Стратегическое планирование в пердпринимательстве
Жоспар:
Кіріспе
- Нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпкерліктің қызметі
- Кәсіпкерлік қызметінің маңызы, мәні және түрлері
- Нарықтық жағдайдағы кәсіпкерліктің экономикалық-құқықтық мазмұны
- Шетелдегі кәсіпкерлік қызметтегі стратегиялық жоспарлау және кәсіпкерлік саласындағы шетелдік үлгілер
- Кәсіпкерліктің стратегиялық жоспарының формалары және олардың экономикалық мазмұны
2.1 Стратегиялық жоспарлау
2.2. "Қазақстан - 2030" стратегиясы кәсіпкерлік тұрғыдан
2.3.
3. ҚР-ның кәсіпкерлік қызметін жүзеге асырудағы негізгі проблемаларын және оларды шешу жолдары
3.1.Қазақстан Республикасындағы кәсіпкерліктің проблемалары
3.2.Қазақстан Республикасындағы
кәсіпкерлік проблемаларын шешуге ұсыныстар
Қорытынды
Пайдаланған
әдебиеттер
Кіріспе
ХХ ғасырдың 90-шы жылдары мен ХХІ ғасырдың басында еліміздің тәуелсіздік алып, әкімшілік-әміршілдік жүйесінен арыла келіп, нарықтық қатынастарға көшумен байланысты кәсіпкерлік, акционерлік, қоғам жауапкершілігі шектеулі қоғамдар сияқты ұғымдар өмірге келіп, олар қазіргі кезде ерекше маңызды болып отыр. Олай деуімнің себебі, нарықтық экономика жағдайында жеке адамға экономикалық еркіндік пен бостандық, қандай да болмасын табыс әкелетін меншікке ие болу құқығы, кәсіпкерлікпен айналысу мүмкіндіктері беріледі. Әсіресе біздің қазіргі кездегі экономикалық жағдайымызды тұрақтандырып, дамытуда кәсіпкерлік, жеке меншік қатынастарын жетілдірудің мәні өте зор. Бұл тақырыпты таңдап алуымның себебі де осы.
Сонымен қатар, дамыған нарықтық экономикада жетекші орынды тек қана кәсіпкерлік емес, меншіктің аралас, кооперативтік, акционерлік, секіктестік түрлері де алады. Нарықтық экономика үшін кәсіпкерліктің жеке бір түрінің ерекшеленіп, дамуы маңызды болып табылмайды, экономиканың дамыту бағытында осы меншіктің әр алуан түрлеріне негізделген кәсіпкерлік қызметтердің стратегиялық жоспары ерекше маңыға ие болады.
Кәсіпкерлік
қызмет қандай да болмасын экономикалық
жүйенің негізі болып табылады. Нарықтық
экономика жағдайында кәсіпкерлік
қызметі одан әрі жетілдірудің ең
басты жолы – меншіктің мемлекет
иелігінен алу мен
- Нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпкерліктің қызметі
1.1.Кәсіпкерлік
қызметінің маңызы,
мәні және түрлері
Кәсіпкерлік қызметінің экономика жағдайында кәсіпкерлік қызметтің маңызы өте зор, тіпті нарықтық қатынастар кәсіпкерліксіз болуы мүмкін емес. Кең тұрғыда қарастыратын болсақ, кәсіпкерлік бұл – осы қызметпен айналысатын барлы қатысушылар үшін өзара тиімді нәтиже мен пайда алу мақсатында өзіндік, жолдамалы, қарыздық қаражат және мүлік есебінен атқарылатын мүдделі шаруашылы қызмет. Кәсіпкерліктің дамуы жалпы экономиканың дамып, жақсаруына игі әсерін тигізеді. Кәсіпкерліктің басты маңызы – ол жер, еңбек, капитал сияқты өндіріс факторларын қызмет еттіретін қозғаушы күш болып табылатындығында. Теориялар мен тәжірибелерде кәсіпкерлік материалдық, еңбек және қаржылық ресурстар негізіндегі тауар немесе қызмет көрсетулердің анық қажеттіліктерін қанағаттандыратын жаңа бизнес құру процесі ретінде қарастырылады. Бір сөзбен айтқанда, кәсіпкерлік: өзіндік тиімділік пен қоғамдық пайда бірлігіне негізделген қызмет.
Кәсіпкерліктің маңызды сипатты бірлігіне келесілерді жатқызуға болады:
- тәуелсіздік және еркіндік. Кез келген құқықтық нормалар шекарасында шешім қабылдауларында тәуелсіз.
- экономикалық қызығушылық. Кәсіпкерліктің басты мақсаты – пайданың мүмкіндігінше максималды деңгейін алу.
- шаруашылық тәуекел мен анықталмағандық қала береді.
Кәсіпкерліктің
осы сипатты белгілері бір-бірімен тығыз
байланысты немесе бір мезгілде әрекет
етеді. Сонымен қатар кәсіпкерлікті келесідей
төрт деңгейлі процесс ретінде қарастыруға
болады:
- жаңа идеяларды іздеу және оларды бағалау;
- бизнес - жоспар құру;
- құрған кәсіпорынды басқару.
Кәсіпкерлік қызметтің басқа коммерциялық емес қызметтерден айырықша ерекшелігі – пайданы кірістер мен шығындар арасындағы айырмасы ретінде алатындығында. Ал басты мазмұны – тауарларға немесе қызмет көрсетулерге сұранысты тауып, оны сол тауарларды немесе қызмет көрсетулерді өндіру және сату жолымен қамтамасыз ету.
Қазіргі кезде кәсіпкерлікке көптеген анықтамалар берілген. Солардың бірінде кәсіпкерлік қызмет келесідей түсіндіріледі: кәсіпкерлік бұл – қандай да бір құнды, жаңа нәрсені құру процесі, ал кәсіпкер осыған байланысты барлық қаржы, психологиялық және әлеуметтік тәуекелді өз мойнына алатын осыған қажетті уақыт пен күш жұмсайтын, ал нәтижесі ретінде ақшамен қанағат алатын адам. Келесі анықтамаға тоқталатын болсақ: кәсіпкерлік бұл өз пайдасы мен қоғамдық пайданың бірігуі негізіндегі қаржы салу арқылы пайда табумен байланысты қызмет түрі.
Кәсіпкерліктің мақсаты – белгілі бір уақыт ағымында жетуге тиіс жағдай. Мақсатты қалыптастыруда алдымен негізгі үш элементті анықтау керек. Олар:
- мақсаттың мазмұны. Қандай жағдайға жету керектігін және мақсатқа жету деңгейін анықтау керек;
- мақсаттың қажетті көлемі. Мақсат шекті ме, шексіз бе, соны анықтап алған жөн.
- Мақсаттың уақыт факторы. Мақсат қай кезге дейін және қандай уақыт ішінде орындалуы керек екендігін біліп алу керек.
Кәсіпкерліктің қалыптасуына белгілі жағдайлар қажет. Оларды экономикалық, құқықтық және әлеуметтік деп бөлуге болады. Экономикалық жағдайға: тауарды ұсыну және оларға деген сұраныс,
тауар түрлері, ақша қаражаттарының көлемі, жұмыс орындарының көп болуы немесе жетіспеуі, жұмыс күші, жұмысшылардың еңбекақы деңгейі жатады.
Әлеуметтік
жағдайға ең алдымен тұтынушылардың
белгілі бір талғам мен сән
үлгісіне сәйкес тауарларды сатып алуға
ұмтылуын, сонымен қатар әлеуметтік-
Құқықтық жағдайға кәсіпкерліктің дамуына жақсы жағдай тудыратын, кәсіпкерлік қызметті реттейтін заңдарды жатқызуға болады.
Кәсіпкерлік
қызметтің көп түрлілігін негізгі
төрт топқа жіктеуге болады: өндірістік,
коммерциялық, қаржылық немесе кеңестік.
Сызба
– 1
Өндірістік
кәсіпкерлікті жетекші түрде
деп айтуға болады, себебі мұнда
өнімді, тауарды өндіру, қызмет көрсетулер,
белгілі бір бағалықтардың
- шаруашылық байланыстар үзілді
- материалды – техникалық қамтамасыз етілу бұзылды.
- өнімді өткізу күрт төмендеді
- кәсіпорындардың қаржылық жағдайы нашарлады [7; 15]
өндірістік
кәсіпкерлік кезінде ұдайы
Коммерциялық
кәсіпкерлікте басты рөлді
- сатуға арналған тауарларды сатып алу;
- тауарларды өткізу және сақтау үшін қойма, мекемелерді анықтау;
- келісімді қаржыландыру үшін ақша ресурстарын тарату;
- келісімді жүзеге асыруға қажетті ақпарат алу;
- сатып алушыға тауарды өткізу және түсімді алу;
- келісімді тіркеу, салықтарды төлеу.
Коммерциялық
кәсіпкерлікпен салыстырғанда қаржылық
кәсіпкерлікте сату-сатып
Кеңестік кәсіпкерлік
соңғы жылдары тәуелсіз кәсіпкерліктүрі
ретінде ерекшеленіп келеді. Көптеген
елдерде басқару сұрақтары
Консалтингтік қызметтер келесідей негізгі кезеңдерден тұрады:
- мәселелерді анықтау;
- шешімдерді, жобаларды өңдеу;
- шешімдер, жобаларды жүзеге асыру.
Кәсіпкерлік саласындағы кез келген экономикалық және басқарушылық шешімдер қабылдаулар кеңестік қызметтерді қолдану арқылы өз тиімділіктерін жоғарылатады.
Кәсіпкерлік қызметтің барлық түрлері бір-бірімен тығыз байланысты болып келеді, кәсіпкерліктің бір түрімен айналыса отырып, мүдделі түрде белгілі бір дәрежеде басқа түрлерімен айналысуға тура келеді.
Сөйтіп,
кез-келген экономикада, әсіресе нарықтық
экономикажағдайында, кәсіпкерлік
қызметтің қалыптасуы және дамуы
аса маңызды немесе кәсіпкерліктің
әр түрі боынша құрылымдардың қалыптасуы
жалпы елдің тек экономикалық
жағдайларын емес басқа да қоғамдық
жағдайлардың тиімді дамуына ықпалын
тигізеді. Сондықтан әрбір мемлекет
кәсіпкерлікті дамытуға мүдделі
болады.
1.2.Нарықтық
жағдайдағы кәсіпкерліктің
экономикалық-құқықтық
мазмұны
Кәсіпкерлік қызметті әр алуан белгілері бойынша бөліп қарастыруға болады: қызмет түрі, меншік формасы, иелер саны, құқықты ұйымдасқан, экономикалы ұйымдасқан белгілері бойынша және тағы басқа. Қызмет түрі бойынша кәсіпкерлік өндірістік, қаржылық, коммерциялық болып бөлінеді және бұл түрлері жеке болсын, бірге блсын қызмет ете береді. Меншік формасы бойынша жеке, мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар меншігіндегі кәсіпорындар бола алады. Иелер саны бойынша кәсіпкерлік қызмет өзіндік және коллективті болады. өзіндік кәсіпкерлікте меншік бір адамға ғана тиісті болады. Ал коллективті кәсіпкерлікте меншік бірнеше субъектілерге тиісті. Ендеше, кәсіпкерліктің формаларының қалыптасуы үшін экономикалық – құқықтық, әлеуметтік шарттар қажет. Экономикалық шарттар – бұл ең алдымен тауарлар ұсынымы мен оларға сұраныс, тұтынушылар ала алатын тауарлар түрлері, тұты нушылар сатып ала алатын тауарларға кететін ақша, қаражат мөлшері жұмысшы күшінің, жұмыс орындарының артық болуы немесе жетіспеуі. Экономикалық жағдайға ақшы ресурстарының мөлшері, кіріс деңгейі, сонымен қатар кәсіпкерлер қаржылар мен мекемені алу үшін қолданатын құрал қаражат деңгейлері әсер етеді. Мұның барлығымен нарықтық инфрақұрылымын құрайтын көптеген әртүрлі ұйымдар айналысады. Бұл – қаржылық қызмет көрсетумен айналысатын банктер, шикізат, материалдар, энергиямен қамтамасыз ететін мекемелер, сатушылар, бухгалтерлік, делдалдық қызмет көрсететін фирма, мекемелер, еңбекке орналасу бойынша агенствалар, жұмысшылар мен маман қызметкерлерді оқытатын оқу орындары, жарнама, транспорт, сақтандыру агенттіктері, байланыс және ақпарат жіберу құралдары.
Кәсіпкерлікті ұйымдастырудың біршама шарттары бар. Бұлар мемлекет тарапынан барлық шаруашылық салаларына олардың меншігінің талан-таражға түспей, сақталуына кепілдік және нарықтық қарым-қатынастардың барлық өнімдеріне заңда ескерілген жәйттерден тыс жағдайларда тең құқықпен экономикалық еркіндік беру:
- шаруашылықты жүргізудің нарықтық бәсеке тәртібіне көшу;
- нарықтық қажетті инфрақұрылымның қалыптасуы;
- қолда бар пайда көзі, несие, ақпарат құралының еркін де ашық болуы,
- бұрынғы заңдардың кәсіпкерлікке қарсы баптарын алып тастау,
- қажетті баптармен жаңа заңдарды қабылдау тәрізді шарттардан тұрады.
Кәсіпкерліктің
қалыптасуында кәсіпкерлерді
Кез
келген кәсіпкерлік қызмет белгілі
бір құқықтық ортаға байланысты жұмыс
атқарады. Сондықтан құқықтық шарттар
құрудың мәні өте зор. Бұл, ең бірінші,
кәсіпкерлікті бақылайтын және оның
дамуына қолайлы жағдайлар
Шағын кәсіпкерлік субъектілеріне, яғни кәсіпкерлік формаларына келесідей құқықтық шарттар қойылады:
- орта жылдық жұмысшылар саны (оның ішінде филиалдар, жұмысшылар) серіктестіктер үшін 50 адамнан аспау керек;
- ойын, шоу – бизнес саласындағы коммерциялық ұйымдар шағын кәсіпкерлік субъектілері бола алмайды;
- мемлекеттік регистрациядан кейін 3 жыл бойы кәсіпкерлік субъектілері қозғалмайтын мүлікке құқықтарын регистрациялау төлемдерінен босатылады.
Сонымен
қатар шағын кәсіпкерлік
Кәсіпкерліктің қатынастарын қарастырған жағдайда, меншіктің экономикалық және құқықтық қатынастарына міндетті түрде ерекше көңіл бөлуі керек. Кәсіпкерліктің экономикалық қатынастары меншіктен түсетін пайда немесе кірістің қолдануының бағытталғандығымен анықталады, басқаша айтқанда кәсіпкерліктің экономикалық қатынастары меншік кіріс көзі ретінде болғанда ғана пайда болады. Кәсіпкерліктің құқықтық қатынастары меншік иелері арасында құқықтарды беру, айырбастау формасында іс жүзіне асысрылады. Осыдан кәсіпкерлііктің үш өкілеттігі туындайды және де меншікке деген толық құқық осы элементтерден тұрады:
- иелену құқығы – және құндылықтарды нақты иемдену;
- пайдалану құқығы – пайдалану кезінде пайда алу;
- өнім жүргізу немесе нұсқау беру құқығы – мүліктің заңды тағдырын шексіз айқындау: сату, сыйға тарту, жойып жіберу және тағы басқа мүмкіндігі.
Меншік
категориясының экономикалық және құқықтық
мазмұндары қарама-қайшылықты интегралдық
бірлікті құрайды. Иемдену процесі
экономикалық сферада пайда болып,
мұнда меншік субъектілері белгілі
бір қарым-қатынаста болады. Осы
қатынастар арқылы олардың меншік объектілерімен
байланысы жүзеге асырылды және де
бұл осы қатынастары негізі болып
табылады. Ал құқықтық қатынастар экономикалық
қатынастардың нәтижесінде
Сонымен,
жоғарыда аталған кәсіпкерлік
1.3.Шетелдегі кәсіпкерлік қызметтегі стратегиялық жоспарлау және кәсіпкерлік саласындағы шетелдік үлгілер
Дамыған елдердің көпшілігінде экономикалық өсудің шешуші бір факторы шағын бизнесті жан-жақты дамыту болып табылады. Олардағы кәсіп орындардың жалпы санының шағын және орта фирмалардың үлесі 80-нен 99 процентке дейінгі үлесті қамтып, елдің жалпы ұлттық өнімнің 50 процентке жуығын өндіруді қамтамасыз етіп отыр. Мысалы жапондық мамандардың есептеуінше екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде бұл елдің әлемдегі дамыған елдердің бірі болуына осы кәсіпкерлік қызмет әсерін тигізді. Жапонияда шағын және орташа кәсіпорындар өңдеу өнеркәсібінде, құрылыста, қызмет немесе сауда сфераларының барлық кәсіпорындардың 99,2 процентін қамтиды. Жапония халық шаруашылығында шағын және орташа кәсіпорындар тек кәсіпорындардың саны бойынша ғана басым емес, сонымен қатар олар еңбеккерлер саны және тауарлар өткізу көлемі бойынша маңызды орын алатынын көрсетеді. Бұның негізгі себебі Жапонияда кәсіпкерлікті стратегиялық жоспарлауға ерекше мән койылады және Жапондық өндірісті басқару жүйесінің жоғары тиімділігін айтуға болады. Бұл жүйеде кәсіпкерліктің түрлі жаңалықтармен, жоғары пайданы жұмысшылар туралы қамқорлықпен сәйкестендіреді. Жапониядағы маңызды көрсеткіштер бойынша кәсіпкерліктің ұғымдық түрдегі формасы кең дамыған. Жапондық қоғамда тарихи қалыптасқан еңбекке деген қадірлік және басшы мен бағынушы арасындағы қатынастардың қатаң айқындалмауы жапондық кәсіпкерлік карпорацияларының топтық формасының жоғары дәрежедегі дамуына әсер етті. Оның үстіне кәсіпкерлікті стратегиялық жоспарлауды әрқашан жоғары басқарушылар жасағанымен міндетті түрде осы шешімдерді қабылдау кезінде бағынушы топтардың қатысуы немесе осы шешімдерді дайындауы қажетті шарт блып табылады. Және бұл жапондық кәсіпкерлікті стратегиялық жоспарлаудың басты ерекшелігі.
Ал Қытай компартиясының шешімдеріне сәйкес жоспарлы тауарлы экономика болып табылатын экономикада реформалаудың басты бағыты "кәсіпкеркерлікте стратегиялық жоспарлаудың басым бағытын айқындау " болып табылатыны көрсетіледі.
Қытайдағы экономикалық реформалардың стратегиясы ұйымдық аспектіде болғанымен "ауылдан қалаға" деген қағидаға негізделініп ерекшеленеді. Осы қағидалар бойынша реформалардың алға басуы ауылдағы нарықтық қатынастар элементтерінің пайда болуы мен оларды мемлекеттік стратегиялық жаспарлау арқылы реттеу қамтамасыз етеді. Қытай кәсіпкерлікте стратегиялық жоспар жургізудің 3 деңгейлі жүйесін пайдаланады. Осы 3 деңгейдің әрқайсысы өзіндік модельге сай келеді: жоғары деңгей үшін негізгі өндірістік көрсеткіштерді директивті (экономика құрылымы және даму қарқыны мемлекеттік резервтер, тұрақты тауар сұранымы, мемлекеттік бюджет) жоспарлау қолданылады, екінші деңгей шаруашылық деңгейі , экономиканың алғашқы саласын қамтиды. Мұнда шығаратын өнімді өткізу және кешенді проблемаларды минималды-текникалық қамтамасыз етілуінің жоспарлауымен айқындалады. Стратегиялық жоспарлаудың үшінші деңгейі жергілікті және мерзімді өндіріс тауарларымен әр түрлі қызмет көрсетулермен және нарық механизмдерін қолданумен реттеледі. Коріп отырғанымыздай ҚХР-да кәсіпкерлікті стратегиялық жоспарлау жалпы мемлекеттік нарықыты зерттеу арқылы жүзеге асырылады және де бұл Қытайдың кәсіпкерлікті жоспарлауының озіндік ерекшелігі болып табылады.
Оңтүстік
Кореяда кәсіпкерлікті
2.Кәсіпкерліктің
стратегиялық жоспарының
формалары және
олардың экономикалық
мазмұны
2.1.
Стратегиялық жоспарлау
2.1.
"Қазақстан - 2030"
стратегиясы кәсіпкерлік
тұрғыдан
Қазақстан
келешегі мол, әрі сенімді серіктес
ретінде барған сайын әлем назарын
өзіне аудара бастады. Қазақстандағы
тарихи өзгерістердің жаңа кезеңінің
негізіне айналған біздің бүгінгі табыстарымыздың
негізгі 1997 жылдың өзінде қаланғанын айқын
орындады. Біздің даму жолымызды айқындап
берген әрі әлемге еліміздің жаһандану
заманындағы мақсат-мұратын
Елбасының "Қазақстан - 2030" стратегиялық бағдарламасы, мемлекет дамуының 7 ұзақ мерзімді басындағы да сол кезде таңдап алынды.
2030
жылға дейінгі Стратегиямыздың
қағидаларын орындай отырып, біз
қазірдің өзінде көп істерді
озық қарқынмен тындырдық.
"2030 жылға қарай Қазақстан Орталық Азия барысына айналды және өзге дамушы елдер үшін үлгі болады деп сенемін", деді Н.Назарбаев.
2030
жылғы осындай Қазақстан
Осыдан
он төрт жыл бұрын - 1997 жылы Қазақстан
халқына жасалған Президенттің алғашқы
Жолдауында Еліміздің 2030 жылға дейінгі
Дамуының стратегиясы - біздің қоғамымыздың
келешектегі келбеті мен
ҚР Президенті Н.Назарбаев өткен кезеңді қорыта келіп, ұзақ мерзімге арналған басын мақсаттар мен оларды іске асырудың стратегияларын анықтайды. Ұзақ мерзімді жеті басын бағытты ерекшелейді, олар өзара байланысты:
1. Ұлттық қауіпсіздік. Аумақтық тұтастығын толық сақтай отырып, Қазақстанньщ тәуелсіз егемен мемлекет ретінде дамуын қамтамасыз ету.
2. Ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның қалыптасуы. Қазақстанға бүгін және алдағы ондаған жылдар ішінде ұлттық стратегияны жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ішкі саяси тұрақтылық пен ұлттық біртұтастықты сақтап, нығайта беру.
3.
Шетел инвестициялары мен ішкі
жинақталымдардық деңгейі
4. Қазақстан азаматтарының денсаулығы білім мен әл-ауқаты. Барлық қазақстандықтардын, өмір сүру жағдайларын, денсаулығын, білімі мен мүмкіндіктерін ұдайы жақсарту, экологиялық ортаны жақсарту.
5. Энергетика ресурстары. Мұнай мен газ өндіруді және экспорттауды қалыпты экономикалық өрлеу мен халықтың тұрмысын жақсартуға жәрдемдесетін табыс алу мақсатында жедел арттыру жолымен Қазақстанның энергетикалық ресурстарын тиімді пайдалану.
6. Инфрақұрылым, әсіресе көлік және байланыс. Осы шешуші секторларды ұлттық қауіпсіздікті нығайтуға, саяси тұрақтылық пен экономикалық өрлеуге жәрдемдесетіндей етіп дамыту.
7. Кәсіби мемлекет. Ісіне адал әрі біздің басты мақсаттарымызға қол жеткізуде халықтың өкілдері болуға қабілетті Қазақстанның беделді кәсіпорындарын құру, мемлекеттік қызметшілерінін, ықпалды және осы заманғы корпусын жасақтау.
Осы ұзақ мерзімді басымдықтардың әрқайсысы үшін біз бір жылдық, үш, ал кейіннен бес жылдық жоспарларда белгіленген нақты іс-қимылдарға күш-жігерімізді жұмылдыра отырып, біз стратегиямызды талдап жасауға және оны дәйекті түрде іске асыруға тиіспіз.
Осы ұзақ мерзімді басымдықтар мемлекет пен біздін, азаматтарымыздың күш-жігерін жұмылдыру үшін қызмет етуге, еліміздін, бюджеті мен кадр саясатын қалыптастыру кезінде өлшемдер негізіне алынуға тиіс.
Осы жерде жерде менін курстық
жұмысымның тақырыбына
Бүгінгі күні қоғамның және экономиканың күрделі жүйелік қайта жаңғыруларын мемлекеттік басқару жүйеснің өзін жүйелі ету мәселесі күн тәртібіне өткір қойылып отыр. Әрине, бұған біртіндеп, соның өзінде мемлекеттің функцияларын ұзақ мерзімді реформалаудың үйлестірілген, дәйекті жоспарын алдын ала әзірлеген жағдайда ғана жетуге болады.