Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Станаўленне і развіцце грамадзянскага права феадальнай Беларусі XV-XVI ст

Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь

Установа адукацыі

«Гомельскі дзяржаўны універсітэт

імя Францыска Скарыны»

Юрыдычны факультэт

Кафедра: Тэорыі і гісторыі дзяржавы і права

Станаўленне і развіцце грамадзянскага права феадальнай Беларусі XV-XVI ст.

Курсавая работа

Выканала:

студэнтка групы П-25 Пагарэлава В.А.

Навуковы кіраўнік:

кандыдат гістарычных навук Нямкевіч І.В.

Гомель 2007

Змест

УВОДЗІНЫ………………………………………………………………………………...3

1 ФАРМІРАВАННЕ І РАЗВІЦЦЕ ЗАКАНАДАЎСТВА ВКЛ У ГАЛІНЕ ГРАМАДЗЯНСКАГА ПРАВА…………………………………………………………5

2 АСНОЎНЫЯ ТЭНДЭНЦЫІ РАЗВІЦЦЯ ІНТЫТУТАЎ ГРАМАДЗЯНСКАГА ПРАВА ФЕАДАЛЬНАЙ БЕЛАРУСІ……………………………………………… 10

2.1 Суб'екты і аб’екты грамадзянска-прававых адносін…………………...…10

2.2 Рэчавае права…………………………………………………………………...14

2.3 Сервітуты…………………………………………….………………………….21

2.4 Залогавае права……………………………………..…………………………..23

2.5 Абавязацельнае права………………………………….…………………...…27

2.6 Спадчыннае права………………………………………………………….…..34

ЗАКЛЮЧЭННЕ……………………………………………………………………...…..38

СПІС ВЫКАРЫСТАНАЙ ЛІТАРАТУРЫ…………………………………………...39

УВОДЗІНЫ

Сучасная сацыяльна-эканамічная рэальнасць патрабавала істотных змен у заканадаўстве краіны. Важнае значэнне для яго распрацоўкі і развіцця мае вывучэнне вопыту краін з рыначнай эканомікай і высокім узроўнем палітычнай культуры. Неабходным бачыцца і ўлік уласнага гістарычнага вопыту ў праватворчасці. Галоўнымі крыніцамі вывучэння феадальнага права Беларусі з’яўляюцца Статуты 1529, 1566, 1588 гадоў. Іх распрацоўка і прыняцце стала вяршыняй сістэматызатарскай і кадыфікацыйнай дзейнасці ў ВКЛ. Па сваей унутранай дасканаласці і шырыні рэгулюемых адносін яны не мелі сабе роўных сярод юрыдычных актаў у Еўропе. Напісаны яны былі на старабеларускай мове. Базавай асновай Статутаў былі мясцовае звычаевае права, адміністрацыйная і судовая практыка, нормы папярэдняга пісанага права і ў некаторай ступені нормы заходнееўрапейскага, польскага, кананічнага і рымскага права [16, ст. 86]. Статуты даюць уяўленне аб розных баках жыцця і адносін у беларускім грамадстве XVI стагоддзя. Асаблівую цікавасць выклікае распрацоўка норм грамадзянскага права, звязаных з уласнасцю, з прававым становішчам асобных груп насельніцтва, спадчыным правам. На падставе Статутаў можна прасачыць як эвалюцыю нормаў грамадзянскага права ў XVI ст., так і параўнаць іх з сучасным узроўнем развіцця гэтай прававой галіны.

Азнаямленне са зместам Статутаў неабходна для больш якаснага разумення ўласнай культурна-праввой спадчыны,вызначэнне свайго месца ў сусветнам грамадстве i для выпрацоўкi нацыянальнага светапогляду.

Феадальнае права дастаткова падрабязна вывучалася беларускімі прававедамі, але нормы грамадзянскага права сталі аб’ектам вывучэння параўнальна нядаўна. Дастатковым стымулам да іх аналізу стала прыняцце новага Грамадзянскага кодэксу Рэспублікі Беларусь. Галоўнымі крыніцамі пры распрацоўцы тэмы былі сучасныя выданні Статутаў ВКЛ 1529, 1566, 1588 гг,. і Грамадзянскі кодэкс Рэспублікі Беларусь (1998 г.).

Пэўная характарыстыка Статутаў есць амаль ва ўсіх выданнях па гісторыі дзяржавы і права Беларусі. Найбольш падрабязна пытанні развіцця грамадзянскага права, разгледжаны ў выданні Доўнар Т.І «Развіцце асноўных інстытутаў грамадзянскага і крымінальнага права Беларусі ў XV – XVI стст.» (Мінск, 2000г.) Гэтай тэме прысвечаны і яе артыкулы.

Гістарычныя аспекты з’яўлення Статутаў адлюстраваны ў рабоце Шалькевіча В.Ф «Гісторыя палітычнай і прававой думкі Беларусі», Пічэты В.І «Беларусь і Літва».

Пры распрацоўцы тэмы таксама выкарыстоўваліся і агульныя даведачныя выданні: «Энцыклапедыя гісторыі Беларусі», «Францыск Скарына і яго час» - энцыклапедычны даведнік.

Мэта работы: прааналізаваць працэс станаўлення і развіцця грамадзянскага права ў феадальнай Беларусі XV – XVI стст. Дасягненне мэты прадугледжвае вырашэнне наступных задач:

вывучэнне фарміравання і развіцця грамадзянскага заканадаўства ВКЛ;
аналіз асноўных інстытутаў грамадзянскага права;
ацэнка развіцця асноўных інстытутаў грамадзянскага права феадальнай Беларусі.

Прадметам вывучэння з’яўляецца асноўныя тэндэнцыі развіцця інстытутаў грамадзянскага права феадальнай Беларусі.

Аб’ектам даследвання з’яўляецца Статуты ВКЛ 1529, 1566, 1588.

Курсавая работа складаецца з уводзін, двух частак і заключэння. Першы раздзел прысвечаны агульнай характарыстыцы працэсу станаўлення і развіцця грамадзянскага права ў феадальнай Беларусі XV – XVI стст. Другая частка прысвечана разгляду асноўных нормаў грамадзянскага права, адлюстраваных у Статутах ВКЛ.

1. ФАРМІРАВАННЕ І РАЗВІЦЦЕ ЗАКАНАДАЎСТВА ВкЛ Ў ГАЛІНЕ

ГРАМАДЗЯНСКАГА ПРАВА.

Гісторыя права Беларусі бярэ свой пачатак з назапямятных часоў. Пачатковы этап асвятлення праблем дзяржаўнай палітыкі і права ў пісьмовых крыніцах Беларусі датычыцца паведамленняў, якія змяшчаюцца ў летапісах і хроніках. Прававы матэрыял у якіх сустракаецца радзей, бо ў той перыяд дзейнічала права, якое не заслугоўвала асаблівай увагі летапісца [1, ст.18]. Аб стане дзяржавы і права пісалі найвыдатнейшыя беларускія гуманісты XV ст.: Леў Сапега, Сымон Будны, Андрэй Волан і іншыя. Так напрыклад, Леў Сапега ў сваіх поглядах лічыў, што дзяржава паўстала натуральным шляхам і прызначаецца для дасягнення магчыма лепшага жыцця. Цэнтральнай катэгорыяй філасофіі права Л.Сапегі з’яўляецца катэгорыя свабоды. Сутнасць свабоды складаюць неадчужальныя правы чалавека – уласнасці і асабістай недатыкальнасці: «А для простага чалавека няма большай асалоды, - пісаў Л.Сапега, - як жыць у сваей айчыне ў поўнай бяспецы, ні з кім не біцца і не сварыцца і каб ніхто яго не зняславіў ці пакалечыў, або пакваніўся на яго дабро». Менавіта для абароны грамадзянскіх свабод і існуе права, якое Л.Сапега разглядаў, як сапраўднае праяўленне розуму чалавека. «Галоўнай мэтай законаў ва ўсім свеце, - адзначаў Л.Сапега, - з’яўляецца падтрыманне ў грамадстве такога становішча, каб кожны мог захоўваць у непарушнасці добрае імя, здароўе, маемасць і не цярпець з боку іншых ніякай шкоды. У гэтым і заключаецца наша свабода, якой мы ганарымся перад іншымі хрысціянскімі народамі…» [2, ст. 101].

У феадальнай дзяржаве грамадскае жыцце стварала вялікую колькасць самых розных бытавых адносін паміж людзьмі, якія станавіліся юрыдычнымі, калі вызначаліся прававымі нормамі. Што да праваадносін маемасных, то яны ў далекай старажытнасці будаваліся на базе звычаевага права. Пры адноснай прастаце грамадскага жыцця і неразвітасці тавараабароту першапачаткова не было неабходнасці ў напісаных законах.

Нормы звычаевага права былі дастаткова аўтарытэтнымі і выконваліся на падставе агульнапрынятасці і даўнасці. Пры гэтым феадальнае грамадства распадалася на асобныя групы, і таму звычаевае права было пазбаўлена адзінства, разнастаілася на мясцовасцях.

Развіцце феадальнага права Беларусі праходзіла пад уздзеяннем унутранных і знешніх сацыальна-эканамічных і палітычных працэсаў. Першапачатковае права, якое склалася на асобных землях Беларусі (Полацкай, Ліпскай, Берасцейскай і інш.), было не адзіным, мела асаблівасці ў рэгуляванні праваадносін і інш. Паступова на працягу XIV – XVI стст., паралельна з працэсам кансалідацыі асобных зямель (княстваў) у складзе ВКЛ праходзіў працэс уніфікацыі права з актыўнай распрацоўкай новых прававых норм, якія адпавядалі больш складаным умовам палітычна-эканамічнага развіцця гэтай дзяржавы. Для феадальнага права ВКЛ характэрны два асноўныя этапы развіцця: “прывілейны” перыяд, на працягу якога складваліся асноўныя інстытуты агульназемскага права ў межах выдаваемых вялікімі князямі прывілеяў (грамат), і «статутавы», калі праходзіць кадыфікацыя ўсяго заканадаўства. Першыя крыніцы права княства сведчыць яшчэ аб пэўных асаблівасцях асобных зямель у рэгуляванні праваадносін. Вялікія князі павінны былі лічыцца са старажытнымі звычаямі насельніцтва гэтых зямель перыядычна падцвярждаць іх правы і вольнасці. Так званыя абласныя граматы Полацкай, Віцебскай, Смаленскай і іншым землям, якія выдаваліся на працягу XIV – XVI стст., гаварылі аб праве насельніцтва гэтых зямель выбіраць свайго ваяводу, судзіцца ўласнымі судамі, выязджаць за межы дзржавы, валодаць пэўнай маемасцю і інш. Пачынаючы з XIV ст. граматы выдаюцца і найбольш буйным гарадам Беларусі на Магдэбурскае права, бо адначасова з працэсам фарміравання тэрыторыі ВКЛ і цэнтралізацыі кіравання гарады пачынаюць вызваляцца з-пад улады мясцовай адміністрацыі і набываць самакіраванне на прыкладу нямецкага г.Магдэбурга. Гарадскія граматы рэгламентавалі прававы статус горада ў складзе дзяржавы, прадугледжвалі льготы гараджанам (займацца рамяством і гандляваць у вызначаны час і інш.), вызначалі абавязкі на карысць дзяржавы (плаціць падаткі). Акрамя таго, магдэбургскае права было больш па форме нямецкім, таму што ў гарадскіх граматах перш за ўсе змяшчаліся нормы мясцовага звычайнага права і тыя новыя нормы, якія выпрацоўваліся ў працэсе развіцця феадальнай дзяржавы. Галоўныя і самыя важныя з гэтых норм выкарыстоўваліся заканадаўцамі пры распрацоўцы агульнадзяржаўных прававых актаў. Паступова складвалася агульназемскае права ВКЛ. Асаблівую ролю ў яго фарміраванні адыгралі агульназемскія граматы. Працэс пераходу ад звычаевага права і прававых традыцый да напісанага, адзінага для ўсей дзяржавы права пачаўся выданнем агульназемскіх грамат 1387, 1413, 1432, 1434, 1447, 1482 гг. і інш. Яны не толькі абагульнілі найбольш значныя прававыя нормы адносна дзяржаўнага, грамадзянскага права, але паклалі пачатак афармленню прававога статуса саслоўяў. Напрыклад, у граматах вялікіх князяў Казіміра 1447 г. і Александра 1482 г.гаварылася пра такія асноўныя правы шляхты, як валоданне і наследванне маемасці, недатыкальнасць асобы і інш.

Першая спроба ўсталяваць адзінства норм на ўсей тэрыторыі дзяржавы было зроблена з мэтай узмацнення прававой аховы феадальнай маемасці. Судзебнік Казіміра 1468 г. увеў жорсткія меры пакарання за крадзеж і інш., забараняў вызваляць злачынцаў ад пакарання, заканадаўча замацаваў адну з асноўных мэт пакарання ў феадальным праве – запалохванне. Паступовае пазаконванне агульнадзяржаўных прававых актаў, нязручнасць у карыстанні разнастайнымі граматамі запатрабавалі пераходу да якасна новай сістэмы выкладання прававога матэрыялу.

Першая кадыфікацыя заканадаўства вялася на працягу некалькіх гадоў. Акрамя таго, пры падрыхтоўцы Статута ўлічваліся агульнаеўрапейскі прававы вопыт і судова-адмінітсрацыйная практыка дзяржавы. Сістэма статутавага права грунтавалася на схаластычным (інстытуцыйным) метадзе і адначасова адлюстроўвала ўплыў новага сістэматычнага (пандэктнага) метаду, які прадугледжваў падзел права на агульную і асобную часткі. Першы Статут стаў выдатнай падзеяй у жыцці дзяржавы, аднак новыя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя ўмовы запатрабавалі яго перапрацоўкі. Хто ўдзельнічаў у падрыхтоўцы першага Статута, цяпер устанавіць немагчыма [3, ст. 75]. Але есць меркаванні, што над Статутам 1529 г. працаваў Францыск Скарына, аб гэтым сведчыць тое, што ідэі выказаныя ім наконт права ў пачатку і канцы яго твораў сустракаюцца і ў Статуце [4, ст. 525]. Статут адрозніваўся ад папярэдніх законаў дзяржавы перш за ўсе рэгламентацыяй праваадносін. У яго 13 раздзелах змяшчаліся нормы канстітуцыйнага, адміністрацыйнага, крымінальнага і іншых галін права. У Статуце былі замацаваны асноўныя прававыя ідэі таго часу, адлюстравана праваўсведамленне і яскрава праяўлялася воля пануючага класа. Першы Статут – звод законаў феадальнага права, які дзейнічаў у ВКЛ у сярэдзіне XVI ст. У другой палове ХVI ст. праводзіцца новая кадыфікацыя заканадаўства, якая завяршаецца выданнем Статута 1566 г.- другі Статут – звод законаў феадальнага права, які дзейнічаў у Беларусі і Літве ў 1566 – 1588. Асноўны крыніцы: агульназемскія і абласныя прывілеі, судзебнік 1468, Статут ВКЛ 1529 г. Трэці Статут 1588 г. дзейнічаў у ВКЛ з 1589 г. падрыхтаваны на высокім тэарытычным узроўні кваліфікаванымі прававедамі пад кіраўніцтвам канцлера ВКЛ А.Б.Валовіча і падканцлера Л.І.Сапегі [ 5, ст. 414 - 416].

Сістэматызацыя права, якая была пакладзена ў аснову трэцяга Статута ВКЛ, рабілася на новых прынцыпах, уласцівых для пераходнай эпохі ад сярэднявечча да новага часу. Змест Статута 1588 г., выкладзены ў 14 раздзелах і 487 артыкулах, сведчыць аб арганічнай уключнасці і залежнасці права ВКЛ ад вышэйшых сацыяльна-палітычных працэсаў, характэрных для усей еўрапейскай супольнасці народаў. Гуманістычная ідэалогія, характэрная для ўсей еўрапейскай юрыспрудэнцыі, жывіла прававую культуру Беларусі. Гуманістычная накіраванасць Статута, якая грунтавалася на ранесансным гуманізме, цесна звязана з хрысціянскімі ідэямі ўсведамлення свабоды як сутнаснай якасці чалавека і яго самаго як важнейшай каштоўнасці зямнога быцця і прасочваецца ў многіх статутавых нормах. Так Статут адмоўна ставіцца да паняцця «няволя» і таму забараняе аддаваць у няволю свабодных людзей і нават замяняе назву «чэлядзь нявольная» на новую – «чэлядзь дваровая». Ен абвяшчае ўсеагульнасць закону для ўсіх «людзей».

Статут дэкларуе права жанчыны свабодна выходзіць замуж («силою замуж не выдавати»), валодаць маемасцю, забараняе прысуджаць цяжарную жанчыну за здзейсненае злачынства да смяротнага наказання і нават умешвацца ў юрысдыкцыю царквы адносна разводу мужа і жонкі [9,р.V].

Новыя тэндэнцыі яскрава праяўляліся і ў сферы грамадзянскіх праваадносін. Аграрныя пераўтварэнні XVI ст., эканамічнае развіцце дзяржавы (павелічэнне ролі гандлю, асабліва замежнага, развіцце рамеснай вытворчасці). Феадальнае землеўладанне паступова набывае аднолькавы прававы статус для большасці феадалаў, што ў сваю чаргу садзейнічае пашырэнню грамадзянскіх праваадносін. Уключэнне зямлі ў таварабарот спрыяе развіццю такіх галін права, як рэчавае, залогавае, абавязацельнае, спадчыннае і інш. Нормы грамадзянскага права Статута 1588 г., у параўнанні з Статутамі 1529, 1566 гг., сведчаць аб большай рэгламентацыі праваадносін ва ўмовах патрэб феадальнага грамадства, якія ўзрасталі. У Статуце атрымалі развіцце ў першую чаргу дагаворы куплі-продажу, падарвання, займу, арэнду, маемаснага і асабістага найму і інш. Працэс развіцця грамадзянскіх праваадносін адлюстроўваў у сабе агульныя рысы прававога развіцця: пашырэнне індывідуальных правамоцтваў суб’ектаў права, уніфікацыю парадку распараджэння маемасцю, удакладненне норм працэсуальнага права здзелак з маемасцю. У гэты перыяд дагаварныя адносіны пачынаюць патрабаваць пісьмовага афармлення, а здзелкі – натарыяльнага сведчання ў судовых установах (земскім судзе, Галоўным Літоўскім Трыбунале і інш.). Асаблівай формы і парадку афармлення патрабуюць завешчальныя запісы. У сувязі з развіццем грашова-крэдытных адносін асаблівую і падрабязную рэгламентацыю атрымліваюць пазыковыя абавязацельствы [6.ст. 27-29].

З другой паловы XVI ст. феадальнае права з яго сутнасным падзелам і адносінамі да асобы ў залежнасці ад прыналежнасці да пэўных класаў – саслоўяў уздымаецца на новую якасную ступень, бо побач з асноўнымі інстытутамі ўласна феадальнага ладу (у першую чаргу інстытутам феадальнай уласнасці на зямлю) пачынаюць атрымліваць значнае развіцце новыя прававыя нормы і інстытуты, характэрныя для капіталістычнага ладу. Гэта было выклікана развіццем таварна-грашовага абароту, гандлевага капіталу, павелічэнне ролі гарадоў і гарадскога насельніцтва ў сацыяльна-эканамічным жыцці дзяржавы, складваннем адзінага дзяржаўнага рынку і інш. У першую чаргу гэта тычылася такіх інстытутаў грамадзянскага права, як залогавае, абавязацельнае, а таксама звязаных напасрэдна з імі дагаварных адносін у сферы пазыкі, найму і г.д.

У адрозненне ад прывілейнага пэрыяду ў Статутах мы ўжо знаходзім цэлыя раздзелы, прысвечаныя амаль поўнасцю грамадзянскаму праву і яго асобным інстытутам. Так, чацверты раздзел Статута 1529 г. утрымлівае нормы сямейнага і спадчынага права, пяты – апякунскага, дзевяты – залогавага. У Статутах 1566 і 1588 гг. з’яўляюцца новыя раздзелы, прысвечаныя спадчынаму праву («О тестаментах»), абавязацельнаму («О записях и продажах») і інш. Некаторыя праваадносіны знайшлі адлюстраванне ў форме замацавання норм-прынцыпаў, што дазваляла вылучыць асновавытворныя нормы і інстытуты грамадзянскага права ў пэўных раздзелах Статутаў, закладвала асновы дальнейшага развіцця галіновай структуры права. Увогуле ж асновай сістэмы феадальнага грамадзянскага права быў падзел яго на публічнае і прыватнае, і пры гэтым парушэнне прыватнага права цягнула за сабой абавязацельныя адносіны, узнікненне, дзеянне і спыненне якіх рэгулявалася нормамі абавязацельнага права. Менавіта пры высвятленні адносін і межаў дзяння публічнага, прыватнага і абавязацельнага права можна ўмоўна падзяліць феадальнае права па галіновай прымеце.

Нават у статутным заканадаўстве мы не знаходзім, з сучаснага пункту гледжання, усебаковага, поўнага, паслядоўнага выкладання палажэнняў грамадскага права з выдзяленнем у асобныя раздзелы найбольш важных аднатыпных юрыдычных адносін і інстытутаў. Аднак у пэўнай ступені ўсе тое, з чым звычайна мае справу заканадаўца і навука, там прысутнічае, хаця б у якасці выкладання заканадаўцам феадальнай эпохі асноўных ідэй і норм-прынцыпаў.

Прававыя адносіны, якія ўзніклі ў феадальнай дзяржаве адносна маемасці, складваліся з пэўных элементаў: суб’екта, аб’екта, права і абавязка. Сувязь паміж правам і абавязкам узнікала праз юрыдычны факт, пад якім разумеліся ўсялякія акалічнасці, якія цягнулі за сабой у адпаведнасці з законам тыя ці іншыя юрыдычныя наступствы. Юрыдычны факт з’яўляецца звычайна ці па волі асобы, якая ўступае ў праваадносіны, і тады гэта будзе юрыдычнае дзеянне (здзелка, правапарушэнне), ці залежнага ад яе волі, і тады гэта – юрыдычная падзея (сканчэнне тэрмінаў, нараджэнне, смерць). Усе гэта было добра вядома заканадаўцу эпохі феадалізма, хаця ўсіх гэтых паняццяў мы не знаходзім нават у Статутным заканадаўстве.

Для праваадносін характэрна тое, што яны не знаходзяцца ўвесь час у стане спакою, але падлягаюць руху ў грамадзянскім абароце. Яны ўстанаўліваюцца, змяняюцца, спыняюцца. Заканадаўца феадальнага перыяду не ставіў мэтай ахапіць усе бакі і віды грамадзянскіх праваадносін, а засяроджваў сваю ўвагу на больш важных і галоўных, з яго пункту гледжання, відах праваадносін і іх элементаў.

Заканадаўца феадальнай эпохі пачынае ўсведамляць і размяжоўваць фактычную, гаспадарча-спажывецкую, прыроду рэчаў і прыметы юрыдычнай ўмоўнай прыроды. Просты факт валодання рэччу пачынае супрацьпастаўляцца больш фармалізаванаму, умоўна акрэсленаму праву ўласнасці. Апошняе разумеецца не толькі як валоданне і карыстанне маемасцю, але і распараджэнне ею, гэта значыць вызначэнне юрыдычнага лесу рэчаў. У сувязі з гэтым заканадаўца вызначае пэўны спосаб надання правоў уладальніку маемасці, прадугледжвае розныя дастатковыя сродкі замацавання права ўласнасці (дае падараваную грамату пасля першапачатковага захопу і г.д)

Не ставячы мэтай усебаковага і поўнага рэгулявання ўсіх грамадзянскіх праваадносін, заканадаўца значную ўвагу надае здзелкам, пад якімі разумеецца – выяўленні волі суб’ектаў права , накіраваныя на ўстанаўленне, змяненне або сніжэнне юрыдычных адносін. Для юрыдычнай здзелкі (інакш юрыдычнага акта) перш за ўсе патрабавалася, каб яна праявілася знешне, прыняла адпаведную форму, па якой можна было б зрабіць вывад аб змесце. У Статуце 1588 г. надаецца ўвага больш тыповым і агульным. І таму толькі пералічвае віды здзелак, або гаворыць аб наступствах іх невыканання, дастаткова падрабязна гаворыць пра форму іх здзяйснення. Закон прадпісвае часам, каб выражэнне волі асобы ажыццявілася ў пісьмовай форме, або яшчэ засведчана органамі ўлады. Калі ж закон не прадугледжваў больш складанай формы, то выкарыстоўвалася простая, вусная. Заканадаўца канцэнтруе ўвагу не толькі па формах здзелак, але на ўмовах іх законнасці, правамоцтвах, бакоў і іншае.

Акрамя гэтага Статут 1566 г. нават змяшчае ўзоры юрыдычных дакументаў, а ў Статуце 1588 г. заканадаўца змясціў шэраг артыкулаў, прысвечаных ахове прыроды і падтрыманню яе рэсурсаў. Усе гэта сведчыць пра высокі ўзровень юрыдычнай тэхнікі і распацаванасць юрыдычнай тэрміналогіі.

Увогуле грамадзянскае права феадальнай Беларусі характаразуецца дастатковай рэгламентацыяй праваадносін, зладжаннасцю і распрацаваннасцю асноўных прававых інстытутаў, зразумеласцю і дакладнасцю юрыдычных фармулевак.

2. АСНОЎНЫЯ ТЭНДЭНЦЫІ РАЗВІЦЦЯ ІНСТЫТУТАЎ ГРАМАДЗЯНСКАГА ПРАВА ФЕАДАЛЬНАЙ БЕЛАРУСІ

2.1. Суб'екты і аб’екты грамадзянска-прававых адносін.

Суб'ектам права можа быць асоба, здольная ўступаць у юрыдычныя адносіны. Феадальная дзяржава не кожнага чалавека прызнавала здольным мець права ўласнасці, набываць права патрабавання, абавязвацца да пэўных дзеянняў. Сучасны грамадзянскi кодэкс замацоўвае раўнапраўе ўсiх суб’ектаў грамадзянска-прававых адносiн. Субъекты гражданского права участвуют в гражданских отношениях на равных, равны перед законом, не могут пользоваться преимуществами и привилегиями, противоречащими закону, и имеют право без всякой дискриминации на равную защиту прав и законных интересов (принциправенства участников гражданских отношений) [19, ст. 2].

Суб'ектамі права ў феадальнай дзяржаве лічыліся: феадалы, сама дзяржава, царква, манастыры, гарады, свабодныя гараджане, сялянская грамада і свабодныя сяляне, хаця правамоцтвы апошніх паступова абмяжоўваюцца.

Заканадаўству ВКЛ невядомы паняцці праваздольнасці і дзеяздольнасці суб'ектаў права, аднак заканадаўца дастаткова добра ўсведамляе іх, бо не за кожным чалавекам прызнае здольнасць мець правы і здзяйсняць юрыдычныя дзеянні. Праваздольнасць узнікала з моманту нараджэння чалавека. На яе ўплывалі такія фактары, як прыналежнасць чалавека да дзяржавы і пэўнага саслоўя, пол, узрост, стан псіхічнага і разумовага развіцця, месца жыхарства, рэлігійная прыналежнасць.

Не размяжоўваючы, але ўсведамляючы паняцце дзеяздольнасці, заканадаўца ўстанаўлівае яе залежнасць перш за ўсё ад узросту асобы, г.зн. ад магчымасці ўсведамляць ім і ацэньваць юрыдычныя дзеянні і іх наступствы. Звычаёвае права звязвала гэту здольнасць са шлюбным узростам асоб. Статуты, імкнучыся да аднолькавасці грамадзянска-прававых адносін у дзяржаве, пачынаюць рэгламентаваць узрост паўналецця асоб: мужчын у асноўным з 18 гадоў, жанчын з 15 гадоў (Статут 1588 г. — з 13 гадоў).

Аднак дасягненне гэтага ўзросту яшчэ не азначала поўнай дзеяздольнасці асобы, бо жанчыны, напрыклад, увогуле былі абмежаваныя ў правах, асабліва замужнія. Яны не маглі самастойна выступаць у судзе, а толькі ў суправаджэнні мужа. Дарослыя дзяўчаты да замужжа знаходзіліся пад апекай бацькоў або іншых асоб. Фактычна кожная жанчына павінна была мець апекуна, які выступаў ад яе імя ў судовым працэсе (або суправаджаў яе), або наймаць заступцу (асобу, якая замяшчала істца ці адказчыка ў судовым працэсе). У пазнейшыя часы правы жанчын некалькі павялічваюцца, асабліва гэта тычыцца ўдоў, якія надзяляюцца некаторымі правамоцтвамі адносна маёмасці, якую меў у мінулым яе муж.

Непаўналетнія ж дзеці былі пад апекай бацькоў, а ў выпадку смерці апошніх - пад апекай іншых асоб, у першую чаргу - бліжэйшых сваякоў. Аднак закон агаворвае выпадкі ўдзелу непаўналетніх у грамадзянска-прававых адносінах, часцей за ўсё пры ўмове згоды апекуноў [9, р.VI, арт. 3].

На дзеяздольнасць асоб уплываў разумовы і псіхічны стан чалавека. Псіхічна хворыя людзі (т.зв. «шалёныя»), а таксама асобы, якія былі не здольныя разумець сутнасці і характару сваіх дзеянняў («дурні»), пазбаўляліся магчымасці ўступаць у грамадзянска-прававыя адносіны, і іх замяшчалі апекуны.

Праваздольнасць асобы перш за ўсё залежала ад прыналежнасці яе да дзяржавы.

Прававы статус іншаземца быў істотна інакшым, чым прававы статус «літвіна» - падданага дзяржавы, аб чым сведчаць законы ВКЛ. Так, Статуты забаранялі іншаземцам набываць ва ўласнасць нерухомую маёмасць на тэрыторыі дзяржавы, займаць службовыя пасады [7, р. III, арт. 3], [9, р. III, арт. 3]. Жанчына-літвінка, якая выходзіла замуж за іншаземца, як правіла, атрымлівала прыданае ў грашовай суме, нерухомасць павінна была застацца ў дзяржаве [7, р. IV, арт. 9]. Замацоўваліся ў законах і іншыя абмежаванні ў адносінах да іншаземцаў, якія, аднак, на практыцы часта парушаліся.

Поўная праваздольнасць асобы мела на ўвазе не толькі наяўнасць падданства дзяржавы, але і стан свабоды, у тым ліку і самастойнае становішча ў сям'і. Некаторыя катэгорыі асоб зусім пазбаўляліся правоў або абмяжоўваліся ў іх. У прыватнасці, закон замацоўваў значныя абмежаванні правоў бенкартаў - незаконнанароджаных, пазашлюбных дзяцей. Прававое становішча дзяцей, народжаных «не з венчальною и не шлюбною жоною» было вельмі складаным. Калі муж пры жыцці сваёй жонкі меў пабочных дзяцей, ён не мог завяшчаць ім ніякай маёмасці. Нават пасля смерці жонкі, калі ён жаніўся на маці сваіх пабочных дзяцей і яна нараджала яму новых, усе дзеці аднолькава разглядаліся Статутам 1588 г. як бенкарты і не мелі права на спадчыну ад бацькі [9, р. III, арт. 28].

Поўнай праваздольнасцю ў ВКЛ валодалі асобы, якія належалі да саслоўя шляхты, аднак пры ўмове добрага імя і гонару. Абмяжоўваліся ў правах тыя асобы, якія ў судовым парадку былі пазбаўлены гонару і адпаведна шляхецкага статусу. У пэўнай ступені абмяжоўвалася дзеяздольнасць шляхціцаў, якія парушалі нормы шлюбна-сямейных адносін. Як суб'ект феадальнага права, які меў пэўны прававы статус, часткова абмяжоўваўся ў прыватным праве і Вялікі князь (не мог уступіць у шлюб без дазволу сойма, распараджацца дзяржаўнай маёмасцю і інш.).