Статистиканы ұйымдастыру қағидалары

Мазмұны

Кіріспе

Статистика – мақсаты әр түрлі қоғамдық құбылыстарға жататын мәліметтерді жинақтау, реттеу, талдау және салыстыру болып табылатын қоғамдық ғылым. «Статистика» термині латын тілінің статус(статус) деген сөзінен шығып, заттың жағдайы, күйі дегенді білдіреді. Бұл сөздің түбірі stato (стато) – «мемлекет» және statista (статиста) – «мемлекет білгірі» деген сөздерінен кейінірек статистика сөзі пайда болды. Бұл терминді алғаш неміс ғалымы Г.Ахенваль 1749 жылы мемлекеттану атты кітабын шығарып енгізді. Статистиканың ғылым ретінде қалыптасуы XYII болып табылады. Бірінші деңгей – статистиканың жалпы теориясы. Екінші деңгейде экономикалық және әлеуметтік (әлеуметтік-демографикалық) статистика. Экономикалық статистика экономика саласындағы құбылыстар мен процестерді зерттейді: салалардың құрылымын, үйлесімін, өзара байланысын және қоғамдық өндірістің элементтері.

Әлеуметтік статистика – адамдардың өмірлік қызметі жағдайын және әлеуметтік қатынастың әр түрлі аспектілерін сипаттайтын барлық әлеуметтік құбылыстар мен процестерді зерттейді.

Үшінші деңгейде салалық статистика: экономикалық статистика салалары: өндіріс, ауылшаруашылығы, құрылыс, байланыс, көлік, табиғи ресурстар статистикасы. Әлеуметтік стаистика салалары: халық, саясат, мәдениет, денсаулық сақтау, ғылым, ағартушылық және т.б. статистикасы.

Негізгі ұғымдар:

Статистикалық жиынтық – нақты бір салмақтыққа, бірлікке, бүтіндікке, өзара тәуелділікке ие бірліктердің көптігі. 

Жиынтық бірлігі – нақты бір белгіге ие көптің жеке алынған элементі.

Белгі – жиынтық бірлігінің жалпы құрамы, сипаттамасы, ол бақылануы немесе өлшенуі мүмкін.

Сандық белгі – сандық мәнмен көрсетіле алатын белгі.

Сапалық белгі (атрибутивті) – мағыналық мәні бар, сандық көрсетілімге жатпайтын белгі.

Варияция – жиынтықтың жеке бірліктерінің белгісі мәнінің аутқуы, әртүрлілігі, өзгерілуі.

Статистикалық көрсеткіш – зерттелетін объекті құрамының сандық бағасы.

Статистикалық заңдылық – жекеше алып қарағанда кездейсоқ болып көрінетін құбылыстардың көп сан түрінде байқалғанда, оның қажетті құбылыс ретінде анықталуы б.т.

Статистикалық бақылау – бұл жоспарланған, ғылыми ұйымдастырылған, қоғамдық өмірдің құбылыстары мен процестері туралы мәліметтерді жинау, оның мәні әр жиынтық бірліктерінің өз белгілеріне тән топтарға бөлінуі.

1. Статистика жөніндегі жалпы түсінік жəне оның даму тарихы

Статистика жөніндегі жалпы түсінік. «Статистика» деген термин əдетте үш мағынада қолданылады. Біріншіден, бұл қоғамдық құбылыстар жөніндегі кестеде жинақталған сандардың қатары. Екіншіден, статистика – бұл дерек жинаумен, өңдеумен жəне таратумен байланысты практикалық қызмет саласы. Үшіншіден, статистика – күрделі əрі сан қырлы ғылым. Ол ғылым ретінде екі бөлікке, яғни статистиканың жалпы теориясына жəне əлеуметтік-экономикалық статистикаға бөлінеді.

Статистиканың жалпы теориясы шын мəнінде математикалық статистикамен тұтасқан математикалық пəн болып табылады. Статистиканың

базалық негізі ретінде ықтималдық теориясы қолданылады. Осы тұрғыдан

статистика қоғамдағы, экономикадағы, өндірістегі, табиғи құбылыстардағы

көп өзгеретін құбылыстардың санын көрсетудің, оларды талдау мен модельдеу əдістерін зерттеп, əзірлейтін кең салалы əдістер жиынтығы болып

табылады. Əлеуметтік-экономикалық статистика БҰҰ Ресми статистиканың негізін қалайтын қағидаларына (1994 ж., 1-қосымша, 1-қағида) сəйкес БҰҰ

Ұлттық шоттар жүйесіне (1993 ж.) (1.1-кесте) негізделетін төрт негізгі тармаққа, яғни экономикалық, əлеуметтік, демографиялық статистикаға жəне қоршаған орта статистикасына бөлінеді.

1.1. Статистика салалары жүйесінде  статистиканың жалпы теориясының алатын орны

Статистиканың салалары мен статистикалық ұйымдардың қызметінің

бұдан да толық жіктемесі 2-қосымшада келтірілген.

Статистиканың пайда болуы мен дамуы. Статистиканың тарихшылары əдетте статистиканың түп-тамыры ерте заманда кейбір сандық деректерді жинаудан басталады деп пайымдайды.

Мəселен, бізге төрт мың жылдан астам уақыт бұрын Қытайда халықты

санау жөніндегі мəлімет жетті. Ал олардың бір санағаның өзі біздің дəуірімізге дейін 2238 жылы атақты Ся əулетінің заманында болғаны мəлім.

Көне Египетте, Грецияда, Римде, Иранда, Жапония мен басқа да көне заман мемлекеттерінде де халық санағы болғаны жөніндегі мəліметтер баршылық.

Италияда XVI ғасырда халықаралық сауда дамыған əр түрлі мемлекет –

тер жөніндегі мəліметтердің жинақтары пайда бола бастады. Германияда XVII ғасырдың соңында мемлекеттердің жай-күйі жөнінде жиналатын материал жүйеге келтіріле бастады. Жаңа ғылым мемлекеттану деп аталып, оның негізін неміс ғалымы Г. Комринг (1606-1681 жж.) қалады.

Осы бағыттағы жұмысты Г. Ахенваль мен А. Шлецер жалғастырды.

Г. Ахенваль (1719-1772 жылдары) 1742 жылдан бастап алғашқыда Магдебург, ал содан кейін Геттинген университетінде өзі статистика деп атаған жаңа оқу пəнін оқыта бастады. Мектеп 150 жылдан астам уақыт бойы өзінің теориялық негізін өзгертпестен жұмыс істеді. Аталмыш ғылымның мəні мен əдісі айқын белгіленбеген болатын, негізінен ақпараттық-сипаттау материалы жиналатын.

Ресейде статистиканың сипаттау мектебінің ең беделді өкілдері ретінде И.К. Кирилловты (1689-1737 жж.), В.Н. Татищевті (1686-1750 жж.), М.В. Ломоносовты (1711-1765 жж.), И.И. Голиковты (1735-1801 жж.), С.Н. Плещеевті (1752-1802 жж.), М.И. Чулковты (1740-1793 жж.) атауға болады.

Статистиканы сипаттаудың осы неміс мектебінен 100 жылға жуық

бұрын статистиканың қазіргі кезеңдегі ұғымына жақын саяси арифметиктер мектебі пайда болды. Оның негізін Дж. Граунт (1620-1674 жж.), Э. Галлей (1656-1742 жж.) жəне В. Петти (1623-1687 жж.) қалады. Олардың еңбектерінде демографиялық жəне статистикалық-экономикалық деп аталатын екі бағытқа баса назар аударылды. Мектеп Ұлыбританияда ғана емес, сонымен бірге шет елдерде де, атап айтқанда Голландия мен Францияда дамыды.

Капиталистік құрылымның дамуына байланысты мемлекеттік басқарудың бір құралы ретінде статистиканың рөлі артып, статистикалық

қызметттің жылдам жандануына жол ашылды.

XVIII ғасырда ғылым ретінде қалыптасқан  статистика келесі ғасырдың өзінде-ақ  жалпы ғылымда өзінің орнына  нық орналасты. Көптеген еуропалық елдерде XIX ғасырда əр түрлі статистикалық мəліметтерді жинаумен жəне өңдеумен жүйелі түрде айналыса бастаған арнайы мекемелер құрылды. Мəселен, Францияда 1801 жылы статистикалық бюро құрылды, содан кейін мемлекеттік статистика органдары Пруссияда, Австрияда, Бельгияда, Англия мен Ресейде пайда болды.

1853 жылы Брюссельде бірінші Халықаралық  статистикалық конгресс

өтті, содан кейін ол жиырма жыл бойы Еуропаның əр түрлі қалаларында сегіз рет өткізілді. 1885 жылы тұрақты халықаралық статистикалық орган – Халықаралық конгрестің функциясын атқаратын Халықаралық статистикалық институт құрылды.

XIX ғасырдың  бірінші жартысында статистикалық  ғылымның үшінші

бағыты пайда болып, ол статистикалық-математикалық статистика деп аталды. Осы бағыттың дамуына статистиканы «əлеуметтік физика», яғни сандық əдістердің көмегімен қоғамдық өмірдің заңдылықтарын зерттейтін ғылым деп атаған бельгиялық ғалым Адольф Кетле (1796-1874 жж.) зор үлес қосты.

Статистикадағы математикалық бағыттың дамуына П.П. Чебышев (1821-1894 жж.), А.А. Марков (1856-1922 жж.), А.М. Ляпунов (1857-1919 жж.) есімді орыс математиктерінің еңбектері ықпал етті. XX ғасырда Батыста математикалық статистика саласымен айналысқан ғалымдардың ішінен ең танымалы Р. Фишер (1890-1962 жж.) болып табылады.

XIX ғасырдың  соңы мен XX ғасырдың басы аралығындағы кезең Ресей ғалымы А.А. Чупровтың есімімен байланысты. Ғалым немістің сынына шыдамай күйреген Кетле доктринасының орнына академиялық статистика мектебі деп аталған жаңа статистикалық теорияны қалыптастыру мақсатын қойды.

Кеңес статистикасы мектебінің осы бағытының сол кезеңдегі ең таны –

мал өкілі ретінде В.И. Хотимскийдің (1892-1937 жж.), В.С. Немчиновтың (1894-1964 жж.), В.Н. Старовскийдің (1905-1975 жж.), А.Я. Боярскийдің (1906-1985 жж.), Б.С. Ястремскийдің (1877-1962 жж.), Л.В. Некрашаның (1886-1949 жж.) есімдері аталады. Соғыстан кейінгі кезеңде индекстік əдістің теориясына С.М. Югенберг, В.Е. Адамов, Г.И. Бакланов, Л.С. Казинец, И.Г. Венецкий, ал статистикалық байланыс теориясына – Я.И. Лукомский көп үлес қосты.

1.2 Статистиканың мəні жəне оның  теориялық негіздері

Əрбір экономист статистикалық деректерді түсінуге, олардың өз жұмысында пайдалана білуге, сонымен бірге экономикалық-статистикалық

талдау əдістерін жете игеруге жəне оның нəтижелері бойынша дұрыс шешім

қабылдауға тиіс.

Кейде статистика əмбебап немесе əдістер жинағы – қоғамдық та, сонымен бірге табиғи құбылыстарды талдауға да бірдей қолдануға болатын статистикалық əдістер жүйелі түрде баяндалатын теория ретінде қарастырылады. Бұл жағдайда «статистика» деген ұғым ықтималдық теориясына негізделетін математикалық статистикамен тұтасады.

Мəселен, Еуростаттың «Зерттеу саласы мен дайындау аялары» (1999 ж.) басшылығына сəйкес статистиканы зерттеу (462- код) деп «сандық деректерді жинау, сипаттау, ұйымдастыру мен талдау» деп түсініледі. Мұның өзінде статистика математикамен бірге (461-код) Халықаралық білім беруді стандартты жіктеуге (ХБСЖ, ISCED-97) «математика жəне статистика» деп аталатын 46-кодпен білім беру саласының құрамына кіреді.

Статистиканы зерттеу ауқымына актуарлық ғылым (сақтандыру ста-

тистикасы), математикалық (теориялық) статистика, ықтималдық теориясы, қолданбалы статистика, тексеру жоспары, іріктеп тексеру бойынша бағдарламалар кіреді. Бұл ретте осы саладан демографиялық статистика шығарылып, ол «Əлеуметтану жəне мəдениетті зерттеу» деп аталатын 312-салаға енгізілді.

Біздің ойымызша, статистика бір əмбебап ғылым ретінде (бір жақты)

қарастырылса да, ол ең алдымен қоғамдық құбылыстардың санын зерттеуге

қолайлы болғанына қарамастан статистиканың жалпы теориясына лайық

деп санаймыз.

Статистиканың жалпы теориясы курсында статистикалық ғылымның негізгі категориялары, қағидалары, статистикалық деректерді жинау, өңдеу жəне талдаудың ғылыми негіздері баяндалады. Арнайы оқытылған статистикалық қызметкерлер статистикалық ғылымда белгіленген тиісті ережелер мен тəртіптерді басшылыққа алады.

Статистиканың əлеуметтік-экономикалық құбылыстар мен процестерді зерттеумен байланысты екенін ескере отырып, статистикаға дербес қоғамдық ғылым ретінде (шын мағынасында) анықтама беріледі. Кез келген ғылым ретінде оның да зерттеулерінің мəні мен өзіндік ерекше əдістері бар.

Статистика пəні. Статистика жаппай белең алған қоғамдық құбылыстың сапалық мағынасының сандық жағын зерттейді. Осы анықтама статистиканың үш ерекшелігіне келесідей сипаттама береді:

1) статистика  математикалық статистикамен тұтасатын  əмбебап ғылым емес, бұл қоғамдық құбылыстарды зерттейтін ғылым (осыған қарамастан біз статистика деп математикалық статистикамен шын мəнінде тұтасатын статистиканың жалпы теориясын ғана əмбебап ғылым дейтін ғалымдармен келісеміз);

2) қоғамдық  құбылыстардың сапалы мазмұнының сандық жағы зерттеледі;

3) статистика  жаппай белең алған қоғамдық құбылыстарды зерттейді, яғни статистика көп заттардың санын олардың əр түрлі белгілері бойынша сипаттайды. Статистика статистикалық жиынтық, вариация, вариацияланатын белгілер, статистикалық заңдылықтар, көп сандар заңы

сияқты категориялармен байланысты. Статистика – қоғамдық ғылым, сондықтан басқа қоғамдық ғылымдар сияқты ол экономикалық теория мен философияға негізделеді.

Статистика жəне экономикалық теория. Статистик өзі зерттейтін

құбылыстардың мəнін дұрыс түсіну үшін ол жақсы экономист болуы тиіс. Статистик озық экономикалық теорияны басшылыққа ала отырып, статистикалық жинақтаудағы факторлардың жиынтығын ғылыми жағынан

қорытады жəне оларды қойылған мақсатқа орай топтарға бөледі немесе біріктіреді. Ол қоғамның дамуының заңдылықтарын білген жағдайда статистика қоғамдық құбылыстардың нақты сандық сипаттамасын беретін көрсеткіштерді, топтар мен жіктемелерді анықтай алады.

Сонымен қатар статистика экономикалық теорияны дамытуға мүмкіндік беретін статистикалық заңдылықтар түріндегі қорытылған фактілердің жаңа жиынтығын береді. Ал демографиялық статистика демографияға немесе халықты зерттейтін ғылымға негізделеді.

Статистика жəне философия. Статистикалық əдіснама диалектикалық жəне тарихи материализмнің жалпы заңдарына негізделеді.

Диалектикалық таным əдісінің талабының бірі – барлық құбылыстарды

бір-бірінен бөлектеу емес, қайта оларды өзара байланыстырып қарастыру. Метафизикада табиғат пен қоғам бір-бірімен байланысы жоқ кездейсоқ жиын ретінде қарастырылады. Статистика осықұбылысқа қатыстыфактілердің салдарлы себептерін, тұтастай əрі өзара байланыстары мен тəуелділіктерін ашып зерттейді.

Диалектикалық таным əдісінің екінші бір ерекшелігі ретінде оның табиғатпенқоғамныңбарлық құбылыстарынүздіксіз дамужолында қарауын

айтуға болады. Құбылыстардың өзара байланысы мен тəуелділігі жағынан

ғана зерттеліп қана қоймай, сонымен бірге олардың қозғалысы, өзгеруі, дамуы жəне пайда болуы мен жоғалуы да назардан тыс қалмауға тиіс. Статистика барлық құбылыстарды тарихи жағынан, ал алынған статистикалық сипаттамалар – өндірістің осы тəсіліне тəн тарихи ретінде қарастырады. Диалектикалық əдістің осы ерекшелігінің статистиканың барлық тараулары үшін, əсіресе динамиканы, орташа шама мен топтастыру əдісін зерттеу əдістері үшін өте маңызды болып табылады.

Статистика, сондай-ақ санның жаңа сапаға көшудің диалектикалық заңына да сүйенеді. Даму санның шамалы əрі жасырын өзгеруінен түбегейлі жəне сапалы өзгеруге көшу ретінде қарастырылады. Сондай-ақ статистикада кездейсоқ жəне қажеттілік, жеке дара жəне жаппай белең алушылық, жеке жəне жалпы сияқты ұғымдар диалектикалық түрде қолданылады.

Қоғамдық жаппай белең алған процестер мен құбылыстардың заңдылығы. Статистика жаппай белең алған қоғамдық құбылыстардың

сипаттамасын жинақтап қорыта келе, олардың көмегімен статистикалық деректердің орналасу тəртібіндегі, арақатынасындағы немесе өзгерісінде

байқалатын белгіленген заңдылықтарды анықтайды. Заңдылықтардың мынадай түрлері болуы мүмкін:

1) құбылыстардың  даму (динамикасының) заңдылықтары (мысалы,

халық санының, өндіріс мөлшерінің, халықтың əл-ауқатының деңгейінің,

өнімнің өзіндік құнының жəне т.б. динамикасы);

2) құбылыстар  құрылымының өзгеру заңдылықтары (мысалы, қала

халқының оның жалпы санындағы үлесі; салалардың өнеркəсіптегі техникалық прогресті қамтамасыз ететін үлестері; жекелеген өнімдердің

халықтың тұтынуындағы өзіндік салмағының үлесі);

3) жиынтықтың  ішінде бірліктерді бөлу заңдылықтары (халықты жас

бойынша бөлу, дүкендердегі сатып алушыларды сағаттар бойынша бөлу

жəне т.б.);

4) жиынтықтағы  вариацияланатын əр түрлі белгілердің  бір-бірімен

байланысты өзгеруінің заңдылықтары (өнімділіктің енгізілген тыңайтқыш-тың мөлшеріне байланысты болуы, жұмысшылардың біліктілігінің жұмыс

өтіліне байланысты болуы жəне т.б.).

Талдап қорытылған статистикалық деректер күрделі себептердің

кешенінің ықпалынан пайда болады. Осы себептер кешенінің ішіндегі бір

себептер негізгі, жиынтықтың бірліктері үшін ортақ, ал басқа себептер жеке

бірлікке тəн (бүкіл жиынтық үшін кездейсоқ) болады. Жаппай бақылаудың

негізінде есептелген талдап қорытылған статистикалық көрсеткіштерде осы

жеке себептер туындатқан салдарлар тегістіледі, ал бүкіл жиынтық үшін

ортақ болып табылатын себептер айқын білінеді. Бұл орайда көп сан заңы

осылай қолданылады.

Статистикалық сипаттамалар үлгі түрінде болуы жəне оған кездейсоқ

факторлар ықпал етпеу үшін көп сан заңына сəйкес бақылаудың санын барынша көбейту қажет. Мысалы, 100 қызға шаққанда 105-107 ер бала көп

туатыны белгілі, бұл жағдай белгіленген биологиялық заңның көрінісі болып табылады.

3. Статистикалық əдіснама жəне статистикалық көрсеткіштер

Статистикалық зерттеу үш жүйелі кезеңге бөлінеді:

1) статистикалық  бақылау, яғни бастапқы статистикалық  материалды жинау;

2) бақылау  нəтижелерін жинақтау, яғни оларды  өңдеу;

3) жинақталған  материалды талдау.

Осы кезеңнің əрқайсысында статистикалық əдіснаманы құрайтын жəне

статистика пəнінің ерекшеліктеріне байланысты арнайы мамандандырылған əдістер қолданылады.

Жаппай бақылау əдісі. Статистика көп сан заңының ықпалымен жап-пай белең алған құбылыстарда байқалатын заңдылықтарды зерттейді, сол

себептен статистикалық зерттеудің бірінші кезеңінде жаппай бақылау, яғни

жекелеген жеке-дара фактілердің көп саны мен оған тəн белгілердің жеке

мағыналары қамтамасыз етілуі тиіс.

Топтастыру əдісі. Статистикалық зерттеудің екінші кезеңінде жиналған фактілер жүйеленіп есептеледі немесе жинақталады. Фактілер ерекшеленетін белгілер бойынша бөлінеді жəне ұқсастық белгілері бойынша біріктіріледі, басқаша айтқанда топтастырылады. Статистиктер топтастыру əдісінің көмегімен зерттелетін құбылыстарды аса маңызды түрлерге, ерекше топтар мен зерттелетін белгілер бойынша шағын топтарға бөледі.

Көрсеткіштерді жинақтап қорытудың көмегімен талдау əдісі. Статистикалық зерттеудің үшінші кезеңінде жинақталған материал, зерттелетін фактілердегі заңдылықтар мен байланыстардың білінуі, оларға тəн сипаттамалар талданады. Осы кезеңде жинақтап қорытылған көрсеткіштер (жиынтық, қатысты жəне орташа шамалар, статистикалық коэффициенттер) есептеледі.

Жинақтап қорытылған көрсеткіштердің көмегімен талдау кезінде белгілер өлшенеді, біріктіріледі, салыстырмалыжəне орташа мөлшерлер есептеледі, белгілердің вариациясы, құбылыстардың динамикасы жинақтап бағаланады, балансты құруда, байланыстың тығыздығын сипаттайтын көрсеткіштерді есептеуде, сондай-ақ басқа да тəсілдерде индекстер қолданылады.

Осының барлығы сандық материалды неғұрлым ұтымды баяндайтын

кестелік əдіспен жəне статистикалық деректерді көрнекі көрсету əдісімен

– графикалық əдіспен толықтырылады.

Статистикалық жиынтық – бұл бірыңғай сапалық негізбен біріктірілген, алайда бірқатар белгі бойынша ерекшеленетін бір түрдегі жекелеген бірліктердің массасы.

Мысалы, қайсы бір елдің жекелеген адамдардан тұратын, жынысы,

жасы мен басқа да белгілер бойынша ерекшеленетін халқы жиынтыққа

жатады. Алайда, осы халық бір елдікі болғандықтан ол біртұтас болып

саналады.

Жаппай белең алған құбылыстар бір жағынан біртектес, ал екінші

жағынан өзара ерекшеленетін бірліктердің жиынтығын білдіреді.

Статистика жиынтықты екі текті болуы мүмкін өзінің келесі көрсет-

кіш-сандарымен сипаттайды:

1) жиынтықтардың  мөлшеріне жинақтап қорытылған сипаттама беретін көрсеткіштер. Мысал ретінде жұмыс істейтіндердің санын, өндірістің мөлшерін жəне т.б. келтіруге болады.

2) жиынтықтарды  бірқатар белгілер бойынша жинақтап  қорытып си-

паттайтын көрсеткіштер. Мысалы, халықты санақ нəтижелері бойынша, яғни жынысы, жасы, ұлты, білім деңгейі жəне т.б. бойынша сипаттау.

Вариацияланатын белгілер – жиынтықтың жекелеген белгілерінің əр түрлі мағынаны (сапалық немесе сандық) қабылдайтын белгілері.

Жиынтықтың жекелеген бірліктерінің вариацияланатын белгілерінің мағыналары нұсқа (вариант) деп аталады. Мысалы, кез келген кəсіпорынның жұмысшылары өзара жынысы (сапалы мағына – ер немесе əйел) немесе алатын еңбекақының мөлшері (белгінің сандық мағынасы) бойынша ерекшеленеді.

Статистика – бұл жинақтап қорытылған есеп. Статистикалық сандар қайсы бір фактілердің жиынтығын жинақтап қорытып сипаттайды, өзінің белгілерінің көмегімен олардың санын, мөлшерін, бөліктерінің арақатынасының мөлшерін немесе орта деңгейін көрсетеді. Сөйтіп ол есептің бір түрі, атап айтқанда жеке-дара факт емес жиынтықты сипаттайтын жинақтап қорытылған есеп болып табылады.

Статистикалық көрсеткіш – қоғамдық құбылыстардың сапасы белгіленген сандық шамасы.

Статистикалық көрсеткіштің мазмұны мен оның нақты сандық мөлшерінің ерекшелігін білу қажет.

Көрсеткіштің мазмұны немесе белгіленген сапасы əлеуметтік-экономикалық категорияны (халықты, ұлттық байлықты, өндірістің мөлшерін, тауар айналымын жəне т.б.) сипаттайды. Статистикалық көрсеткіштердің сандық мөлшері (яғни статистикалық деректер) орын мен уақыттың нақты жағдайына байланысты болады.

Мысалы, еңбекақы – бұл белгіленген экономикалық категория. Статистика оның жалпы мөлшері мен орташа деңгейін өлшейді. Сондықтан

еңбекақы қоры мен орта еңбекақыны сипаттайтын статистикалық көрсеткіштер пайда болады. Əр түрлі жағдайларда жəне əр түрлі уақытта

осы көрсеткіштер бойынша статистикалық деректер бірдей болмайды.

Статистикалық көрсеткіштерді есептеу əдіснамасын əзірлеу статистикалық ғылымның аса маңызды міндеті болып табылады. Осы мəселелер салалық статистика аясында шешімін табады.

Статистикалық көрсеткіштер жүйесі. Статистикалық көрсеткіштер

өзара байланысты көрсеткіштер жүйесін құра отырып, өзара белгілі бір байланыста болуы тиіс. Статистикалық көрсеткіштер жүйесі қазіргі заманғы

демографияға, экономикалық теорияға жəне басқа да қоғамдық ғылымдарға негізделеді.

Халықаралық деңгейде статистикалық көрсеткіштер халықаралық ұйымдардың ҰШС жөніндегі басшылық, Мемлекеттік қаржы жөніндегі басшылық, Банк жəне қаржы статистикасы жөніндегі басшылық, Төлем балансы жөніндегі басшылық жəне т.б. деп аталатын жекелеген басшылықтарында жүйеленген.

Статистикалық көрсеткіштер жүйесі өзгеріссіз қалмайды. Көрсеткіштер жүйесінде қоғамның даму процесінде бір құбылыстардың жойылғаны, ал басқа құбылыстардың пайда болғаны байқалады.

2. Статистиканы ұйымдастыру қағидалары

2.1 Статистиканың жоспарлы жəне  нарықтық экономикадағы рөлі

Ақпарат басқарушылық шешімді талдау, бақылау, қабылдау мен ұйымдастыруды ойдағыдай іске асыру үшін қажетті мəліметтер мен деректердің жиынтығы ретінде əлеуметтік-экономикалық процестерді тиімді басқарудың қажетті элементі болып табылады. Басқару жүйесіндегі мəліметтердің жалпы жиынтығында ұзақ кезеңдегі жаппай белең алған құбылыстарды сипаттайтын, даму аспектілерінің арасындағы үрдістерді, байланыстарды, сондай-ақ факторлардың өзара ықпалдасу қырларын анықтауға мүмкіндік беретін статистикалық ақпарат өзгеше орын алады. Статистикалық ақпарат бүкіл басқару цикліне қызмет көрсетеді.

Əлеуметтік-экономикалық статистика елдің даму деңгейі мен мүмкіндіктері жөнінде маңызды сандық ақпарат беруді қамтамасыз етеді. Статистика саясаттың ең маңызды бағытының бірі ретінде нақты мəселелерді дұрыс шешуге ықпал етеді, сонымен бірге қоғамдық-саяси жəне əлеуметтік-экономикалық процестерге кіріктірілген барлық тұлғалар мен мекемелердің ақпаратқа қажеттілігін қанағаттандырып, пысықталған шешім қабылдауға септігін тигізеді.

Осы мақсат үшін қажет деректермен қамтамасыз ету жөніндегі өте күрделі жұмыс – «ресми статистикаға» жүктелген өте маңызды мемлекеттік міндет.

Көптеген елдерде белгілі бір мемлекеттік органдар əлеуметтік-экономикалық деректерді ресми өндіруші ретінде ерекше орын алады. Бұл жағдай статистикалық зерттеулерді ұдайы жүргізу үшін айтарлықтай қаражаттың қажет болуымен байланысты. Сонымен бірге мемлекет осы зерттеу нəтижелерінің сенімділігін қамтамасыз ету үшін мəліметті өтеусіз əрі уақытында беруді талап ете отырып респонденттерге қысым көрсетуі мүмкін.

Ресми емес статистиканы, əдетте, респонденттерден қажетті мəлімет алуға мүмкіндік беретін заңмен бекітілген арнайы құқықтары жоқ ұйымдар