет. Қазіргі кезеңдегі тұтыну тауарлары  рыногының ерекше белгісі – тұтынушылар сұранысын жарыс өткізу. Мұнда көтерме сауда жәрмеңкелерін жиі өткізудің маңызы зор. Әсіресе ТМД елдерінің , аймақтардың арасында осындай жақсы тауарлар сату жасырын ұйымдастыру өндірушілер үшін үлкен сын болар еді. Бұл болашақта халықаралық экономикалық қатынасқа кәсіпорындардың өз еркімен қатынасуына да үлкен әсер етері сөзсіз.

Көптеген елдердің тауар  айналымында ауыл шаруашылығы мен  басқа кооператив  өнімдері, өздерінің  қосалқы шаруашылыында өндірген өнімдерді өткізетін рынок көрнекті орын алуды. Экономикалық реформа барысында колхоздар жоспардан тыс 30 процентке дейнгі жоспарлы өнімді қалаларға апарып келісім бағаларменсатуға құқылы.

Рынокты сапалы жақсы тауарлармен  толтыру менқызмет көрсетуді  жақсарту, біздің әлеуметтік саясатымыздың  басты міндеті. Ең бастысы реттелген  әлеуметтік рынокты дамыту, алыпсатарлармен күрестегі жеңістің, «көлеңкелі экономиканы» жоюдың алғы шарттары.

ТМД елдерінің ұлттық рыноктары  бір-бірімен тығыз байланысты. Олар дүниежүзілік рынокпен де қарым-қатынасты  ұлғайтуда. Бұл қатынастарды дамытудың  материалдық негізі ол елдер арасындағы еңбек бөлінісін тереңдету, тікелей  тауар айырбасы мен сату қызметтерін  кеңейту. Тауар айналысы рынок «сатушы  мен саты алушылардың » арасындағы қатынастыңкөріну формасы болғанымен, олар шын мәнінде өндіріс пен тұтынудың, сұраныс пен ұсыныстың қайшылықтары нақты көрсетеді.

Сұраныс пен ұсыныс –халықтың  тауарларға деген төлем қабілеті бар сұранысы мен ол тауарларды ұсынудың арасындағы қатынас. Тауарды сатып алып өткізу процесі қалыпты жүзеге асып тұруы үшін сатуға шығарылатын тауар мен халықтың төлем қабілеті бар ұсынысы сай келуге тиіс. Алайда өмірде дәл осылай бола бермейді. Өйткені, сұраныс қоғамның барлық қажеттіліктерін  көрсетпейді, ол тек ақша қаржысымен қамтамасыз етілген өндіріс құрал-жабдықтарымен тұтыну заттарына деген сұранысты қанағаттандыруды қамтиды. Сұраныс сияқты, ұсыныс та елдегі өнім өндірудің бүкіл көлемін сипаттайды. Мысалы ол тауар айналысы саласынан тыс өндірістік өндірістік және жеке тұтынуға түсетін өнімдерді өндіру резервтері мен көлемін қамтымайды. Халық тұтынатын тауарларға сұраныс пен ұсыныс арасындағы сәйкестік тұтыну заттарының көлеміне,қорлану қорын ұтымды пайдаланып, өндірістің тиімділігін арттырумен тікелей байланысты. Сұраныс пен ұсыныстың арақатынасына қоғамдық өндірістің екі бөлімінің – өндіріс құрал-жабдықтары мен тұтыну заттары өндірісінің өсу қарқыны әсерлі ықпал етті.

Сұраныс пен ұсыныс тепе-теңдігіне  халықтың ақшалай табысы мен еңбек өнімділігінің өсу арқынының арақатынасы да ықпал етті. Осы арақатынасты реттеуде баға да маңызды рөл атқарады. Егер, жекелеген тауарлар ұсынысы сұраныстан асып кетсе, мемлекет бөлшек сауда бағасын кемітеді, осының салдарынан рынок сыйымдылығы артып, тауарлар тез өткізіледі. Ал егер ұсыныс сұраныстан артта қалса, мемлекет ең алдымен тұтыну заттарды өндіруді ұлғайту шараларын қолданады, тек кейбір жағдайда ғана, осындай тауарларды едәуір ұлғайту мүмкіндігі болмаған сәтте мемлекет бұл тауарға деген  сұраныс пен ұсынысты бір-біріне сәйкестендіру мақсатымен бағаны көтеруге мәжбүр болды. Бірақ мұндай жағдайларда бір тауардың бөлшек сауда бағасын көтеру, әдетте, басқа тауарладың бағасын кемітумен толықтырылады. Халық тұтынатын тауарлар бойынша рыноктық тепе-теңдік халық шаруашылығының үйлесімді дамуының бір белгісі. Сұраныс мен ұсыныстың тепе-теңдігінің бұзылуы экономиканың сәйкестілігінің бұзылып, өндірістің дамуына, әлеуметтік  мәселелерді шешуді қиындатады.

Сұраныс пен ұсыныстың  арақатынасының бұзылуы тек бағаларды  өсіріп қоймайды. Ұсыныстың сұраныстан өне бойы артта қалуы рыноктың қалыпты жұмысын бұзып, экономикалық айналымдыбүркемелеп, өндірістің құрылымына да әсер етеді. Нәтижесінде өнімді жанартып отыру баяулап, ғылыми-техникалық прогресс тежеліп, тауарлар мен қызмет көрсетудің сапасы нашарлап, экономиканың финанстық  тұрақтылығы бұзылады. Мұндай жағымсыз құбылыстарға орын бермеу үшін рынокты  оның заңдары негізде басқара  отырып, оны экономиканы реттеу механизіміне енгізу керек.жалпы сұраныс пен  ұсынысты реттеу – рынокты басқарудың басты қызметі, шаруашылық механизімінің құрамды бөлігі.  

Мұндай реттеу әр түрлі  әдкітермен, мысалы тікелей (айталық  мемлекетік заказдарды стратегиялық, әлеуметтік маңыздылығы басым өнімдерге  беру) жеке жанама жолмен (бағалар, фнанс-кредит тұтқалары, салық, реклама жеке т. б.) жүргізіледі. Соңғы уақытта рынокты реттеп, сұраныс пен ұсынысты үйлестіру мақсатымен маркетинг жүйесі енгізілуде.

Қaзіpгi кезеңдегі рынокты реттеудің бip ерекшелігі орталық экономикалық органдар сұраныс пен ұсыныстың макропропорцияларын peттeyдi, өз жауапкершілігіне альш отыр. Ал микропропорцияларды, яғни кейбір тауар түрлерін қызмет көрсетуді нақтылы тұтынушылар мен жабдыктаушылардың арақатынасын реттеуге кәсіпорындар мен кәсіпкерлерге тұтас алғанда еңбекшілерге кең құқықтар берілген.

Енбек рыногы өндірістің тиімділігін өcipyгe, ғылыми-технихалық пpoгpecтi жеделдетуге осы негізде еңбекшілердің тұрмыс дәрежесін елеулі көтеруге көмектеседі. Енбек рыногы жұмыс орны мен кәcinтi (профессияны) тандауға, өмip салтын қалыптастыруға, адамның экономикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етуге жол ашады. Енбек рыногы асқан жауапкершілікті, жинақылықты, тәртіпті қажет етеді. Мемлекет әр адамға нақтылы жұмыс орнын дайындау міндетінен арылады, сонымен әр адам өзіне лайықты енбек орнын таңдап алуға epiктi. Мемлекеттің міндеті — еңбекшілерге тиімді енбек етуіне қолайлы жағдай жасаумен бipгe уақытша жұмыссыз қалғанарға әлеуметтік  жәрдем жасау, оларды барынша қолдау және қорғау.

Енбек рыногы туралы сөз  болғанда жұмысқа тарту теориясында жаңа көзқарас пайда болғанын атау керек. Кеңестік қоғамтану, экономикалық әдебиеттерде ондаған жылдар бойы социализм жағдайында жұмыссыздар болмайды, бұл социализмнің капитализммен салыстырғандағы белгілі бip  артықшылығы деген қағида бepiк орын алып келді. Қоғамдық пiкip де осы тұрғыдан қалыптасқан eдi. Елімізде pыноктық шаруашылық системасына көшуге орай экономикалық теория  алдында  бірсыпыра жаңа сұрқтар қойғаны туралы жоғарыда сөз болды. Сол сұрақтардың бірі еңбек рыногы және жұртшылықты енбекке тapтy мәселесі Шындығында 1989 жылдан бepi әдебиет бетінде түрлі ғылыми-өндірістік конференцияларда, жиналыстарда айтылған пікірлерді негізінен eiкi топқа бөлуге болады. Бip топ біздің елде енбек рыногы болуға тән емес десе, eкіншiлepi енбек рыногы бар, бipaқ ол тежелген, ерекше рынок дегенді айтып жүр. Әрине, кеңестік, дәстүрлік саяси экономия  тендік, әділеттілік пен қазipгi iлгepi дамыған елдерден жалақы. Еңбекке тарту, оған ынталандырумен. байланыстырғысы келеді. Онымен бipгe жаңа көзқарас енбек проблемаларын зерттегенде Экономикалық және әлеуметтік саясат, еңбекгін сипаты мен мәні, оның тиімділігін, әділеттілігі туралы мәселені қамтуды қажет етеді.

Еңбек рыногының құрамдас  бөлігі жұмысшы күшінің сипатына да анықтама беру керек, Соңғы -мезгілге дейін кеңестік экономикалық ой-пікірде жұмыс күші біздің елімізде тауар емес, оның ceбeбi жұмыcшылap өз мемлекетінің қоғамның  қожасы болды, қанаушы үстем таптар жойылды, сондықтан жұмысшы өз еңбегін өзіне сата алмайды деген түсінік кең орын алды. Осы қағиданың дұрыс еместігін өмір тәжірибесі дәлелдеп берді. Ceбeбi жоғарыда аталған топшылау шындыққа жатпады. Kepiciншe, жұмысшылар өндipic құрал-жабдықтары мен өндipicтi басқарудан тыс қалды, олардың енбекке деген белсенділігі де кеміді. Осыған орай теорияда және практикада жұмысшы күшін қайта   даярлау, ұдайы өндіpy, оның нақтылы құнын анықтау мәселесі жете зерттелмеді. Осы жа,дай кеңес елінде жұмыс орны мен жұмыс күшінің өте арзан болғанын анықтайтын себеп. Кеңес елінде де теориялық қағидалар қаншама тepic болғанымен еңбек рыногы болды, бipaқ та ол ашық түрде шаруашылық механизмінің құрамдас бөлігі peтіндe қызмет тқара алмады. Жұмысшылар бip кәсіпорынан екінші кәсіпорынға, тypлi мекемелерг жиі ауысып жүрді. Технихалық жабдықталуы, енбек жағдайы және жалақысы жоғары кәсіпорыпндарды жұмысшылардың іздейтін ақиқат. Осыған орай экономикадағы қолайсыз жағдайдын бipi жұмысшылардың жиі ауысуы болды. Мәселен бурынғы Одақ бойынша 80-жылдары бip жылда 20 миллиондай адам  енбек орнын ауыстыратын. Осындай құбылыс Қазақстан жағдайында да орын алды.

Қазіргі экономикалық теориядағы жаңа көзқарас бойынша күші тayap ретінде қаралуы керек. Олай болса жұмыс күшінің тұтыну құны—және құны бар. Жұмыс күшінің тұтыну құны дегеніміз оның  матеряалдық және pyхани игіліктерді  өндіріп, қызмет көрсетуді атқару қабілетi. Жұмыс күші  арқылы  адам құн және қосымшы құн өндіреді. Рынок қатынасында жұмыс күшіне сұраныс тауар өндірушінің сапалы өнім шығарып, оны сатудан пайда түсуінен белгіленеді. Сонымен жұмыс күшіне сұраныс проблемасы экономикалық өсумен тығыз байланысты. Әрине, мемлекет бұл процесін  тікелей және жанама реттeyi мүмкін. Ол үшін экономика құрылымын қайта құру, перспективалық, стратегиялық күрделі қаржылар жұмсау көзделуге тиіс.

Kөп укладты экономикада жұмысшыны қабылдайтын кәопорын оның- жұмыс күші. сапасына ерекше назар аударады. Осыған-орай еңбек ақы да белгіленеді. Жұмысшынын еңбекақысының мөлшеріне түpлi факторлар әсер етеді, оның ішінде еңбек туралы заң, ұжымдық шарт, салық саясаты т. б.

Қaзip мемлекет еңбекақыны жанама әдістермен реттеуді көздейді. Бipaқ, рынок механизмі арқылы еңбекақыны реттеу алі де болса  қалыптасқан жоқ. Бұрынғы  кеңес елінде қоғамдық меншік негізінде өндірістің заттай факторларын жоспарлы реттеп, енбек ресурстарын даярлап, толық   пайдалануға болады деген ұғым бepiк орнады. Осыған орай жеке адамның алдымен қоғамдық, өндірістегі өз еңбегінен басқа күн  көретін  еңбек  жоқ  деген кағида орын алды. Сонымен барлық қоғам мүшелері енбекке толық қамтылуы көзделеді. Осы тepic нұсқаудың салдарынан бүкіл экономикаға аз зардабы болмаған кадрлар тапшылығы  пайда болды. Жұмыс орны көп болып,  оны толтыруға адам саны  жетпей жүрді. Мысалы, бұрынғы кеңес елінде металл кесетін станоктардың саны жұмысшы-станокшылардан  екі  есе артық болды. Қазірде де біздің республиканың кейбір кәспорындарында бос жұмыс орындары аз  емес. Бipaқ бұл орындарды  толықтыру оңайға түспей отыр. Осыған кедергі жасайтын жағдайлар:

— кәсткерлікті даярлау  жүйесінің халық шаруашылығының нақтылы қажетінен алшақ болуы  әлеуметтік инфрақұрылымнын (eң алдымен тұрғын уй рыногының) артта қалғаны, әр турлі аймактардағы өмip салты, тұрмыс жағдайындағы әлеуметтік-экономикалық айырмашылық;

— әр аймақтың жергілікті ерекшеліктері, Қазақстанның экологиялық қолайсыз аймақтары, Оған Семей ядроттық полигоны, Арал төңірегіндегі және басқа да халық тұрмысына, денсаулығына нұқсан келтіретін  апатты аймақтар жатады.

Қалаларда  да жұмыссыздыққа мәжбүр  болғандардың қатары көбеюде.

Қазақстанның, село, ауылдарында (өнеркәсібінде де) озат елдермен салыстырғанда  еңбек өнімділігі төмен, мамандығы шамалы, ауыр қол енбегінің үлес салмағы көп. Оған қоса басқару аппаратының ұлғаюын да айтпасқа болмас. Көптеген мекемелерде атқаратын еңбегіне пайдасы шамалы штаттар саны аз емес. Оның үстіне өндірті және еңбектi ұйымдастыру дәрежесі көп жерде ойдағыдай болмай отыр. Уақыт үнемдеу айтарлықтай қызмет етпейді. Өндipiстe бос уақыт өткізіп, енбекақы алатындар да жиі кездеседі.

Тиімді экономикада еңбекке  тарту ұтымды болу ушін әpбip еңбекке жарамды адам шаруашылыктың түрлi салаларын өзінінің жеке басының қабілеті мен мүмкншілігіне сай таңдап алуы керек. Сонда ғана ол өндірістің пайдалы (рентабельда) болуына көмектесе алады. Сонымен бipгe өндірістің  қажетіне сәйкес жұмысшының да кәсіптік дәрежесі болуы керек. Енбек рыногын реттеудің  талап тілектepi осындай.  

1.3.Рынок экономиканың қазіргі көріністері.

Рынок  өз алдына қызмет ететін жүйеге  айналды да,оның  басты  тетіктері «сұраныс», «баға» және «ұсыныс» т.б.болды, олардың  бірлігі «рынок»  деген ұғымды құрайды.

«Рынок экономикасы »  деген ұғым «рынок» ұғымынан  кең, оған екі сала, «өндіріс» және  «тұтыну» жатады. «Әлеуметтік реттелген рынок экономикасы » деген ұғым одан да кең , ол рынок экономикасына , яғни сұраныс, баға, ұсыныс, өндіріс және тұтынуға  реттеуші механизмді тікелей және жанама қоса тіркейді. Реттеуші механизіміне мемлекет, рынок институттары, әлемдік әсерлері жатады.

Рынок әлеуметтік реттеуші деп аталады. Реттелуге жататын  субъект бүкіл қоғам , оның институттары, реттелетін объект – «қоғамдық экономика» , яғни рыноктық процестер, оның институттары мен факторлары (олар фирмалардың  өндіріс ішіндегі қызметі емес); реттеудің мақсаты  - қоғамдық қажеттерді қамтамасыз ету, рынок экономикасы  басқа салаларының жалпы проблемаларын  шешу.

Рынок  бүгінде сатып  алу, сату объектісіне тән дәстүрлі тауарлармеен бірге қызмет көрсету, еңбеек, ақша, капитал, бағалы қағаздар,информация және интеллектуалды жетістіктерді  біріктіреді. Соңғылары өте ерекше  тауарлар, оларды сатып алу , сату рыноктың жаңа сапада болуын талап етеді. Ол рыноктың материалдық –техникалық жүйесі;сатушы мен сатып алушылардың кәсіпкерлік білімі және айырбастың механизіміне де сапалық  өзерістер енгізеді. Рынок экономикасы жүйесінде сұраныс  (тұтынудың) рөлі өзгереді. Әрине , қандай болмасын экономиканың «өзегі» әрқашанда өндіріс болып қала береді. Ал енді рынок экономикасы үшін өндіріс нәтижесін бағалау бұрын тарихта болмаған сипат алатынын айту керек. Бұл ең алдымен ғылыми-техникалық революцияның жетістіктері нәтижесінде өндіріс технологиясында  түбірлі өзгерістердің жасалуына байланысты.  Осы өзгерістер адамзат тарихында тұңғыш рет остиндустиралды елдерде халықтың басым көпшілігінің негізгі материалдық қажетін толық  өтеуге мүмкіндік берді. Әңгіме бір жағынан тұрын үй, тағам, киім,аяқ киім, туралы болса , онымен  бірге жоғары білім және денсаулық сақтауға қажеттілікті өтеуге де саяды.

1.4.Рынок инфрақұрылымы.

Рынок – сұраныс пен  ұсыныстың аға арқылы өзара қарым-қатынасы. Экономикалық теория сұраныс, баға  және ұсыныс арасындағыбайланысты білдіретін түрліжобалар жасап , оларға  жеке факторлардың ықпалын зерттейді. Онымен бірге рынокты ұйымдастырудың нақтылы формаларын зерттеу қажет. Рыноктың нақты формалары төмендегі элементтен тұрады:

1.Рыноктар . Қазіргі уақытта  рыноктар жүйесі қалыптасты. Олар  аумақтық  белгісі бойынша   жергілікті, аймақтық, салалық, ұлтық  және халықаралық түрлері бойынша капитал, ресурстар, еңбек және валютарыноктары болып бөлінеді. Сонымен қатар «мемлекеттік» , «монополиялық» және «еркін» (мемлекеттік те, монополиялық та емес) рыноктар бар. Мемлекеттік рыноктың басқа рыноктар үшін маңызы зор, себебі онда күні бұрын тағайындалған баға, кепілді өткізу басқа рыноктардың қозғалыстарын реттеуге әсер етеді. Рынок процесіне бірнеше факторлар әсерін тигізеді. Қысқа мерзімде әсер ететін факторлар: баға дәрежесінің өзгеруі, тауар запастарын ауыстыра білу, тұтынушылардың ақшалай табысын реттеу.

Ұзақ мерзімде осы аталған  факторлардың өзі қоғамдық еңбек  өнімділігі динамикасына, қоғамдық өндірістің тиімділігіне, экономиканың жалпы алғанда  пропорционалдық  дәрежесіне, жеке тұтыну құрамындағы өзгерістерге  байланысты.

 2.Рынок инфрақұрылымына халық шаруашылығының ерекше саласы сауда (көтерме және бөлшек сауда, сауда кәсіпорындары, аукциондар, жәрмеңкелер, тауар биржалары) жатады.

 3. Рынок институттары – коммерциялық банктер, қор биржалары, сақтандыру компаниялары, аудиториялық фирмалар, еңбек бржалары, заң кеңселері, информациялық орталықтар, жарнама бюросы. Рыноктық дамыған инфрақұрылымы экономикалық үрдіс. Оның қалыптасуы рынок экономикасына қатысушылардың бірнеше буындарының қажырлы еңбегінің нәтижесі.

II.Бөлім. Экономикалық  цикл.

2.1.Экономикалық циклдың мазмұны мен жалпы белгілері.

Экономикалық құбылыстарды қайталауға бейім тұратын рыноктың ерекшеліктерін өткен ғасырдың бірінші  жарытысындағы өмір сүріп еңбек  еткен экономистер байқаған. Ол кезде  кәсіпкерлерді өзіне тартып, қызықтырған  рыноктық қатынастар құпиясы көп  құбыжықтай көрінді. Капиталистік кәсіпорын  иелері өз өндірісін шексіз ұлғайтуға  ұмтылып, мүмкіндігінше рыноктың үлкен  аумағын «жаулап» алуға тырысты. Ал оның өзі артық өндіру деп аталатын құбылысқа алы келеді. Артық өндірудің мәні белгілі бір тауардың ұсынысы сұраныстан басым болудан көрінеді. Нәтижесінде тауар бағасы едәуір төмендеп кетеді де көптеген тауар өндірушілер ешқандай пайда таппай қалады.

Экономикалық  даму үшін бұл проблемалардың маңыздылығы ерекше болғаны соншалық, XIX және XX ғасырларда жетекші экономистердің бірде-бірі бұл мәселеге тоқталмай өте алмады. Олардың еңбектерінен циклдық дамудың байланыстылығы мен объективтігін, экономикалық процестерге әсерін мойындаған, циклдық дамудың себептерін анықтауға  ұмтылған әр түрлі пайымдаулардың , түсіндірулер мен болжамдарды кездестіреміз.

Экономикалық циклдарды  зерттеушілердің бірі – А. Шпитгоф. Ол 1905 жылы экономикалық циклдар және дағдарыстар тақырыбына диссертация қорғап, осы саладағы еңбектері арқылы дүние жүзіне белгілі болды. А. Шпитгоф эмпирикалық , яғни нақты бақылауға негізделген теорияны жақтай келіп, циклдарды зерттеудің көптеген ғылыми материал беретіндігін, өйткені мұндай зерттеулер кездейсоқ, абстрактылы қорытындыларға емес , нақты тұрақты түрде қайталанып отыратын белгілерге назар аударуға мүмкіндік беретінін дәлелдеді.

Ол әрбір жаңа экономикалық циклдың пайда болуының ерекше тарихи және әлеуметтік себептерін түсіндірді. Мұның бастапқы пункті өрлеу деп есептеді А. Шпитгоф. Ол экономикалық цикл проблемасын артық өндіру проблемасымен байланыстырған жоқ, бұл мәселе тек , еркін сауда дәуіріндегі рыноктық экономикаға тән қасиет деп түсіндіреді. А. Шпитгоф творчествосын зерттегендер, соның ішінде Б. Селигмен , оның циклдық даму тұжырымдамасының белгілі орыс экономисі Туган-Барановскийге күшті әсер ететінін көрсетеді. (А. Шпитгоф  Туган-Барановскийді экономикалық цикл проблемасын байыпты түрде қарастырған алғашқы зерттеушілердің бірі деп есептеді). Циклдық даму туралы А. Шпитгоф   идеясының ең басты ерекшелігі бірін-бірі ауыстырып отыратын цикл фазаларын экономикалық, әлеуметтік тіпті психологиялық факторлармен түсіндіруге талпынуда жатыр. А. Шпитгоф   идеяларын оны қолдаушылар өз еңбектерінде одан әрі дамытты.