Сот құрылымы мен сот ісін жүргізудің қалыптасуы

     Жоспар: 
 

     І.Кіріспе 

     ІІ. Сот құрылымы мен сот ісін жүргізудің қалыптасуы

     1) Аппеляциялық сот өндірісі

     2) Кассациялық сот өндірісі

     3) Аппеляциялық және кассациялық сот өндірісінің арақатынасы 

     ІІІ. Қорытынды 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     І.Кіріспе

     Өз  заманында қазақтың Ахаңы, Ахмет  Байтұрсынов: «Әділ билердің қолындағы  билік - қазақтың неше түрлі дертін жазатын жақсы дәрі еді...» деп, ел аңсарын білдіріп кеткен екен. Шешендікпен  айтылған билер сөзін ұмытпай, қай  кезде болса да қастерлі мұрадай  жадында сақтаған халық қазір  де сот бейнесінде өз үкімімен қалталының емес, қарапайым адамның көкейіндегісін айтатын, шындықты ашып, жақсылықты жарыққа  шығаратын әділет жоқшысын көргісі  келеді, арман етеді. «Әділ және сатылмайтын  сот - демократиялық және құқықтық мемлекеттің  аса маңызды негізі» деп мәлімдеген Елбасы Н.Назарбаев елдің осы  сұранысын іске асыру үшін сот  жүйесінде түбегейлі жаңаруларды бастады.

     Жоғарғы сот төрағасы Б.Бекназаров сот құрылымының  қолданыстағы схемасының тиімді еместігін  мәлімдеді. Оның байламынша, Конституция  бойынша Жоғарғы сотқа жергілікті соттардың қызметін қадағалау бекітілген, ал оның орнына Жоғарғы сот нақты  сот істері бойынша қадағалауды  жүзеге асыруға мәжбүр. Ауыл-аймақтардағы соттардың әділ үкім шығарғандарына күмәнданған қазақстандықтар Жоғарғы  соттың табалдырығын тоздыруда екен. Осыған орай судьялар қоғамдастығының  жаңа жетекшісі облыстық соттарда екі  сот сатысын: адамдар әлі заңды  күшіне мінбеген шешімдер мен үкімдерге  шағымдана алулары үшін - аппеляциялық және ендігі заңды күшіне енген сот  актілерін қайта қарау үшін - кассациялық  инстанцияны құруды жөн көріп  отыр. Мұның сыртында Жоғарғы сот  «істерді бірінші сатылы соттарға қайта  қарауға жолдауға тыйым салуды»  ұсынуда. Сондай-ақ ол «аппеляциялық  сатыдағы сот шығарған актілердің жарияланған  күнінен бастап заңды күшіне мінуі  туралы заң» енгізуге ниетті.

     ІІ. Қазақстан Республикасы егемендігін жариялаған кезден бастап жүзеге асырыла бастаған саяси, әлеуметтік және экономикалық өзгерістер ұлттық құқықтық жүйенің, соның ішінде сот құрылымы мен сот ісін жүргізудің қалыптасуына жол ашты. Сол жылдардан бастап сот саласында мемлекеттік биліктің өз алдына дербес бір тармағы – сот билігінің қалыптасуына жол салған түбегейлі өзгерістер жүзеге асты.

     Қазақстан өзін әлемдік құқықтық кеңістіктің  субъектісі ретінде орнықтыруы, халықаралық  экономикалық қатынастар жасауы, экономиканың жаңаша сипатының қалыптасуы сот  жүйесінің түбірімен өзгеруінің негізгі алғышарты болды.

     Бұл кезеңде сот жүйесінің заңнамасын негізінен КСРО Конституциясы, сот  құрылымы, судьялардың мәртебесі  туралы заңдар құрады. Осы заңдар бойынша  сот төрелігін жалпы юрисдикция соттары мен төрелік соттар атқарды. Кадрларды іріктеу және соттардың  жұмысын материалдық-қамтамасыз ету, сот төрелігін жүзеге асыру, сот  қаулыларын орындау жөніндегі көмекші  қызметтер, статистиканы қалыптастыру және басқа да мәселелер әділет органдарына  жүктелді.

     Жекелеген – санаттағы істерден басқа істер  бірінші сатыдағы сот – аудандық соттарда қаралды, олардың шешімдеріне  кассациялық тәртіппен облыстық соттың алқасына, ал қадағалау тәртібімен – облыстық соттың төралқасына, Жоғарғы  Соттың алқаларына, төралқасына немесе пленумына шағым беруге (наразылық  келтіруге) болатын еді.

     Тәуелсіздік жылдарында сот жүйесінің қалыптасуына жасалған талдау, оның қалыптасу серпіні  мемлекеттің құқықтық жүйесін дамытудың  негізгі бағыттарын айқындайтын  бағдарламалық құжаттардың қабылдануына байланысты болғанын көрсетеді. Әдетте мұндай құжаттарға мемлекеттік бағдарламалар, құқықтық саясат тұжырымдамалары жатады.

     Тұтастай  алғанда, егемен Қазақстанның сот жүйесін  дамытуды мынадай кезеңдерге бөліп  қарастыруға болады.

     1-кезең.  Қазақстан Республикасының 1993 жылғы  Конституциясының қабылдануы. Ол  сот билігінің ұйымдастырылуы  мен қызметінің негізгі қағидаларын  бекітіп берді. Осы Конституция бойынша Конституциялық сот, Жоғарғы Сот, Жоғары төрелік сот пен төменгі сатыдағы соттар сот төрелігі органдарына жатқызылды. Қандай да болмасын өзге органның немесе лауазымды тұлғаның сот билігі функцияларын өзіне алуға құқылы еместігі, соттар мен судьялардың мәртебесі конституциялық заңдармен белгіленетіндігі, нақтылы істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыру мәселелері жөнінде судьялардың есеп бермейтіндігі, судьяларға ешкімнің тиіспеуі және тағы басқа мәселелер атап көрсетілді. Негізінен 1993 жылғы Конституция құқықтық жүйенің қалыптасуына және қоғамда демократиялық үрдістердің дамуына маңызды ықпал етті.

     Конституцияның  қағидаларын іске асыру мақсатында 1994 жылғы 12 ақпанда Қазақстан Республикасындағы  құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы қабылданды. Онда жас мемлекеттің жаңа қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономика­лық және халықаралық мәртебесіне анағұрлым толық сай келетін сот жүйесін одан әрі дамытудың басым бағыттары айқындалды. Бағдарламаның басты ұстаны­мы сот құрылысы мен сот ісін жүргізуді қайта құруға, материалдық және іс жүргізу заңнамасын жетілдіруге негізделді.

     Сот ісін жүргізудің шын мәнінде жарыспалылығын орнықтыру, сотты дәлел­демелерді  жинау міндетінен босату, сот қызметінен айыптаушылық белгілерін алып тастау, соттарды бір жүйеге біріктіре отырып, барынша мамандандыру көз­делді. Халық заседательдері институтының таратылатыны, судьяларды конкурспен іріктеуге жол берілетіндігі белгіленді. Жоғарғы Сот бірыңғай сот жүйесіндегі жоғары сот сатысы деп танылды.

     2-кезең. 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған  Қазақстан Республикасының Конституциясы  судьялардың тәуелсіздігін қамтамасыз  етудің қажетті кепілдіктерінің  болуын қарастырды. Төрелік соттар жүйесі таратылып, олардың функциялары жалпы юрисдикция соттарына берілді.

     Ал  Қазақстан Республикасы Президентінің  “Қазақстан Республикасындағы соттар мен судьялардың мәртебесі туралы”  Конституциялық заң күші бар Жарлығы  соттар қызметінің негізгі қағидаларын, соның ішінде судьялардың құқықтық және әлеуметтік кепілдіктерін айқындап берді. Бұл Жарлық еліміздегі сот  жүйесін реформалау мәселесіндегі көп жылғы пікірталастың қорытындысы іспеттес болды.

     Онда: судьяны құрметтемегені үшін жауапкершілік  енгізу, судьяларға ешкімнің тиіспеуі, судьялардың өкілеттіктерін тоқтата  тұрудың және тоқтатудың негіздерін орнықтыру, судьяның тәртіптік жауапкершілікке  тартылу жағдайларынан басқа  кезде мәні бойынша қаралған немесе өндірісінде тұрған істер бойынша  қандай да бір түсініктеме беруге міндетті еместігі, судьяға соттан тыс функциялар мен міндеттерді  жүктеуге тыйым салу қарастырылды. Судьялардың заң жүзінде осындай мәртебеге ие болуы олардың тәуелсіздігін нығайтып, беделін бекітті. Азаматтардың жергілікті мемлекеттік басқару органдарының, қоғамдық бірлес­тіктер мен лауазымды тұлғалардың заңға қайшы шешімдері мен іс-әрекеттерін сотта даулауға бет бұруы – сотқа деген сенімнің өсуін көрсетті. Жергілікті сот судьяларын ел Президентінің тағайындауы, Жоғарғы Соттың судьяларын Пар­ламент Сенатының сайлауы енгізілді. Тарихта алғаш рет судьялар тұрақты мерзім­ге тағайындалды, бұл олардың тәуелсіздігінің кепілдігін анағұрлым күшейтті. Сонымен қатар, әділетті де бұлжымас сот шешімдерін шығаратын білікті, тәуелсіз судьялар корпусын қалыптастыру тетігі жасалды.

     Сот жүйесінің одан әрі дамуы 2000 жылғы 25 желтоқсанда “Қазақстан Рес­публикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі  туралы” Конституциялық заңның қабылдануына орай жаңа қарқын алды. Конституциялық заң сот-құқықтық реформасының кезекті кезеңіне жол ашты. Заңда республикадағы сот құрылымы­ның принципті жаңа нормалары, соттардың қызметін ұйымдастыру тәртіптері белгіленді. Атап айтқанда, Жоғарғы Соттың шаруашылық және азаматтық істер жөніндегі алқалары біріктіріліп, әскери алқасы таратылды, мұның өзі іс жүргізу заңнамасында қарастырылғандай, сот ісін жүргізуді белгілі бір ізге түсіруге мүмкін­дік берді. Үстіміздегі жылдың желтоқсан айында сот жүйесі туралы Конституциялық заңның қабылданғанына 10 жыл толатынын да атап өткен жөн.

     Судьялардың тек сот төрелігін жүзеге асыруын, сотқа тән емес қызметтермен соттардың  айналыспауын қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасы Президентінің  “Қазақстан Республикасы сот жүйесінің  тәуелсіздігін күшейту жөніндегі  шаралар туралы” 2000 жылғы 12 қазандағы  Жарлығымен Жоғарғы Сот жанындағы  Сот әкімшілігі жөніндегі комитет (бұдан әрі – Комитет) құрылып, соттардың қызметін және атқарушылық  іс жүргізуді қамтамасыз ету функциялары  Әділет миинстрлігінен алынып, осы  Комитетке берілді.

     Комитет пен облыстардағы соттар әкімшілері ұйымдық, қаржылық және материалдық-техникалық функцияларды орындай отырып, жергілікті соттардың жергілікті атқарушы билік  органдарынан тәуелсіздігін қамтамасыз етті.

     3-кезең. 2002 жылы сот жүйесін одан әрі жетілдіруге бағытталған мемлекеттік Құ­қықтық саясат тұжырымдамасы қабылданды. Тұжырымдамада сот жүйесін жетіл­дірудің, судьялардың тәуелсіздігін нығайтудың негізгі критерийлері тағы да айқындалды.

     Сот жүйесін одан әрі жетілдіру мақсатында экономикалық, әкімшілік, ювеналдық (кәмелетке  толмағандар ісі бойынша) және басқа  да арнаулы соттар институтын дамыту мәселесін қарастыру, сондай-ақ азаматтық-құқықтық дауларды шешудің балама әдістерін, мысалы, аралық соттардың қызметін заңмен реттеу, оларды халықаралық  стандарттарға жақындата отырып, қарастыру көзделді.

     Аталған тұжырымдамаға сәйкес, Президенттің Жарлықтарымен маманданды­рылған  ауданаралық экономикалық және әкімшілік  соттар, Алматы қаласында ма­мандандырылған  қаржылық сот және Астана және Алматы қалаларында кәме­летке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар құрылды. Жалпы  алғанда, соттарды мамандандыру азаматтардың құқықтарын қорғау шегін кеңейтуге  мүмкіндік берді.

     Сот жүйесіндегі құрылымдық өзгерістерге орай, сот ісін жүргізудің де заңнамалық тұғыры жасалды. 2006 жылғы 16 қаңтарда “Алқабилер туралы” және “Қазақстан Республикасының  кейбір заңнамалық актілеріне алқабилердің қатысуымен қылмыстық сот ісін жүргізу  мәселелері бойынша өзгерістер мен  толықтырулар енгізу туралы” заңдар қабылданып, аса ауыр қылмыстар туралы істер бойынша қылмыстық істерді  қарауға алқабилердің қатысуы қарастырылды.

     Сонымен қатар, азаматтық құқықтық қатынастардан  туындайтын дауларды шешудің баламалы әдістерін енгізу мақсатында 2004 жылғы 28 желтоқсанда “Аралық соттар туралы”  және “Халықаралық коммерциялық төрелік  туралы” заңдар қабылданды. Бұл заңдар дауларды соттан тыс шешу тәртібін қарастырады.

     4-кезең. 2007 жылғы 21 мамырда Қазақстан  Республикасының Конституциясына  түзетулер енгізудің нәтижесінде  Қазақстанның сот жүйесі азаматтардың  құ­қықтарын қорғаудың қуатты  тетігіне, соның ішінде қамауға алуға соттың санкция беру құқығына ие болды. Сот жүйесінің жұмысын және сот төрелігін іске асыруды реттейтін жаңа заңдар топтамасы қабылданды.

     “Қылмыстық  іс жүргізу кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы” 2008 жылғы 5 шілдедегі Қазақстан Республикасының  Заңымен Қылмыстық іс жүргізу  кодексіне өзгерістер енгізіліп, қамауға  алуды санкциялауды соттың ерекше құзырына беру қарастырылды.

     “Қазақстан  Республикасының Қылмыстық кодексіне  және Қылмыстық іс жүргізу кодексіне  өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы” 2009 жылғы 10 шілдедегі Қазақстан  Республикасының Заңына сәйкес, өлім жазасын қолдану аясы қысқартылып, ол тек адамдардың қаза болуына ұштасқан террорлық қылмыстар үшін, сондай-ақ соғыс уақытында жасалған аса  ауыр қылмыстар үшін қолданы­латын  болып шектелді.

     Анықтау мен алдын ала тергеудің сот  пен прокуратурадан бөлінуін қарастыратын конституциялық норманың алынып тасталуы тергеу іс-әрекеттерін және азамат­тардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын шектейтін жедел – із­дестіру шараларын санкциялауды соттардың құзыретіне беру жолымен қыл­мыстық іс жүргізудің сотқа дейінгі сатысында сот бақылауының шегін кеңейтуге мүмкіндік берді.

     “Қазақстан  Республикасының сот жүйесі мен  судьяларының мәртебесі туралы”  Конституциялық заңға 2008 жылғы 17 қарашада өзгерістер мен толықтырулар енгізілуі  республиканың сот жүйесі үшін маңызды  оқиға болды. Осы заң сот ісін жүргізудің үш буынды жүйесінің негізін қалады. Сонымен қатар, 2009 жылғы 10 желтоқсанда “Қазақстан Республикасының Қылмыстық, Қылмыстық іс жүргізу және Азаматтық іс жүргізу кодекстеріне сот жүйесін жетілдіру мәселелері бой­ынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы” Заң қабылданып, 2010 жылғы 1 қаңтардан бастап сот ісін жүргізудің үш буынды жүйесі іске қосылды. Осы заңға сәйкес, аудандық сот – бірінші сатыдағы сот, облыстық сот – апелляциялық және кассациялық сатыдағы сот, Жоғарғы Сот – тек қадағалау сатысының соты ретінде жұмыс істей бастады. Өзге де бірқатар оң өзгерістер жасалды.

     Міне, осылайша, жаңа тұрпатты сот жүйесін  құру жөніндегі міндет бүгінгі таңда  өз шешімін тауып, сот органдары  елімізде заңдылық пен тәртіпті нығайту  бағытында ауқымды жұмыстарды жүзеге асыруда. 

     1. Апелляция институты Қазақстанның құқықтық жүйесi үшiн бейтаныс болғандықтан, апелляциялық өндiрiс туралы ережелердiң іс жүзінде қолданылу проблемалары кiм-кімдi де қызықтырары анық. Бұл мәселені зерттеудi, ең алдымен апелляциялық өндiрiс туралы заңнамаларды талдаудан бастағанымыз жөн сияқты.

      1997 жылдың 13 желтоқсанда қабылданып, 1998 жылдың 1 қаңтарында күшiне енген Қазақстан Республикасының жаңа Қылмыстық іс жүргiзу кодексi сот шешiмдерiн қайта қараудың төрт сатысын қарастырады:

      - соттың әлi заңдык күшiне енбеген үкiмдерi мен қаулыларын қайта қараудың екi сатысы (апелляциялық және кассациялық шағымдану, наразылық);

      - соттың күшiне енген үкiмдерi мен қаулыларын қайта қараудың  екi сатысы (қадағалау инстанциясындағы  өндiріс және жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты іс бойынша өндiрiстi қайта бастау).

       Алайда, 1998 жылдың 1 қаңтарында заң  шығарушылар осылардың үшеуiн  ғана: кассациялық шағымдану және  наразылық қадағалау өндiрiсi және жаңадан ашылған мән-жайларға байланысты iс бойынша өндiрiстi қайта бастау сатыларын қолданысқа жiбердi. Ал, ҚІЖК-нiң соттардың қылмыстық iстерді апелляциялық тәртiппен қарау туралы ережесiн қолдануды алдымен 2000 жылдың 1 каңтарына дейiн, сосын 2003 жылдың 1 қаңтарына дейiн кейiнге қалдырды.

      2001 жылдың 11 шiлдесiнде қабылданған  Қазақстан Республикасының “Сот iсін жүргізу меселелері бойынша  Қазақстан Республикасының кейбір заңдық актiлерiне өзгертулер мен толықтырулар енгiзу туралы» заңы соттың заңдық күшiне енбеген үкiмдерi мен қаулыларын кайта карау үшiн апелляциялық инстанция енгiздi. Осы заң республиканың сот өндiрiсінен кассациялык шағымдануды, наразылықты алып тастады.

       Жаңа ереже 46 жене 47-тарауларга  топтастырылып, КIЖК-нiң 8-бөлімінен  орын алады («Соттың заңды күшiне енбеген үкiмдерi мен қаулыларын қайта қарау»).

       Осындағы 46-тарау «3аңдық күшiне  енбеген сот шешімдеріне апелляциялык, кассациялық шағымдану және наразылық  бiлдiру> КІЖК қолданысқа енгiзiлгеннен кейiн 1998 жылдың 1 каңтарынан бастап өмiрге жолдама алды. 9 баптан тұратын бұл тарау кассациялық өндірiстің негiзгi ережелерiн реттейтiн мынадай жайттарды қарастырды: сот үкімдеріне шағым - дану және наразылық бiлдiру субъектлері (396-бап) жене шағымдарды, наразылықтарды өзгерту, толыктыру, керi кайтару жөнiндегi олардың құқықтары туралы (402-баптың 3, 4-тармақтары), шағымдану және наразылық бiлдiрудiң тәртібі мен мерзiмдері туралы (398, 399-баптар), шағым беруге, наразыльқ білдiруге арналған мерзімді қалпына келтіру тәртібi туралы (400- бап), шағымның берiлгендiгі, наразылықтың бiлдiрiлгендiгi жөнінде тараптарды хабардар ету (401- бап) және iстің қаралатын уакыты мен орны жайлы тараптарды құлақтандыра отырып, iсті апелляциялық инстанциядағы сотқа жіберу туралы (402-бап), бiріншi сатыдағы соттың каулысына шағымдану, наразылық бiлдiру туралы (403-бап).

     Әділсот билігін жүзеге асыруда таразы басын  тең ұстап, адамдардың тағдырына  асқан жауапкершілікпен қарау арқылы судьялар елімізде құқықтық мемлекет пен демократиялық қоғам құру саясатының қаншалықты дәрежеде жүзеге асырылып жатқанын нақты көрсетіп отырады  десек еш асыра айтқандық емес.

     «Адамзат  үшін сот төрелігінен маңызды  ештеңе жоқ, өйткені адамның құқығы мен заңды мүддесін және де басқа  да субьектілерді қорғауда адамзат  соттан басқа құралды әлі ойлап  тапқан жоқ» деген Монтескьенің қанатты  сөзі егеменді еліміздегі мемлекеттік  биліктің бір тармағы болып саналатын  сот саласына жүктелер міндеттің  қаншалықты салмақты, қаншалықты жауапты  екендігін айқын аңғартып тұрғандай.Бұл  орайда халықтың сотқа деген сенімін  нығайтып, оның жұмысында жариялылыққа кең жол ашып, ел азаматтарының  сотқа деген көзқарасын зерттеп, біліп отырудың маңызы зор.

     Осы мақсатта Ақмола облысы соттарының 2011 жылдың 9 айында сот төрелігін жүзеге асыруының қорытындысы төмендегідей.

     2011 жылдың 9 айында облыстың аудандық  және оған теңестірілген соттарында  барлығы 32074 қылмыстық, азаматтық  және әкімшілік істер мен материалдар  қаралған болса, өткен жылы  барлығы 43127 іс қаралған, яғни  биыл 11093 іс кем түскен  немесе 25.7 пайызға азайған.

     Есептік мерзімде соттармен 15936 азаматтық іс қаралған, ал өткен жылы осы мерзімде 17323 азаматтық іс қаралған, яғни биыл 1387  іс кем қаралған немесе 8.0 пайызға  азайған.

     Өткен жылы 12090 іс бойынша шешім шығарылса, биылғы жылы шешім 9963 іс бойынша шығарылған, 2127 іске немесе 17.6 пайызға төмендеген.

     Егер  былтыр 1738 сот бұйрығы шығарылса, биыл 2112 сот бұйрығы шығарылды, яғни сот бұйрығын шығарудың 21.5 пайызға  өскені байқалды.

     Биыл 3472 азаматтық істер бойынша сырттай  шешім шығарылса, былтыр осы мерзімде 4734 іс бойынша сырттай шешім шығарылған, немесе былтырғы жылмен салыстырғанда  осы тәсілмен қаралған істер саны 26.7 пайызға төмендеді.

     Былтыр 14 азаматтық іс бойынша іс жүргізу  тоқтатыла тұрса, биыл 16 іс бойынша  іс жүргізу тоқтатыла тұрды. Олардын ішінде  Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соты –3, Ерейментау аудандық соты -3, Көкшетау қ. МӘС – 2. Ақкөл-2, Атбасар, Аршалы, Қорғалжын, Жақсы, Целиноград аудандық, Степногорск қалалық соттарда - 1-ден.

     2011 жылдың 9 айында  аудандық соттармен  қаралған 15936 істен апелляциялық  сатыға қарауға 1227 азаматтық іс  келіп түсті, оның ішінде апелляциялық  шағымдар бойынша – 1168, апелляциялық  наразылық және шағым бойынша  – 45, прокурордың наразылығы бойынша  14 істер түскен, ал былтыр осы  мерзімде 17323 істен апелляциялық  сатыға қарауға 1017 азаматтық іс  келіп түскен.

     Апелляциялық  тәртіппен 63 іс бойынша шешім бұзылды  немесе барлық шығарылған шешімдердің 0.6 пайызының күші жойылды, бұзылған шешімдер бойынша – 11 іс бірінші  сатыдағы соттың жаңадан қарауына жіберіліп, 36 іс бойынша жаңадан шешім қабылданды, 6 талап арыз қараусыз қалдырылып, 10 іс қысқартылды.

     Биыл  аудандық соттардың шешім шығарған істердің санынан 125 азаматтық іс бойынша  немесе 1.3 пайыз шешімдер өзгертілген, былтыр осы мерзімде аудандық соттардың  шешім шығарылған істердің саны бойынша 82 шешім өзгертілген.

     Жеке  наразылықтар мен шағымдар бойынша  55 ұйғарым бұзылған, 5 ұйғарым өзгертілген, өткен жылы осы мерзімде 36 ұйғарым  бұзылған. 

     Пайыз бойынша ең көп шешімдер бұзылған және өзгертілген  мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотында  – 72, Көкшетау қалалық соты – 45, Степногор  қалалық соты –12, Бурабай аудандық сотында  – 11.

     Сондай-ақ, апелляциялық тәртіпте қаралған істердің қорытындысы бойынша аудандық соттардың  судьяларының атына-9 хат жолданған. Мамандандырылған ауданаралық экономикалық сотының судьясы З.Смагуловаға  жеке ұйғарым шығарылды.

     Жоғарыда  көрсетілген деректер шешімдер мен  ұйғарымдардың бұзылуына, іс жүргізу  нормаларының дұрыс қолданылмауы негізгі  себеп болып отыр, бұл себеп  судьялар үшін жол берілмейтін негіз  болып саналады; іс үшін маңызы бар  мән-жайлар шеңберінің дұрыс анықталмауы  және дұрыс айқындалмауы және де материалдық  нормалардың  бұзылуы немесе дұрыс  қолданылмауы негіз болып табылса  бұл судьялардың сотқа дейінгі  дайындықты тиісті жүргізбегендігі. Сондықтан, барлық көрсетілген себептер мен  кемшіліктер, оның өз міндетіне деген  көз қарасы, заңды және дұрыс шешім  қабылдау судьялардың өзіне байланысты болатынын айту қажет.

     Облыс соттарында сот істерін іс жүргізу  заңдарында көзделген мерзімде қарауды  қамтамасыз ету үшін, Ақмола облыстық сотымен сот өндірісінде 3 және 6 айдан жоғары мерзімдерде қаралмай жатқан, 3 реттен артық кейінге қалдырылған, сот өндірісі тоқтатылған және апелляциялық сатыға жолданбай жатқан азаматтық  және қылмыстық істердің дер кезінде  қаралып, заңда көрсетілген жағдайларда  уақытылы апелляциялық сот алқасына жолданылуы қатаң бақылауға алынғанын  білесіздер.

     Осы жылдың  жартыжылдығындағы қорытындысында осы  істерге көңіл бөлінген еді, соған қарамастан осы уақытқа  дейін нәтижесі жоқ.

     Атап  айтқанда, 2011 жылдың 6-сәуірде Бурабай  аудандық сотына азамат  Н.А.Четверкиваның  хабар ошарсыз кетті деп тану бойынша арызы түскен. Бұл іс бойынша 11 сәуірде ұйғарым шығарылған. Судья Г.Қ.Хамзина істі қарауды 19 шілдеге тағайындаған. Судьяның келесі еңбек демалысына кетуіне байланысты іс судья Т.К.Карпычеваға берілген, келесі сот отырысы тек  бір айдан астам өткен соң тағайындалған, сонымен іс түскен күннен бастап алты ай өткен соң қаралған.

     Ерейментау  аудандық сотына түскен Ж.В. Марининаның  Н. Мамбурға әкелікті анықтау туралы арызы 11 мамырда түскен, ал 23 мамырда  осы іс бойынша  молекулярлық- генетикалық  экспертиза тағайындалған. Бірақ осы экспертизаның нәтижесі туралы  тамыз айының соңына дейін сотта ешқандай мәліметтер болмаған. Сот өз тарапынан сараптама мекемесіне ескерту жібермеген./Тұрғынбаев М.Б./

     АІЖК-нің 166-бабының талабына сай арызды қабылданғаннан және азаматтық істі қозғағаннан  кейін судья оны уақтылы және дұрыс шешуді қамтамасыз ету мақсатымен сотта іс қарауға істі әзірлейді.

     Осы бапта және де сотта іс қарауға  істі әзірлеудің әрбір іс бойынша  қажетті міндеттері көрсетілген.

     Апта  сайын облыстағы талқылауды қарасақ  судьялар осы АІЖК-нің нормаларын еске алмайтынын аңғаруға болады.

     Мысалы, Атбасар аудандық сотына түскен талапкер Б.Кабдрашеваның жауапкерлер С.Огородний, М.Мурзахметовке келісімді жарамсыз деп тану туралы іс  түскен күннен бастап екі ай        өткен соң АІЖК-нін 242 –бабының 4- тармақшасына сәйкес тоқтатылған, яғни басқа істің шешілуіне дейін  бұл істі қараудың мүмкіндігі болмағандықтан./Жақыпов  А.А./

     Аршалы  аудандық сотында талапкер Т.Бакулеваның  жауапкер И.Макаренкоға келісімді  жарамсыз деп тану туралы талабы бойынша  экспертиза екі ай өткен соң тағайындалған. Талап арыз  10 мамыр күні сот өндірісіне қабылданып, осы күнге дейін   өз шешімін тапқан жоқ./Әміров М.А./ 

     Ерейментау  аудандық сотында 16 маусым күні түскен  А.Отюцкийдің мұрагерліктен бас  тартуды жарамсыз және мұрагер деп тану туралы арызы бойынша іс 9 қыркүйек күні, яғни 3 ай өткен соң сараптама тағайындалған./Тұрғынбаев М.Б./

     Ақмола  облысының мамандандырылған ауданаралық  экономикалық соты «Аршалы Жеміс» АТК-і  «Компания Формула успеха» ЖШС-не қарызды өндіріп алу туралы талап  арызы 11 шілдеде қабылданып, 28 қыркүйекте АІЖК-нің 242-бабының 4- тармақшасына сәйкес тоқтатылған./судья Аймұхамедов  А.А./

     Азаматтық iстердi соттың қарауына әзiрлеу бiрiншi сатыдағы соттың iс жөнiндегi iс-әрекетiнiң  қажеттi бөлiгi болып табылады және ол тараптар ұсынған дәлелдемелер мен  қолданылуға жататын материалдық  құқық нормаларына сәйкес тараптардың  заңды құқықтары мен мiндеттерiн, олар ұсынған дәлелдемелердi сот  отырысында толық, жан-жақты және объективтi түрде зерттеп, заңды және негiздi сот актiсiн шығару үшiн қажеттi жағдайлар тудырады.

     Көрсетілген мысалдар судьялар азаматтық істерді  соттың қарауына әзірлеу іс- әрекеттерін  орындамайтығын, қарау мерзімін негізсіз созатының көрсетеді.

     Ақмола  облысының мамандандырылған ауданаралық  экономикалық сотында  тараптардың  келмеуіне байланысты екі рет  қараусыз қалдыру,  іске қатысушы адамдарды  сот отырысының  уақыты мен мен  орны туралы тиісінше хабарламау, істі қарау, сот шешімінің көшірмесін тапсыру мерзімдерін бұзуға айналған тәжірибесі жойылуға тиісті.

     Осыған  байланысты, жаңадаң тағайындалған  сот төрағасы Ә.Т. Ермеков сот  жұмысын жақсы жолға қойып, дұрыс  ұйымдастыру қерек.

     Апелляциялық  сот алқасына іске қатысушы адамдардан судьялар атына  көп шағымдар түседі. Тексеру барысында мынадай жағдайлар  анықталды:

     Мысалы, Аршалы аудандық соты талапкер С.Мендыбаеваның  А.Мендыбаевқа мүлікті бөлу туралы бойынша 2011 жылдың 28 шілдеде шығарылған  шешімі жауапкерге 22 тамызда қолына берілген /судья Әміров М.А./.

     Талапкер  Н.Яценконың талап арызы бойынша  шешім 2011 жылдың 5 мамырында шығарылған. Апелляциялық сатыға осы іс уақтылы  жіберілмеген./Тұрғынбаев М.Б.

     Жарқайын  аудандық сотының судьясы А.Ағадилованың үстіне азамат Волынецтен М.К. 4 шағым, ал Целиноград аудандық сотының судьясы  Г.Балибаеға талапкер А.Кириленкодан 3 шағым түскен.

     Осыдан, бірінші түскен шағымнан бастап судьялар осы жағдайма мән бермейді. 

     Еліміздің сот жүйесін азаматтық және саяси  құқық пен басқа да халықаралық стандарттар жөніндегі пактілер ережесіне сәйкестендіру бағытында қыруар істер тындырылды. Судьялар корпусының,сот қызметкерлерінің материалдық, әлеуметтік қамтылуы жылдан-жылға жақсарып келеді. Судьялардың арасында заң бұзушылықтың алдын алу, сот төрелігін толығымен қамтамасыз ете отырып,істерді сапалы әрі жедел қарауға қол жеткізуде де ілгерілеушілік бар