Рыноктык бага

МАЗМҰНЫ 

КІРІСПЕ................................................................................................................  4 

1-ТАРАУ.  РЫНОК ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘНІ.........................................................  6

1.1. Рыноктің пайда болу себептері және сипаттамасы...................................  6

1.2. Рыноктің атқаратын қызметтері. Рыноктік экономиканың артықшылықтары мен кемшіліктері.................................................................  10

1.3 Рыноктік  ифрақұрылым және оның элементтері....................................... 12 

2-ТАРАУ.  МАРКЕТИНГТЕГІ БАҒАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ  САЯСАТЫ...17

2.1 Баға  нарықтық шаруашылық категориясы  ретінде.................................... 17

2.2 Нарықтағы  бағаны қалыптастырудың түрлері........................................... 18 

3-ТАРАУ.  БАҒА БЕЛГІЛЕУГЕ ӘСЕР ЕТУШІ  ФАКТОРЛАР....................... 23

3.1. Тауарға бағаны қалыптастырудың негізгі тәсілдері................................. 23

3.2. Бағаны тауардың құндылығын сезіну негізінде белгілеу......................... 28 

ҚОРЫТЫНДЫ..................................................................................................... 32 

ГЛОССАРИЙ....................................................................................................... 36  

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР...................................................................... 38 

ТІРКЕМЕЛЕР 
 
 
 

                                                           КІРІСПЕ 

      Нарықтық  механизмнің негізгі элементтерінің бірі – баға. Нарықтық баға өндірушілердің және тұтынушылардың өз арасындағы бәсеке нәтижесінде қалыптасады. Бұған бәсекеден басқа да көптеген факторлар әсер етеді. Жалпы нарық бағасына нарыққа қатысушылардың бәрі де әр түрлі деңгейде тәуелді болады, әсіресе сұраным мен ұсыным нарықтық баға әсерінен қалыпты жағдайдан тез ауытқиды. Сондықтан да нарықтық бағаның құрылуын, қалыптасуын және оның ауытқу заңдылықтарын біліп отыру, әр фирманың табысты тұрақты алуына және өндіріс  бағытын жетілдіруге негіз бола алады. Міне, әр салада, әр сферада және әр тауар түрі  бойынша бағаның құрылуының маңызы мен маңыздылығы осында десек, артық айтқандық емес.

      Бағаның құрылуы пәні жоғары оқу орындарындағы  көптеген мамандықтар бойынша оқу  бағдарламасына еніп отыр. Бұл пәннің негізгі міндеттері: өндіріс, тауарды өткізу, құнның  қалыптасуы, жалпы ішкі өнім мен ұлттық табыстың өндірілуі, оның бөлінуі және пайдаланылуы, баға түрлері, олардың негізгі принциптері мен есептеу жолдарын  анықтау. Жалпы баға – күрделі экономикалық категория. Сондықтан да баға теориясын түсіну және оны нақты практикада іс жүзінде  қолдана білу болашақ мамандар үшін аса қажет.  Өйткені, Қазақстан Республикасы жағдайында бағаның  құрылуының өзіндік ерекшеліктері бар. Атап айтсақ, бағаның құрылуы өндіріс және айналым шығындары негізінде және бағаның нарықтағы сұраным мен ұсынымның өзара әрекеті негізінде құрылуы, бағаның нарықтық қатынастардағы орны, баға құрылымының механизмі және оның өзіндік сипаты тұрғысындағы өзекті мәселелер бәсекелестік ортаға тікелей әсер етеді. Сондай-ақ экспорт және импорт тауарлары мен қызмет көрсету түрлерінің сыртқы сауда бағасы және ұлттық баға жүйесі, сыртқы  сауда бағасының жіктелуі, экспорт және импорт тауарларының ішкі бағасы және оның қалыптасу тәсілдері мен принциптері, сонымен қатар экспорттық және импорттық қосымша, сараланған валюта коэффициенті, оның мәні және есептеу тәсілдері, Қазақстан Республикасына ТМД елдерінен әкелінген тауарлар бағасын есептеу әдістемесі де экономикадан өзіндік орын алады.

      Жұмыстың  негізгі мақсаты:

      Қазақстан Республикасындағы тауарларға баға қалыптастыру саласын дамытудың  актуалды мәселелерін табуға ұмтылыс  және мемлекеттік нарықтық саясатының мазмұнын талдау.

      Жұмыстың  негізгі міндеттері:

      маркетинг жүйесіндегі қызмет көрсету мен  тауарлардың алға жылжуын қамтамасыз ету мәселелерін ашып көрсету;

      маркетингтегі баға саясатының тауар мен қызмет көрсетудің дамуында кері әсер туғызатын  факторларды көрсету;

      маркетинг жүйесіндегі тауар мен қызмет көрсетудің қалыпты деңгейде дамуы  үшін баға саясатының  мазмұнын талдау және оны іске асыру; 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

      1-ТАРАУ.  РЫНОК ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘНІ 

      1.1. Рыноктің пайда болу себептері және сипаттамасы 

      Тарихи  мәліметтерге сүйенсек, тауар алмасу үрдісі Вавилондықтарда (б.д.д. 4-6 мың  жыл бұрын) болғандығын аңғарамыз. Әйгілі грек ойшылы Аристотель (б.д.д. IV ғасыр) алғаш рет «Тауар», «Ақша», «Құн», «Тұтыну бағасы», «Экономика» деген терминдерді күнделікті тұрмысқа ендірген. Қазақ жерінен өтетін «Жібек жолы» бойында (б.д.д. 2-3 мың жыл бұрын) көптеген сауда орындары, атақты жәрмеңкелер (Сайрам, Тараз, Қоянды, Қарқалы) болған. ХІV ғасырдан бастап тауар алмасу ақша арқылы жүзеге асырыла бастады.  ХVIII ғасырда Ресейде 1,5 мыңнан астам жәрменкелер халықтың сұранысын өтеп тұрған. Келе-келе саудагерлер, сауда орындары, сауданың бартер мен биржа және көтерме сауда сияқты біте қайнасып, нарық халық пен мемлекеттің үйреншікті ісіне айналып кетті. Нағыз нарықтық қатынастар XVI-XVII ғасырда қалыптаса бастады, ал сауда жасау мәртебесі кәсіп болып саналды. 1880 жылы Француз экономисті Ж.Б. Сей «Кәсіпкер» деген экономикалық жаңа термин ендірген, содан бері кәсіпкерлік іс-әрекет, кәсіпкерлік, кәсіпорын дами түсті.

      Рыноктік  қатынастар мәнін анықтауда рынок  түсінігінің екі жақты маңызы бар екенінен шығу керек. Біріншіден, рынок өз мағынасында айырбас, айналым сферасында іске асырылатын өткізуді білдіреді.Екіншіден, рынок – бұл өндіру, бөлу, айырбас пен тұтыну процестерін қамтитын адамдар арсындағы экономикалық қатынас жүйесі.

      Рынок меншіктің тауар-ақша байланыстары мен қаржы несие жүйесінің  түрлі түсті нысандарын пайдалануға негізделген эканомиканың әрекет етуінің күрделі механизмі ретінде жүреді. Айналымнан басқа рыноктік қатынастарға жатады:

      - екі субъект арасындағы өзара  байланыс рыноктік негізде іске  асырылатын кәсіпорын мен экономиканың  басқа құрылымдарының жалға берілуімен байланысты қатынастар;

      - шетелдік фирмарлармен бірлескен  кәсіпорындардың айырбас процестері;

      - еңбек биржасы арқылы жұмыс күшін жалдау және пайдалану процестері;

      - белгілі бір процентпен несиелерді беру кезінде несиелік қатынастар;

      - тауар, қор, валюта биржалары  мен басқа элементтерді қамтитын  рыноктық инфрақұрылымдардың қызмет  процесі.

      Егер  рынокта бiрнеше монополия үстемдiк  жүргiзсе (бiр салада), ондай рынок  олигополиялық деп есептеледi. Төмендегi кестеде рыноктың төрт үлгiлерiнiң негiзгi белгiлерi ұсынылған.

      Кесте 1.

      Жоғарыдағы  кестеде теориялық деңгейде бәсекенің  типтері көрсетілген. Экономикалық теорияның өкілдері ұзақ жылдар бойы І дүниежүзілік соғысқа дейін рыноктық экономиканы жетілген бәсеке күресі тарапынан зерттеп келді. Монополияны олар рынокқа әсер ете алмайтын кездейсоқ құбылыс деп санады. Тіпті монополиялық бағаның теориясын жасаған А.Курноның өзі де монополияны кездейсоқ нәрсе деп есептеген.

      Қазіргі таңда нақты рыноктардың басым  көпшілігінде монополиялық құрылымдар үстемдік жасайды. Әрбір рыноктағы (саладағы) олардың саны онша көп  емес, сондықтан қазіргі рынок  олигополиялық рынок деп аталады.

      Бәсекенің типтерін оның түрлерімен шатыстырмау керек. Егер бәсекенің типтері рыноктық жағдайға байланысты жіктелетін болса, оның түрлері бәсекелесудің тәсілдері арқылы жіктеледі. Осы айтылғандарды төмендегі схемамен түсіндіруге болады.

      Бәсекенің түрлерін оған кімдер қатысатыны арқылы да жіктеуге болады:

      еркін бәсеке, яғни «жалпылама соғыс», «бәрінің бәрімен соғыысы»;

      монополиялардың өзара бәсекесі;

      монополиялар  мен аутсайдерлер арасындағы бәсеке;

      аутсайдерлер (монополия емес кәсіпорындар) арасындағы бәсеке;

      трансұлттық корпорациялар арасындағы бәсеке;

      салалық бәсеке (сала ішіндегі фирмалар арасындағы);

      салааралық;

      экономикалық  блоктар арасындағы;

      әлемдік, мемлекеттер арысындағы бәсеке.

      «Еркін  бәсеке заманы» деп аталатын қоғамдық дамудың сатысында бәсеке шектелместен қызмет атқарды. Оған белгісіз рынокқа тауар өндіріп отырған көп санымен сипатталатын оқшауланған ұсақ және орташа қуатты фирмалар қатысып отырды. Олардың бірде біреуінің экономикалық жағдайы (қуатты) өнімнің басым бөлігін өндіруге немесе бағаға ықпал жасауға мүмкіншілік алып бере алмады. Осы кезеңде бәсекенің негізгі түрлері ретінде ішкі салалық бәсеке айқын байқалып тұрды.

      Рыноктық  қатынастардың эволюциялық дамуы  барысында бәсеке күресі түрленіп, еркін бәсекенің орнына жоспарлы реттеу элементтері бар монополиятік (жетілмеген) бәсеке күресі келді. Мұндайда рынокқа қатысушылар баға төңірегінде  және баға арқылы ғана емес, өнім мен қызметтерді дифференцияциялау арқылы бәсекелеседі. Бұл белгісі монополистік бәсекенің негізгі белгісі болып табылады. Еркін бәсеке кезіндегідей стандартталған және біртектес тауарларды көптеген фирма өндірудің орнына, диверсификацияланған (түрлендірілген) өнім өндіріледі.

      Мұндай  рыноктық жағдай біртектес өнімнің  әртүрін шамалы фирмалардың саны өндіру мен таңба (марка) болуымен сипатталады. Мысалы, Қазақстан Республикасының ұн өнімдері рыногында «Цесна Астық», «Султан», «Корона», «Ақ бидай», «Ел ырысы» сияқты монополист фирмалардың  бәсекесі қалыптасты. Өнімдерін фирмалық таңбамен белгілеп, диверсификациялаған. Әлемдік рынокта спорт тауарларын өндіріп, оларды сатуда Nike, Puma, Adidas, Reebok сияқты фирмалардың арасында бәсеке өнімдерді дифференцияциялау арқылы жүріп жатыр.  

      1.2. Рыноктің атқаратын қызметтері. Рыноктік экономиканың артықшылықтары  мен кемшіліктері 

      Рыноктың  атқаратын қызметтерін ашу үшін алдымен келесі мәселені түсініп алу керек. Жоғарыда айтқандай «рынок» деген ұғым экономикалық категория ретінде екі түрлі мағынада түсінілетін ұғым. Біріншіден – ол қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың формасы, екіншіден -  ол эквивалентті түрдегі айырбас сферасы Демек, рыноктық экономика үлкен жүйе ретінде біршама егеменді 2 кіші жүйелерді қамтиды: 1) тауарлы өндіріс; 2) рынок (айырбас сферасы ретінде).

      1. Рынок өндірісшілер мен тұтынушыларды өзара байланыстырады. Яғни рынок өндіріс пен тұтыну сферасын интеграциялайды. Рынок болмаса тауарлы өндіріс те жоқ, тұтыну сферасы да қажеттіліктерді өтейтін игіліктерсіз қалады. Мұндай байланыстар неғұрлым жетілген сайын соғұрлым рыноктық тұтқалар тиімді қызмет атқарады және  керісінше.

      2. Рынок ұдайы өндіріс процесстерінің толассыз және үздіксіз жүргізілуін қамтамасыз етеді.

      3.  Реттеушілік ќызмет. А.Смит «көрінбейтін қол» деп атаған рыноктық тұтқалардың  экономиканы өздігінен реттей алу, жетілдіре алу қабілеті бар. Тауарлардың көлемі мен ассортименттік құрамы бойынша өндіріс пен тұтынудың, сұраным мен ұсынымның арасында үйлесімділік пен баланстылық орнайды. Рынок арқылы өндірістік ресурстар ұлттық экономика көлемінде тиімді үлестіріліп, орнастырылады.

      4. Ынталандырушы (экономикалық мәжбүрлеу) және селективті қызмет. Рыноктық механизмдер кәсіпкерлерді тиіміді шаруашылық жүргізуге, еңбек өнімділігін арттыруға, өнімділікке, пайданы максимилизациялауға, жаңа технологияны ендіруге ынталандырып отырады. Сонымен қатар рынок «табиғи сұрыптауды» да жүргізіп, экономиканы өміршең емес, әлсіз буындардан тазартып отырады.

      5. Ақпараттық қызмет. Рыноктың субъектілері кәсіпкерлік пен бизнеске қажетті тауарлар мен қызметтерді бағалары, түрлері, несиенің шарттары, проценттік ставкалардың деңгейі жєне т.б. туралы ақпаратпен қамтамасыз етеді. Рынок арқылы кәсіпкерлер мен қарапайым тұтынушылар бүкіл экономика туралы, оның даму зањдылықтары мен тенденциялары туралы ќажетті мєліметтер алады.

      6. Шаруашылық өмірді демократияландыру.Әсер етудің рыноктік тетіктері көмегімен қоғамдық өндірісті оның экономикалық өмірлік қабілеті жоқ элементтерінен босату жүргізіледі және осының есебінентауар өндірушілердің дифференциясы іске асырылады.

      Рыноктік  экономика төмендегілерден көрінетін  басымдылықтарға ие:

      1. Ресурстарды тиімдірек бөлу мен пайдалануға көмектеседі;

      2. Өндірістің өзгеруші жағдайларына  икемді жауап береді;

      3. Тұтынушылар мен қатар өндірушілердің таңдауы мен әрекет ету бостандығын қамтамасыз етеді.

      4. ҒТР жетістіктерін өндірісті ұйымдастыру мен басқарудың жаңа технологиялары, әдістерін енгізу үшін жағдай жасауға көмектеседі;

      5. Өндірушілерді адамдар қажеттіліктерін қанағаттандыруға және тауарлар мен қызмет көрсетулер саласын арттыруға бағытталады.

      Рыноктік  экономикаға мынадай белгілі  бір кемшіліктер тән:

      1. Табыс алуға кепілдік бермейді;

      2. Толық жұмыс бастылыққа кепілдік бермейді;

      3. Қалпына келтірілмейтін ресурстарды сақтауға көмектеспейді;

      4. Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі шараларды ендіруді әлсіз ынталандырады;

      5. Ұжымдық пайдаланылатын тауарлар мен қызмет көрсетулерді өндіруді дамытуды қамтамасыз етпейді. 

      1.3. Рыноктік инфрақұрылым және оның элементтері 

      Рыноктік  инфрақұрылым – бұл ерекше рыноктар негізінде әрекет етіп, олардың дұрыс  жұмыс істеуін қамтамасыз ететін институттардың өзара байланысының жиынтығы, рыноктік экономика объектілерінің тиімді жұмыс істеуі мен олардың белгілі бір нақты рыноктік кеңістіктегі бірлігін қамтамасыз ететін қызметтер түрлерінің жиынтығы.

      Рыноктік  инфрақұрылым элементтері:

      Тауар және қор биржалары; сауда үйлері; көтерме және бөлшек сауда кәсіпорындары; жәрменкелер мен көрмелер; аукциондар; делдалдық құрылымдар; сауда-өнеркәсіптік палаталар; кедендік мекемелер; түрлі қызмет көрсететін ұйымдар мен мекемелер.

      Рыноктық  экономика тез бой көтерiп, толыққанды қызмет атқаруы үшiн алдымен рыноктық инфрақұрылымның элементтерiн орнатып алу керек. Рыноктық инфрақұрылымның элементтерiне нелер кiредi?

      Кесте 2. 

      Жоғарыда  аталған рыноктық инфрақұрылымның  элементтерi еріккеннiң ермегi үшiн  емес, рыноктық қатынастардан объективтi туындайды. Олар рынокқа қатысушылардың қызметiне өркениеттi сипат беру үшiн  қалыптасады.

      Рыноктық  инфрақұрылым келесi функцияларды (қызметтердi) атқарады:

      а. рыноктық қатынастарға ұйымдастырылған  – жүйелiк сипат беру;

      б. рынокқа қатысушылардың мүдделерiнің  жүзеге асырылуын, тауарлары мен  қызметтерiн өткiзуiн жеңiлдету;

      в. кәсiпкерлердiң экономикалық қызметiн  жеңiлдету және жеделдету;

      г. бизнес iсiне экономикалық және құқықтық бақылау жасауды, мемлекеттiк және қоғамдық реттеудi жеңiлдету;

      д. жалпы рыноктық экономиканың тиiмдiлiгiн  арттыру.

      Рыноктық  экономиканың бiрқалыпты тиiмдi қызмет атқаруы құқықтық және әлеуметтiк-экономикалық кеңiстiкпен қамтамасыз етумен қатар рыноктық инфрақұрылымның болуына да байланысты. Неғұрлым рыноктық инфрақұрылымның элементтерi толық қалыптасып, олар еш кедергiсiз қызмет атқарса, соғұрлым рынок ырғақты және тиiмдi қызмет атқарады.

      «Инфрақұрылым»  ұғымы экономикалық талдауда алғашқыда әскери күштердi қажеттi жағдайлармен қамтамасыз етiп отыратын объекттер мен ғимараттарды атау үшiн қолданылған едi.

      Экономикалық  теория өкiлдерi қазiргi таңда инфрақұрылымның  үш түрiн ажыратады: әлеуметтiк, өндiрiстiк  және рыноктық.

      Әлеуметтiк  инфрақұрылым бүкiл қоғам өмiрiнiң  бiрқалыпты жүріп отыруын қамтамасыз ететiн буындарды қамтиды. Оларға денсаулық сақтау, бiлiм беру, әскери қорғаныс, тәртiп сақтау, өрттен сақтау және тағы басқа салалар жатады.

      Өндiрiстiк  инфрақұрылым өндiрiстiң тоқтаусыз, толассыз жүрiп отыруына жағдай жасап беретiн буындарды қамтиды (сауда, көлiк, байланыс, ирригациялық құрылыстар, қамбалар жүйесi және тағы басқа). Жоғарыда аталған буындардың бiразы толық күйiнде өндiрiстiк инфрақұрылымға жатпайды. Мысалы, сауданың, көлiк пен байланыстың бiр бөлiгi халыққа қызмет атқарады. Сондықтан сол бөлiктерi өндiрiстiк инфрақұрылымға кiрмейдi.

      Рыноктық  инфрақұрылым дегенiмiз рынокқа қызмет атқаратын, оның ырғақты жұмыс iстеуiне жағдай жасайтын институттардың жиынтығы. Басқаша айтқанда, рыноктық инфрақұрылым дегенiмiз сауда-саттық операцияларына, тауарлар мен қызметтердiң қозғалыс жасауына қажеттi жағдайлар жасайтын ұйымдастыру-құқықтық буындардың жиынтығы. Ол буындар (институттар) әртүрлi ұйымдарды, фирмаларды және мекемелердi қамтиды. Рыноктық инфрақұрылым рыноктың эволюциялық дамуы барысында объективтi өмiрге келдi. Оның мiндетi – тауарлар мен қызметтердiң қозғалыс жасауына қолайлы жағдайлар жасау, сауда-саттық операцияларын мүмкiндiгiнше жеңiлдету және жеделдету, кәсiпкерлiктiң тосқауылдарын жойып, оған қолайлы жағдайлар жасау.

      Рыноктық  инфрақұрылымға кіретiн әрбiр элементтiң  ролi өте маңызды. Сондықтан рыноктық экономикаға өту үшiн рыноктық инфрақұрылымның барлық элементтерi қалыптастырылуы тиiстi. Оның кем  дегенде бiр элементi қалыптаспаса рыноктық экономика тежелiп, рынок бұрмалана бастайды да, өзiнiң негiзгi қасиеттерiнен айырылады. Ақыр соңында рынок мүмкiн болмай қалады. Шындығында, рыноктық экономика қалай қызмет атқарар едi, егер қорлар биржасы болмаса? Немесе еңбек биржасы болмаса?

      Рыноктық  экономика тез бой көтерiп, толыққанды қызмет атқаруы үшiн алдымен рыноктық инфрақұрылымның элементтерiн орнатып  алу керек. Рыноктық инфрақұрылымның  элементтерiне нелер кiредi?

      Рыноктық  инфрақұрылымды төмендегi схема түрiнде көрсетуге болады:  
 
 
 
 
 
 
 
 

      Схема 1.

      2-ТАРАУ.  МАРКЕТИНГТЕГІ БАҒАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ  САЯСАТЫ 

      2.1. Баға нарықтық шаруашылық категориясы ретінде 

      Нарықтық  экономика жағдайында бағаны қалыптастыру өте күрделi процесс. Өнiмге қойылған баға табыстың дұрыс түсуiн қамтамасыз етуi керек және ол кәсіпорынның шығындарын жауып, пайда әкелуге тиiстi.

      Өз  еркiмен бағаны көтерiп, нарықтан тыс  қалған фирмалар, ал керiсiнше бағаны төмендету арқылы көптеген қолайсыз жағдайға кездескен фирмалар iс-жүзiнде көптеп кездеседi.

      Баға - өндiрушiлер мен сатушылар тұрғысынан тұтыну құнының бағаланған өлшемі деп есептелiнедi. Бұл анықтамада үш жағдай маңызды.

      Бiрiншiден, баға, оған енген қоғамдық қажеттi еңбек шығындарымен емес тауардың тұтыну бағасымен байланысты.

      Екiншiден, баға тұтынушылар мен емес, өндiрушiлер мен  немесе тауар сатушылардың ұсынуы жєне  бағалауымен байланысты. Тұтынушы шешім қабылдағанда  тауардың тұтыну құнының бағасын ескереді және ол факторлардың әсерімен анықталатын максималдық шекарадан аспауы тиісті.

      Үшiншiден, бағаның мөлшерi тауардың немесе оларды ұсынушылардың тұтынушыларға қаншалықты жақындағанына байланысты. Сондықтан, өндiрушiлер мен тұтынушылардың арасындағы кез-келген аралық өткiзу арналары құнды ұлғайтады.

      Компания  өзінің тауары үшін сұрайтын бағаның төменгі деңгейін өндірістік шығындар бойынша анықтайды. Компания  өндіріс шығындарын, таратуға кететін шығындарын және  тауарды сатуға кететін шығындарын орнына келтіретін ғана емес, тәуекелділік пен күш-жігері үшін жеткілікті пайда әкелетін баға белгілеуге тырысады. Баға қалыптастыру стратегиясында шығындар маңызды элемент ретінде қарастырылады. Көптеген компаниялар  өз салаларында  өте төменгі шығынға жетуге талпынады, себебі онда ол тµменгі баға белгілей алады да, соның нєтижесінде сату мен пайданың деңгейін арттырады.

      Шығындардың екі түрі болады – тұрақты жєне өзгермелі.

      Тұрақты шығындар - өндіріс көлемімен өткізуге тәуелсіз шығындар. 

      Мысалы, ай сайын төленетін жалгерлік  және жылжыту үшін төлемдер, несие  үшін пайыз төлемдері және қызметкерлердің төлем ақылары өндіріс көлемімен байланысты емес.

      Өзгермелі шығындар өндіріс көлеміне тікелей байланысты. Өндірістің белгілі деңгейіндегі тұрақты жєне өзгермелі шығындардың сомасы балдық шығындарды құрайды.

      Баға  белгілеу проблемасына фирмалар әртүрлі жолдармен келеді. Шағын фирмаларда бағаны басшылар тағайындайды. Ірі компанияларда баға белгілеу проблемасымен бөлімше басқарушылары және тауар ассортиментінің басқарушылары айналысады. Бірақ бұл жағдайларда да жоғарғы басшылар баға саясатының жалпы бағытын және мақсатын анықтаумен қатар, көпшілік жағдайда төменгі эшелон басшыларының ұсынған бағаларын бекітеді. Баға факторы шешуші роль атқаратын салаларда  (темір  өндіру компаниялары, аэрокосмос өндірісі, мұнай компаниялары т.б.)  фирмалар көбіне баға қалыптастырушы бөлімдерді қарайды және олар тиімді бағаларды белгілейді, немесе басқа бөлімшелерге осы сұрақ бойынша көмек көрсетеді. 

      2.2. Нарықтағы бағаны қалыптастырудың түрлері 

      Нарық типтеріне байланысты сатушы  баға қалыптастырғанда  әртүрлі деңгейдегі еркіндікте болады.  Экономистер нарықтың төрт түрін бөліп көрсетеді және әрқайсысы баға қалыптастыру бойынша өз шарттарын ұсынады.

      1. Таза бәсекелестік нарығы ұқсас  тауар өнімінің, мысалға, бидайдың, мыстың, бағалы қағаздардың көптеген  сатушыларынан және сатып алушыларынан қаралады. Бірде - бір жеке сатып алушы не сатушы нарықтағы күнделікті тауардың  баға деңгейіне үлкен ықпалын  тигізе алмайды. Сатушы нарық бағасынан жоғары баға да сұрамайды, себебі сатып алушылар қажетті тауар көлемін керегінше осы нарықтан ешқандай кедергісіз нарық бағасымен  сатып ала алады. Сатушылар нарық бағасынан төмен баға да сұрамайды, өйткені барлық  тауарын нарықтағы бағамен сата алады. Бұл нарықта маркетингтік зерттеу,  тауарды дайындау, баға қалыптастыру, жарнама және  өткізуді ынталандыру  минимальды болады, бірақ та мүлдем нольге жеткізбейді.

      2. Монополиялық бәсекелестік нарығы  келісімді біркелкі нарықтық  бағамен емес кең диапазонды  бағалармен жасайтын сатып алушылармен,  сатушылардан құралады. Баға диапазонының  болуы сатушылардың, сатып алушыларға тауарлардың әр түрлі варианттарын ұсыну мүмкіншілігінде. Реальды бұйымдар бір-бірінен сапа, касиеті, сырт безендіруі бойынша айырмашылықта болады. Айырмашылық тауарға қосымша атқарылатын қызметтерде де болуы мүмкін. Сатып алушылар ұсыныстардың айырмашылығын көретіндіктен әр түрлі тауарға әр түрлі баға төлеуге дайын. Бағадан басқа кейбір айырмашылықта болу үшін сатушылар әр түрлі тұтынушылар сегменттеріне түрлі ұсыныстар дайындауға тырысады және тауарларға маркалық атау беру тәжірибесін, жарнаманы және жеке сату әдістерін кеңінен пайдаланады. Бәсекелестердің көп болуына байланысты олардың маркетингілік стратегиясы әр фирмаға тигізетін ықпалы олигополистикалық нарық жағдайынан төмен болады.