Салықтық бақылау

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ЭКОНОМИКА ЖӘНЕ БИЗНЕС ЖОҒАРЫ МЕКТЕБІ

ҚАРЖЫ КАФЕДРАСЫ

 

 

 

 

 

 

 

 

Курстық жұмыс

 

Салықтық бақылау  және оны жетілдіру жолдары

 

 

 

 

 

 

 

 

Орындаған: Калиева М.Е.

Ф08К3

Тексерген:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Алматы, 2010

МАЗМҰНЫ

 

КІРІСПЕ 3

 

1. САЛЫҚТЫҚ БАҚЫЛАУ САЛЫҚ МЕХАНИЗМІНІҢ НЕГІЗГІ ЭЛЕМЕНТІ РЕТІНДЕ

 

1.  Салықтық бақылау түсінігі 5
2. Салықтық бақылаудың қаржылық бақылау жүйесіндегі орны 7
3. Салықтық қатынастарды құқықтық реттеу 88

 

2. БАҚЫЛАУ ЖҰМЫСТАРЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ ЖӘНЕ ОЛАРҒА ТАЛДАУ ЖҮРГІЗУ

 

1.   Салық төлеушілердің есебі 15

2.2 Салықтық тексерулер 16

2.3   18

 

3. МЕНШІКТІ КАПИТАЛДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ МӘСЕЛЕЛЕР

 

1.  ҚР-дағы ЕДБ-дің банк секторы мен меншікті капиталының ағымдағы жағдайы 20
2. Меншік капитал жеткіліктілігі мен оны жетілдіру жолдары 22

 

ҚОРЫТЫНДЫ

 

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

 

Введение. 2

Глава I Налоговый контроль, как необходимая часть финансовой системы 5

1.1  Понятие налогового контря 5

1.2. Правовое регулирование 7

Глава II Организация контрольной работы и ее анализ 10

2.1. Учет налогоплательщиков 11

2.2. Налоговые проверки 15

Глава III Налоговая полиция новый правоохранительный орган 30

Заключение. 34

Список используемой литературы. 36

Приложения 38

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

Кез-келген мемлекет өзінің нақты тәуелсіздігіне, бір жағынан  мемлекеттік қазынаға жиналу арқылы қоғамның жан-жақты дамуына керекті  ақша қаражатымен қамтамасыз ететін, екінші жағынан шаруашылық субъектілерінің  кәсіпкерлік қызметке деген ынталылығын  арттыратын  мықты салықтық механизм құру арқылы ғана жете алады 

Салық саясатының негізгі  мәселелері  уақыт өткен сайын  әлеуметтік және саяси сипат алып келеді. Оның тиімді және дұрыс қызмет етуіне  тек экономикалық сипаттағы  ғана емес, азаматтық қоғамды, саяси  тұрақтылықты сақтау және мемлекет  егемендігі мен тәуелсіздігін тұғырландыру сияқты мәселелер де тәуелді. Салық  салу механизмі – кез-келген экономикалық жүйедегі ең маңыздысы. Салық салу мемлекеттік  реттеудегі ең басты әдістердің бірі, әлеуметтік-экономикалық саясаттың  табысты болуы оның тиімділігімен  тікелей байланысты. Бақылау кері байланыс формасы ретінде, біруақытта басқарушылық шешімдердің орындалуының катализаторы ретінде қызмет етеді. Басқарылып отырған объектінің нағыз  жағдайы туралы қажетті ақпаратты  ала отырып және оны сараптап, орын алған жағдайды түзетуге бағытталған  нормативті актілерді, басқарушылық шешімдерді қабылдау арқылы қажетті шараларды  қолдану турасында қорытынды  шығаруға болады.

Бақылаудың басты қызметі  қоғамның экономикалық өміріндегі жүзеге асырылып жатқан операциялардың  заңдылығын қадағалауға бағытталған. Нарықтық экономика жағдайында басқару құрылымдарының күрделілігі бақылаумен де байланысты, көптүрлі, тармақталған және әсерлі болғандықтан, қаржылық, несиелік, мақсатты және басқа  да салаларда бақылау ерекше болады. Және осылардың барлығы экономикалық бақылау ұғымын құрайды.

Курстық жұмыстың тақырыбының өзектілігі – салықтық бақылау мемлекеттік қаржылық бақылаудың құрамдас бөлігі ретінде әртүрлі деңгейдегі бюджетке кірістік түсімдердің өсуін қамтамасыз етуге бағытталған қаржылық және бюджеттік саясаттың жүзеге асуына мүмкіндік береді. Нарықтық қатынастардың қалыптасуы экономикалық және әлеуметтік процесстерді басқаруда мемлекеттік реттеушіліктің рөлін арттыруда көрініс береді. Бұл салықтардың маңыздылығын билік құрылымдарын қажетті құралдармен қамтамасыз ету әдісімен ғана емес, қоғамдық ұдайы өндіріс пропорциясына мемлекеттік әсер ету жүйесіндегі элемент ретінде де арттырады. Салық салу жүйесін реформалаудың қажеттілігі республикада нарықтық қатынастарды қалыптастыруға, ел экономикасының әлемдік экономикалық жүйеге енуіне бастама болды.

Курстық жұмысытың мақсаты – салық бақылауының мемлекет пен қоғамның мүддесін, қаржылық құралдардың қорларын құруда заңды және жеке тұлғалардың мемлекет алдындағы міндеттерін орындауын қамтамасыз етуші бірден – бір тетік екенін  дәлелдеу, оған баға беру.

Жоғарыдағы мақсаттардың қойылуы келесідей міндеттерді  атқаруды туындатты:

• Мемлекеттің қаржылық бақылау жүйесіндегі салықтық бақылау маңызы мен орнын анықтау;
• Салықтық бақылаудың, оның негізін құраушы нысаны – салықтық тексеру түрлерін, нысандарын және әдістерін зерделеу;
• Салықтық бақылау жүйесіндегі салықтық заңнама маңызы және мәнін қарастыру;
• Салықтық бақылауды ұйымдастыру күйі мен механизміне салықтық заңнаманың әсерін талдау;
• Салықтық тексеру жүргізудің шетелдік тәжірибесі.

Зерттеу объектісі және пәні болып Қазақстан Республикасындағы салық бақылауының ұйымдастырылуы және оны жүзеге асырудың заңмен қамтылу жағдайы болып табылады.

Жұмыстың теориялық және методологиялық негізі болып  отандық  және шет елдік ғалым экономистердің еңбектері, мерзімдік арнайы басылымдар және салық салу саласындағы отандық  заңнама (Салық Кодексі), салық бақылауын  заң тұрғысында   қамтамасыз ететін басқа да заңдық – нормативтік  актілер табылады. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I. Cалық бақылауы  cалық  механизмінің негізгі элементі  ретінде

 

1.1 Салық бақылауының  түсінігі

 

Қазақстанда салықтық –  бюджеттік саясатты жүзеге асыруда  салық заңдылықтарында салық  ставкаларын жоғарлату немесе салық  түрлерін көбейтуді мақсат тұтып  отырған жоқ. Сондықтан салық  органдарының салықтардың толықтай және уақытылы бақылауын уақыт талабына сай мейілінше жетілдіріп отыру  болып табылады.

Салықтық механизмді ұйымдастыру  оның негізгі элементтерінің бірі салық  бақылауынсыз  мүмкін емес. Мемлекет салықтық бақылауға тек қана фискалдық мәселелерді шешуде ғана үлкен мағына бермейді, сонымен бірге онда шаруашылық субъектілердің әрекетін әлеуметтік-экономикалық реттеуге, экономикалық қылмыс деңгейін төмендетуде және экономикалық құрылымдарды тұрақтандыруда ерекше көңіл бөлінеді.

Салықтық бақылау салықтардың  бақылау функциясын жүргізу нысаны болып табылады. Одан басқа, фискалды және реттеуші функциясының жүзеге асырылуының атқарылуы нақты салықтардың бақылау механизмі арқылы өтеді. Сонымен, салықтық бақылау қаржылық сияқты, салықтың және қаржылық тексеру әрекеттері мен операцияларымен байланысты шаруашылық субъектілері әрекеттерінің жалпы және арнайы түрлерін қолдануды басқару, оны ұйымдастыру әдістері және елдің бюджет жүйесіне түсетін салықтар мен басқа да міндетті төлемдерін толықтай шоғырландыру болып табылады.

Жоғарыда атап өткеніміздей, салықтар мемлекеттің өмір сүруінің негізгі көзі болғандықтан, ол өзінің салық заңдарының мазмұнында келтірілген  ережелердің толықтай және сапалы орындалып  отыруына мейілінше мүдделі болып  келеді.

Жалпы салықтық бақылауды  келесі белгілеріне байланысты сипаттауға болады. Біріншіден, салықтық бақылау  мемлекеттік бақылаудың бірі болып  табылады. Яғни, ол мемлекеттің бақылаушылық қызметін жүзеге асыратын мемлекеттік  уәкілетті органмен жүзеге асырылады. Бұл жерде аталған органға  мемлекет бір жақты – билік  өкілеттігін бере отырып, белгіленген  қызметтерді атқаруға мүмкіндік  жасап отыр.

Екіншіден, салық бақылауы қаржылық бақылаудың негізгі түрі ретінде  сипатталады.

Салықтық бақылауды жүзеге асырған кезде мемлекеттің қаржылық жүйесінің құрамына кіретін, ақшалай  қаражаттардың қалыптасуына мүмкіндік  беретін табыстарды жинау қамтамасыз етіледі.

Үшіншіден, салықтық бақылау  мемлекеттік бақылаудың мамандандырылған түрі болып табылады. Бұл ең біріншіден салық бақылауының белгілі мамандандырылған арнайы уәкілетті органымен жүзеге асырылатындығын білдіреді.  Сонымен  бірге мемлекет ереже бойынша  салық бақылауын бір ғана органдардың  орындағанын қалайды немесе мұндай бақылаудың түрін басқа қадағалаушы  органдардың жүзеге асыруына шектеу қояды.   «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» ҚР Заңында бұл туралы нақты түрде көрсетілген, яғни салықтар мен бюджетке төленетін басқа  да міндетті төлемдердің дұрыс есептелуіне  деген тексеруді салық қызметі  органдары ғана жүзеге асыра алады. Бұл дегеніміз басқа ешқандай мемлекеттік орган салық бақылауына арласа алмайды. 

Салық бақылауының мамандандырылғандығы, төртіншіден оның фунционалдығын анықтайды. Бұл салық бақылауы органдарының өзі белгілі бір шектен аспау  керек екендігін байқатады. Мұндай жағдай аталған заңда (1 -бабы. 1. бөлімі) «салық салумен байланысты емес ақпарттарды  көрсетудің қажетсіздігі» арқылы көрініс  тапқан. Салық бақылауының функционалдығының  тағы бір жағын ондағы салық бақылауы объектісінің салық міндеттілігі жүктелген  оның меншік нысанына қарамастан, қандай қызметпен айналысуына және ұйымдастырушылық – құқықтық нысанына қарамастан кез  – келген  заңды және жеке тұлға  болып табылатындығында. Қазақстан  Республикасының салықтық заңдылықтары салықтық бақылауды жүргізетін мемлекеттік  екі уәкілетті органды атап көрсетті: 1) салық қызметі органдары; 2) Қазақстан  Республикасы кеден шекарасы арқылы тауарлар алып өтумен байланысты салық  міндеттілігін орындауға деген  бақылауды жүзеге асыратын кедендік орган.

Салық бақылауын жүзеге асыру  процессі кезінде туындайтын құқықтық қатынастар ұйымдастырылған салықтық қатынастар қатарына жатады. Оның субъектісі болып, тексеруші субъект (салық бақылауын жүргізуге уәкілетті тұлға) және тексерілуші тұлға (кімнің атқаратын қызметі салық салу саласында бақылау объектісі болып табылса).

Салық бақылауы күрделі ұйымдастырылған  жүйеге жатқызылады және келесі құрамдас элементтерден тұрады. а) бақылау  субъектісі; ә) тексерілетін субъектісі;   б) бақылау объекісі; г) бақылау құралы; д) бақылау мақсаты; е) бақылауды  жүзеге асыру әдісі.

Аталған элементтердің әрқайсысының мәнін төмендегідей ашып қарастыруға  болады:

1. «кім тексереді» деген сұрақ – салық бақылауының  субъектісін

         білдіреді;

2. «кімді тексереді» деген сұрақ – тексерілетін субъектіні білдіреді;
3. «не тексеріледі» деген сұрақ – салық бақылауының объектісін білдіреді;
4. «тексерілетін субъектінің қандай бағыттағы қызметі зерттеледі» - салық бақылауының құралын;
5. «не үшін тексеріледі» - салық бақылауының мақсатын білдіреді;
6. «қалай тексеріледі» деген сұрақ салық бақылауының әдістерін көрсетеді.

Салық бақылауының субъктісі  болып бақылауды жүзеге асыруға  уәкілетті мемлекеттік органдар, оның ішінде: мемлекеттік салық қызметі  органдары, сонымен бірге өзінің өкілеттігі шеңберінде кедендік органдар табылады.

Тексерілетін субъектілерге  заң бойынша салық міндеттілігі жүктелген тұлғалар табылады. Оның ішінде келесі топтарды бөліп қарастыруға  болады: 1) салық төлеуші; 2) салық  агенттері; 3) салықты жинаушылар; 4) банктік қызметтің кейбір түрлерін жүзеге асыратын банктер мен ұйымдар; 5) салық төлеушілерге қарыз тұлғалар (дебиторлар); 6) қолында салық төлеуші  туралы ақпараттары бар тұлғалар. Аталған тұлғалардың әрқайсысы  салықтық қатынастар субъектілері ретінде  қатыса отырып, өздеріне қатысты салық  міндеттемесі шегінде тексеріліп отырады.

Салық бақылауының объектісі  болып тексерілетін субъектілердің қызметтері табылады, оның ішінде: салық  заңдылықтарымен жүктелген, тексерілетін тұлғалардың міндеттерінің орындалуы.

Салық бақылауының құралы болып, тексерілетін субъектілердің салықтық міндеттемелері, яғни салықтық есепке тұру бойынша міндеттемелердің орындалуы, салықтық есептілікті жүргізу (салық  салу объектлерін қоса алғанда), салық  есебін құрастыру мен тапсыру, салықтық төлемдер сомаларының дұрыстығын тексеру, салықтардың уақытында және толықтай төленуі, алдын – ала салық  тексеруі кезінде анықталғандай  салықтық заңдылықтардың бұзылуын болдырмау  үшін салық қызметі органдарының салық нұсқамасының сапасын арттыру.

Салық бақылауының мақсаты  болып:

• Салық заңдылықтарының бұзылғандығы туралы деректерді анықтау немесе өзінің міндеттерін сапасыз түрде орындаған салық төлеушілердің салықтық құқық бұзушылығын анықтау;
• Салық заңдылықтарын бұзған субъектілерді анықтау және оларды заңдық жауапкершілікке тарту;
• Салық заңдылықтарын бұзушылықты болдырмау;
• Жетіспеушіліктерді өндіріп алу шараларын қолдану мен өсімпұл есептеу арқылы  мемлекеттің материалдық мүддесін қорғау;
• Салық заңдылықтарының бұзылғандығын анықтау және солар бойынша түрлі шаралар қолдану.

Соңғы айтылғандар бойынша  салықтық тексеру салық заңдылықтары бұзылған кезде ғана емес, сонымен  бірге салықтық құқық бұзушылық  болмаған кезде де өзіндік мәнге  ие бола алады. Өйткені, салықтық тексеруді  жүргізу салық төлеушілердің  өздерін салық төлеуге ұқыпты да дұрыс қарауға мүмкіндік береді.

Салық бақылауы ол көбінесе тексеру немесе тексеру мақсатындағы қадағалау болып табылады.

Салық бақылауын жүргізу  үш түрлі кезеңнен тұрады: 1) тексерілетін субъектілер бойынша ақпараттар жинау; 2) жиналған ақпараттарды бағалау; 3) бағаланған ақпараттарға қарай іс – қимылдар жасау.

Салық бақылауының субъектілері ақпараттар жинау процессі кезінде  бақылаудағы субъектілердің жағдайы  туралы мәліметтер алып отыруы тиіс. Осы  мәліметтерді ала отырып, тексеруші  тексерілуші туралы жинақтаған ақпараттар базасы негізінде  салықтық бұзушылықтың заңды немес заңсыз екенін анықтайды. Ал, егер салық заңдылығы бұзылатын  болса, олардың қандай заңдық жауапкершілікке  тартылатыны анықталады: әкімшілік  және қылмыстық.

Салықтарды салу сипатына келетiн болсақ ол кез келген елде әрқашан мәжбүрлеу ұғымымен қатар жүредi: мемлекет салық салудың  өзiндiк жүиесiн ойлап табады да барлық жеке және заңды тұлғалар  және мiндеттi түрде салықтарды төлеуi керек және мiндеттi түрде салық заңдылығын орындап отыруы керек болады. Аталған мiндеттi орындаудан бас тартатын болса белгiлi бiр жауапкершiлiкке тартады.

Мемлекеттік қаржылық саясатты жүзеге асыру мен ойға алған нәтиженi шығаруда салықтарды алу немесе салық салу сипатының атқаратын рөлi ерекше. Неге десеңiз, нағыз осы алу сипатына салықтардың өз уақытында, заң бойынша толықтай бюджетке түсуi тiкелей байланысты болып келедi. Қазiргi салық заңдылықтарына оны салық әкiмшiлiгi немесе оны жүзеге асырудың негiзгi формасы ретiндегi салық бақылауы деп атайды.

Салық салудың бiрнеше  ғасырлық тәжiрибесiнде салықтарды жинау мен салық заңдылықтарының орындалуына деген бақылаудың түрлi нысандары деген ойлап табылған болатын. Мысалға,  Рим империясында  салықтарды алумен қауымдастықтар айналысқан, қауымдастық кеңесiнiң мүшелерi қазынаға салықтық төлемдердiң тұтастай түсуiне жауап беретiн болған. Алтын орда өзiнiң қол астындағы жерлерден алым - салықтарды /дань/ өкiлеттi хандар-басқақтардың көмегiмен жинаған, кейiнiрек жергiлiктi басқару органдары арқылы жүзеге асырған. Сондықтан салық әкiмшiлiгiнiң және оны жүзеге асырудың негiзгi нысаны салық бақылауының көп жылдық даму тарихы бар күрделi механизм.

 Салық бақылауы – салық қызметi органдарының салық заңдарының орындалуын, жинақтаушы зейнетақы қорларына мiндеттi зейнетақы жарналарының толық  және уақытылы аударылуын бақылауы.

Бәрiмiзге белгiлi құқықтық мемлекетте салық төлеушiлердiң еркiндiлiгi және мемлекетке деген адалдығы, саналылығы қалыптасқан десек, бұл олардың  қызметiне деген бақылаудың керегi шамалы екенiн көрсетедi. Бiрақ, салық төлеушiлер  өздерiне бiлдiретiн сенiмдiлiкпен қатар, өздерiн салық органының қадағалап  отырғанын бiлуi қажет. Кез келген мемлекеттiң салық жүйесi қызметiнiң  тиiмдiлiгi салық бақылауының тиiмдi қызмет  етуiне негiзделетiнi бекер  емес . Егер салық төлеушi салық органдар тарапынан бақылаудың жоқ екенiн  немесе салық бақылауының жеткiлiктi түрде iске асырылмай жатқандығын  бiлетiн болса онда салық төлеушiлерден салықтық мiндеттемелердi саналы түрде  орындауына шүбә келтiруге болады.

Сондықтан да салық бақылауының жүргізілу әдiс, тәсiлдерiне Қазақстанның  бүгiнгi күнгi салық заңдарында үлкен көңiл бөлiнiп отыр. Салық төлеушiлер пайда болған кезден бастап, немесе тұлғада қалай салық салу объектiсi пайда болса, ондай тұлғалар солай салық бақылауының объектiсi болып табылады.

Салық бақылауының мақсаты  болып салық төлеушiлермен мiндеттi төлемдердiң бюджетке толықтай және уақытылы түсiп отыруы үшiн салық  мiндеттемелерiнiң нақты түрде  орындалуы табылады. Егер бақылау  нәтижесiнде салық мiндеттемесi өз дәрежесiнде орындалмаса, онда салық  төлеушiге автоматты түрде жауапкершiлiк  шаралары қолданады. Сондықтан да, салық  мiндеттемесiн жалтарғаны үшiн даусыз жазаның қолданылатынын ұғына отырып салық төлеушiлер салық мiндеттемелерiн  саналы түрде орындайды.

Салық бақылауының тиiмдiлiгi мен ұтымдылығы оның жоғары сапалы деңгейде болуымен негiзделедi. Әрине, егер әрбiр салық төлеушiнiң басына бiрден салық инспекторын тағайындайтын болсақ онда аталған жүие мүлдем тиiмсiз болар едi және мұндай бақылаудың нәтижесiнде жинақталған қаражат бюджеттiң кiрiс бөлiгiн айтпағанда салық инспекторларының өздерiн қамтамасыз етуге жетуi екi талай. Сондықтан салық бақылауының тиiмдi нәтижесiне оны сандық жағынан емес үнемi сапалық деңгейiн көтерiп отыру арқылы және оны автоматтандыру мен салық  органдарының  бiлiктiлiгiн көтеру арқылы және салық төлеушiлердiң заңдық мүдделерi мен құқықтары сақталған жағдайда ақпараттарды үнемi оқып-үйренiп отыру арқылы жетуге болады.

Жалпы алғанда салық бақылауының жүзеге асырылу нысандары деп салық органдары үнемi iске асырып отыратын белгiлi бiр шаралар кешенiн айтуға болады және салық бақылауының бiрыңғай жүйесiнде әрбiр нысанның атқаратын өзiндiк қызметi бар. Сонымен бiрге, аталған барлық нысандар тек қана бiрiгiп жұмыс атқарған кезде ғана мемлекеттiң барлық салық жүйесiнiң нақты қызмет етуiне мүмкіндiк жасайтын салық бақылауының тиiмдiлiгiне қол жеткiзуге болады.

Салық бақылауы тек белгiлi процесс ретiнде ғана маңызды емес, алдыға қойған мақсатымен маңызды.

Болашақта салық әкiмшiлiгiн  және салық реформаларын жетiлдiру мақсатында басқа да экономикалық саясаттың  бағыттарымен және негiзгi қағидаларымен  сәйкес келетiн, сондай-ақ ел экономикасының өсу стратегиясы басымдылығы мен мақсатына тiкелей байланысты салық саясатын жүргiзуi қажет. Салық саясаты мен әкiмшiлiгiнiң  басым бағыттары болып :

• фискалды саясатты ары қарай жетiлдiрудi қызмет етушi салық заңдылықтарына өзгертулер мен толықтырулар енгiзу арқылы жүзеге асыру;
• республикалық және аймақтық маңыздылығы бар iрi салық төлеушiлер мониторингiне электронды жүйе енгiзу қажет;
• акциздердiң толықтай түсуiн қамтамасыз ету және акциздiк тауарлардың заңсыз өндiрiсi мен айналымына деген бақылауды күшейту;
• салықтық және кедендiк органдардың қызметтерiне автоматтандырылған мен телекоммуникациялық жүйе енгiзу.

Қазiргi кезде салық әкiмшiлiгi реформаларының басым бағыттары болып ақпараттық технологияларын белсендi түрде дамыту болып отыр. Бұл ең бiрiншiден салық төлеушiлердiң бухгалтерлiк және салықтық есептердi тапсыру процестерiн автоматтандыру жағдайына қатысты болып отыр . Алдыңғы қатарлы информациалық технологияларды салықтық есеп тапсыруға енгiзу салық төлеушiлердiң өзiне және олардың салық органдарымен қарым қатынасына оң әсерiн тигiзетiнi сөзсiз. Бәрiмiзге  белгiлi, салық төлеушiлердiң салықтар бойынша әрбiр есеп беру мерзiмдерiнде салық комитеттерiнде кезектерде  уақыт кетіретінін ескерсек, салық есептiлiгiн электронды түрде тапсыру есептердi қабылдау процессiн тездететiнiн және үлкен кезектердi болдырмайтын жағдайға жеткiзетiнiн айтып жатудың қажетi шамалы.

Ендігі жерде, біз келесі тарауларда салық бақылауының құқықтық жағынан қаншалықты қамтамасыз етілгендігін және ол арқылы салық әкімшілігін  қаншалықты тиімді жүзеге асыруға болатындығына  толығырақ тоқталғымыз келеді.

 

 

1.2 Салықтық бақылаудың  қаржылық бақылау жүйесіндегі  орны

 

Салық салу саласындағы қоғамдық қатынастың дамуының қазіргі деңгейі, сонымен қатар салықтық реттеудің  тұрақты түрде жетілуі салықтық алуды жүргізгендегі өз мүдделерін іске асыру үшін мемлекет қолданатын ұйымдастыру-құқықтық механизмін түсіну(негіздеу) және болып жатқан құқықтық қайта  құруды ғылыми анализ қажеттілігінің болуын қалайды. Бұл аспектіден жоғары қызығушылықты өзінің шегінде күннен күнге салық аясындағы мемлекеттік мүддені іске асыру ең жоғарыда жүретін салықтық бақылауды ұйымдастыруы және қызмет етуі жүреді. Әрине, салықтық бақылау механизмінің қызмет етуін зерделеуге жоғары қызығушылық туғызады.

Салықтық бақылау түсінігін  ашу үшін ең алдымен жалпы бақылау  категориясының сипаттамасына назар  аудару керек.

Аталған категория ұзақ мерзім ішінде ғылымның түрлі саласында  қолданылады, сондықтан ол ғылымның түрлі саласының мамандарымен жеткілікті түрде зерделенген. Ғылыми зерттеулердің  көпшілігінде бақылау – келесі қарастырылатын аспектілер қатарында ерекшелеуге  болады:

1. Басқару органдарының атқару-басқарушылық қызметінің, оның басшыларының функциясы, әдісі не нысаны ретінде,
2. Басқару органдары қолданатын әдістер мен тәсілдердің(немесе нысаны мен тәсілдері) жиынтығы ретінде;
3. Басқарушы процестің аяқтаушы сатысы ретінде,
4. Басқарылатын объектінің нақты күйі мен басқарушылық шешімдердің орындалуы туралы қажетті ақпарат алатын бақылаушы жүйе арқылы кері байланыс нысаны ретінде;
5. Берілген параметрден ауытқуын анықтау мақсатымен басқарылатын объектінің қызмет ету процесін тексеру және бақылау жүйесі ретінде.[4]

Осылайша, бақылау кез  келген басқару процесінің бөлінбес бөлігі ретінде басқарылатын объектінің дұрыс қызмет етуін қамтамасыз етуге  шақырылған. Басқару және құқықтық реттеу қоғамдық қатынастардың түрлеріне  қатысты жүргізілетіндіктен әдетте бақылаудың сәйкес түрлерін ерекшелейді.

Салықтық бақылауға сипаттама  беру үшін қаржылық бақылау мәнін  анықтау қажет, өйткені салықтық бақылау соңғысының түрі болып табылады.

Өмір сүруінің барлық сатыларында  мемлекет қандай да біржолғы талон  негізінде арнайы салық режимі әдістермен ең алдымен өзінің қызмет етуінің  қаржылық негізін қамтамасыз етті, сондықтан қаржылық бақылаудың адекватты  жүйесін құруға мәжбүр екенін айтып  өту керек. Мемлекеттік қаржылық бақылау жүйесі мемлекеттің заңды  жолдарымен қаржылық аяда қоғамдық және жеке мүдде балансын құра және қолдау арқылы өзінің және азаматтарының қаржылық мүдделерін қамтамасыз ету құқығын  жүзеге асыру мақсатымен қалыптасады. Сонымен қатар бақылауды ұйымдастыру  қоғамдық қаржылық қаражаттарды басқарудың міндетті элементі болып табылады, өйткені осындай басқару қоғам  алдындағы жауапкершілікті туындатады. Бұл жағдай бақылаудың басшылыққа алатын принциптерінің Лим декларациясының 1-бабында бекітілген.

Қаржы теориясы тұрғысынан, қаржылық бақылау – жағдайдың  жақсаруына ықпал ете алатын органдарға мәлімдеу дұрыс болатын ауытқуларды  анықтау, басқарушылық шешімдерді қабылдау және оны жүзеге асыру дәрежесінің  тиімділігі мен негізділігін анықтау  мақсатымен нақты басқарылатын объект деңгейінде осы қатынастардың дұрыс қызмет етуін қадағалау негізгі міндеті болып табылатын қаржылық қатынастарды бақылау жүйесінің функциясының бірі.

Қаржының қазіргі теориясы қаржылық бақылауды қаржының бақылау  функциясын жүзеге асыру нысаны ретінде  қарастырылады да, оны қаржылық және онымен байланысты шаруашылық субъектісі қызметіне және оны ұйымдастырудың арнайы нысаны мен тәсілдерін пайдалану  арқылы басқару сұрақтарды тексеру  бойынша операция мен әрекеттің  жиынтығы ретінде анықтайды.[6]

Қаржы ғылымында қаржылық бақылаудың әрекет аясы мен мәні жөнінде  пікірлер бар, бірақ мұнда келесі жағдайлар басым:

1. Қаржылық бақылау мемлекет пен жергілікті өзін өзі басқару органдарының ақша қаражатын пайдаланады, бөлу және құруда қалыптасатын қатынастар аясында жүргізіледі.
2. Қаржылық бақылау заңдылықты меншікті қорғау, бюджет, заемды және меншікті қаражаттарды тиімді және үнемді пайдалану, қаржылық дисциплина бұзушылығын анықтау, осы жоғары резервін анықтағанда бюджеттің табыстық түсімінің өсуін қамтамасыз ету мақсатында жүргізіледі.
3. Қаржылық бақылау сәйкес бақылау құзыры заңи тұрғыда берілген мемлекеттік не өзге органдардың қызметі арқылы жүргізіледі.

Қаржылық бақылау шегінде  салықтық бақылау сияқты түрін ерекшелейді. Оның болуы қаржылық қатынастардың  бөлігі болып табылатын салықтық қатынастардың және салықтың объективті категориясының болуымен шарттастырылған.

Мемлекет салықтардың  бюджетке толық және уақтылы түсуін қамтамасыз етуге мүдделі, ал бұл  төлемдер мәжбүрлі сипатта болғандықтан, салық төлеушінің мүмкіндігінше  мемлекетке есептелгеннен ақша қаражатын  аз беруге қалауы табиғи құбылыс. Яғни салықтық қатынас шегіндегі мемлекет пен салық төлеуші мүдделері  қарама қайшы. Салық төлеушілердің  өзінің салықтық міндеттемесін дұрыс  орындауды қамтамасыз етуі үшін мемлекет салықтық бақылау жүйесін құрады.

Салықтық бақылау ұғымының қазіргі ғылыми әдебиеттерде анықтамасы көп. Е. В. Поролло салықтық бақылау  сипаттамасына екі тұрғыдан келеді: «Салықтық бақылау мәнін екі  тұрғыда қарастыруға болады. Біріншіден экономиканы мемлекеттік басқару  элементі немесе қызметі, екіншіден  салықтық заңнаманың орындалуы бойынша  ерекше қызметті салықтық бақылаудың бұл тараптары бөлінбес бірлікте, статистикалық элементтері мен  олардың динамикалық өзара әсері, үздіксіз дамуы мен жетілуін сәйкестендіретін классикалық кибернетикалық жүйе ретінде  салықтық бақылауды көрсетуге мүмкіндік  береді».[4]

А. В. Брызгалин «Салықтық  бақылау – арнайы мамандандырылған(тек  салық пен алымға қатысты) ведомство  шегінен тыс мемлекеттік бақылау» деп есептейді.