Тұтыну несиесі және оның формалары мен түрлері

    Кіріспе 

    Несие – ақша сияқты тарихи экономикалық дәреже болып табылады. «Кредит» деген  сөз, «қарыз», «несие» деген «kredo»- сенемін деген мағына беретін  латынша «kreditum» деген сөзден шығады. Ол экономикалық дәреже ретінде әр түрлі экономикалық қоғамдарда қызмет етеді. Ол тауар өндірісінің пайда  болған кезінен бастап қарапайым  формаларында: бай және кедей қоғамдарда көрінеді. Несие қатынастары ақша қатынастары сияқты үнемі даму үстінде  болады. Алғашқы несие табиғи түрде  қоғамның даулетті топтарынан мүліксіз шаруалар мен кәсіпкерлерге тұтыну мұқтаждығы мен қарыздарды өтеу үшін ұсынылған. Тауар-ақша қатынастарының дамуымен несие ақша түріне көшті.  

    Нарықтық  экономика дамыған сайын несие  түрлері де көбеюде. Соның ішінде тұтыну несиесіне келетін болсақ,оның негізгі мақсаты-халыққа тұтыну тауарларын сатуды ынталандыру, халықтың тұрмыс жағдайын жақсарту. Тұтыну несиесі  бөлшек саудамен тығыз байланысты: біріншіден, тауар айналымы өскен  сайын, несие көлемі де көбейеді, себебі тауарға деген сұраныс несиеге  деген сұранысты тудырады. Екіншіден, төлем қабілеттілігі бар халықтың сұранысын тудырады. Бұл байланыс әсіресе қазір, нарық тұтыну тауарлармен  қанаққан сайын нығая түспек. Жиынтығы несиенің объективті қажеттілігін анықтап  және оның эволюциясын түсіндіріп береді.

    Несиенің  бұл түрі қымбат және ұзақ мерзімге тұтынатын тауарларды мысалы: автокөліктерді, жиhаздарды сатып алуға қолданылады. Тауар бағасы жоғары болған сайын, несиенің бұл түріне де сұраныс көбейеді. Дамыған елдерде несиенің жартысынан көбі автокөлік сатып алуға беріледі. Қалған тауарларды көбінесе қолма-қол ақша арқылы сатып алады.

    Тұтыну  несиесі тауар формасында және ақшалай  берілуі мүмкін. Соңғы кезде, Қазақстанда  ақщалай берілетін тұтыну несиесі  өріс алуда. Олар көбінесе машина және ұзақ мерзімге қолданылатын тауарлар алуға, үйлер салуға, сатып алуға  және  тағы басқа да мақсаттарға  беріледі.

    Жалпы тұтыну несиесінің көлемі халықтың тұрмыс жағдайын және кәсіпкерлердің тауарларын өткізуге үлкен ықпал жасайды.

    Дамыған елдерде тұтыну несиесі үлкен  роль атқарады. Ол тауарларға деген  сұранысты, оларды өндіруді көбейтуге  және сатуға ынталандырады. Тұтыну несиесін көбінесе табысы орташа жұмысшылар қызметкерлер пайдаланады. Жеке тұлғаларға ұзақ мерзімге қолданатын тауарларды несие  арқылы сатып алған қымбатырақ болғанымен, төленетін соманы біртіндеп өтеуге мүмкіндік алады.

    Қазіргі уақытта Қазақстандағы тұтыну несиесі  де, оның бір түрі болып табылатын  ипотекалық несие де дамудың жаңа сатысында.

    Курстық жұмыстың зерттеу объектісі – «Казкоммерцбанк» АҚ-ның жеке тұлғаларға ұзақ мерзімге тұтынатын тауарларды сатып алу мақсатында берілетін тұтыну несиесімен байланысты экономикалық несиелік қатынастарды ұйымдастыру тәжірибесіне талдау жүргізу.

    Курстық жұмыстың мақсаты - тұтыну несиесінің экономикалық мәнін, жеке тұлғалардың тұтыну несиелерін қандай мақсаттарға алатынын және тұтыну несиесінің берілу тәртібімен танысу болып табылады. Осы мақсатты орындау үшін мынандай міндеттемелер алға тартылады:

• тұтыну несиелерінің түрлеріне зерттеулер жүргізу;
• жеке тұлғалардың несиелік қабілетін бағалау әдістеріне сипаттама беру;
• несиені уақытында қайтаруды қамтамасыз ету формаларын талдау;
• шет елдік тәжірибелерді қарастыру.

   Курыстық  жұмыстың міндеті - экономикалық негіз  бен пайда болу талаптарының жиынтығы несиенің объективті қажеттілігін анықтау  және оның эволюциясын түсіндіріп беру.

   Курстық жұмыстың өзектілігі – тұтыну несиесінің нарықтық экономикадағы ролін айқындау және халықтың несиені пайдаланудағы тиімділік жолдарын қарастыру.                    

   Курстық жұмысты жазудың әдістемелік ретінде батыс елдерінің, Ресей Федерациясының, Қазақстан Республикасының ғалымдарының ғылыми еңбектері қарастырылды. Сонымен  бірге   тұтыну   несиесін  пайдаланудың құқықтық  негізі  болып табылатын Қазақстан Республикасының заңдары мен  заң  актілерімен толтырылды. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    1 Тұтыну несиесі және оның әлеуметтік-экономикалық маңызы

1. Тұтыну несиесі туралы түсінік және оның мәні

    Несие қатынастарының нақты көрінісін  несиенің формалары мен түрлері  сипаттайды. Несиенің мазмұны мен  түрі диалектикалық бірлікте болады. Өндірістік қатынастардың өзгеруі  несиенің мазмұны мен оны қолданылатын түрін өзгертеді.

    Несиелеу  принциптері несиенің мәнін және қызметтерін, сондай-ақ несиелік қатынастарды ұйымдастыру облысындағы объективті экономикалық заңдардың талаптарын бейнелейді.

    Несиелеу  принциптері негізінде несиелік процесс, яғни банктік несиелердің  берілуі, пайлдаланылуы және қайтарылуы жүзеге асырылады. Несиелеу принциптеріне  байланысты банктік несиелеодің  берілуінің басты шарттары: несиенің мақсаты және мерзімі, олардың қаражаттар айналымы шеңберінде қатынасу нәтижелігі және т.б. анықталады.

    Несиенің  қайтарымдылығы оның экономикалық категория  ретінде басқа да тауарлы-ақшалай  қатынастардың экономикалық категорияларынан ажыратылатын ерекшелігімен сипатталады. Қайтарылмайтын несие болмайды. Сондықтан  да қайтарымдылық несиенің ажырамас бөлігі болып табылады.

    Тұтыну  несиесі - бұл, жеке тұлғаларға тұтыну тауарларын сатып алу, тұрмыстық қажеттіліктерін өтеу мақсаттарына және қамтамасыз етілу, мерзімділік, төлемділік, қайтарымдылық талаптарына сәйкес берілетін коммерциялық немесе банктік формадағы несиелер. Несие алушы-халық, ал несие беруші-әртүрлі өндіріс орындары, фирмалар, банктер, мекемелер болуы мүмкін. Тұтыну несиесі коммерциялық несие формасында (яғни бөлшек сауда орындары арқылы төлемін кейінге қалдырып тауар сату) және банктік несие формасында (яғни тұтыну тауарларын сатып алуға ақша беру- ұзақ қолданылатын тауарлар-жиhаз,жеңіл машиналар,тоңазытқыштар, теледидарлар және т.б.) беріледі. Несиенің бұл түрінде банк пен халық арасында делдал да болуы мүмкін.

    Банктік тәжірибеде несие бойынша жай  және күрделі сыйақы есептеу фрмулалары қолданылады.

    Коммерциялық  банктер төмендегідей қажеттіліктерді  қанағаттандыру мақсаттарына тұтыну несиесін береді:

    -ұзақ мерзім қолданатын тауарларды сатып алу мақсатына. Мысалы: пәтер, автомобиль,жиhаз, телевизор, тоңазытқыш, және басқа да техникалар сатып алу үшін берілетін тұтыну несиелері. Несиелеу процесінде банктер тауарларды сатушыларға тауардың құнының 70-75%-ын төлейді. Ал несиеге берілген тауар кепіл ролін атқарады. Берілген несие сомасы қарыз алушымен несие келісім шартында көрсетілген график бойынша өтелуі тиіс;

    -кейін сатылатын немесе лизингке берілетін құралдарды,тауарларды жалға алу мақсаттарына берілетін тұтыну несиесі;

    -тұрғын үйлерді салуға және сатып алуға берілетін несиелер;

    -несиелік карточка бойынша сатып алынған тауарлардың төлем мерзімін ұзартуға берілген несиелер,егер бұл жағдай несиелік карточканы пайдалану келісім шартында қарастырылса;

    -қозғалмайтын мүлік, автокөлік және ұзақ мерзім қолданылатын тауарларды сатып алу және кәсіпкерлік қызметке байланыссыз және оқу үшін, емделгелі үшін төлем жүргізу мақсатына берілген несиелер.

Экономикалық  мазмұны жағынан тұтыну несиесі  банктік несиесінің бір түрі, оның объектілері жеке тұлғалардың тұтыну талғамымен тікелей байланысты, яғни халықтың тұрмыс жағдайының деңгейімен анықталады.

    Тұтыну  несиесінің  негізгі мақсаты- халыққа  тұтыну тауарларын сатуды ынталандыру. Бұл несие түрі бөлшек  саудамен тығыз байланысты: біріншіден, тауар  айналымы өскен сайын, несие көлемі де көбейеді, себебі тауарға деген  несиеге деген сұранысты  тудырады. Бұл тәуелділік әсіресе қазір  айқын көрінеді.

      Дамыған елдерде тұтыну несиесі  үлкен роль атқарады,тауарларға  деген сұранысты,олардың өндірісін  көбейтуді және сатуды ынталандырады.  Тұтыну несиесін көбінесе табысы  орташа жұмысшылар мен қызметкерлер  алды. Жеке тұлғаларға ұзақ мерзімге  қолданатын тауарларды несие  арқылы сатып алған қымбатырақ  болғанымен, төленетін соманы біртіндеп  өтеуге мүмкіндік алады. Әр  елдегі тұтыну несиесінің даму  дәрежесін салыстыратын болсақ, оның даму деңгейі әр елде  әр түрлі сатыда екенін көре  аламыз. Соңғы зерттеулерге сәйкес,көбінесе  тұтыну несиесі банктермен берілетін  несиелердің ішінде ең табысты  түрі болып табылады,мысалы,әлемдегі ең пір танымал–«Ситикорп оф Нью-Йорк» өзінің мыңдаған бөлімшелері бойынша,үнемі өсіп отырған ресурстарын тұтынушыларға қызмет етуге (әсіресе,несие карточкаларының маркетингісіне, тұрғын үйлерді кепілге ала отырып берілетін несиелерге, тұтынушыларға электрондық қызмет көрсетулерге) бағыттап отырады,бірақ, тұтынушыларға  бағытталған  банктік  қызметтер  қымбат және  тәуекелі  жоғары болады, себебі жеке тұлғалар мен жанұялардың қаржылық жағдайы әртүрлі мүмкін болатын ауруларға, жұмыс орындарын жоғалтуға байланысты күрт өзгеруі ықтимал. Сондықтан, тұтыну несиесін басқаруды жүзеге асыру мүмкін жағдайларды есепке ала отарап жүргізілуі тиіс.

    Сонымен,халыққа  берілетін несиелер тұтыну несиесі  деп аталады.  Тұтынушылық несиелендіру спектрі деп нені түсінеміз? Іс жүзінде  осының бәрі тұтынушыға бағытталған  несиелендіру, атап айтқанда автомобильді, жиһазды, тұрмыстық техниканы сатып  алуға арналған несиелер және тұрмысымызды жақсартуға қажетті басқа да заттар. Бұған, мысалы, жеке үй шаруашылықтарының  көлемінде қаржыландыру - бұл  білім  беру, денсаулық сақтау,үйлену және т.б. қызметтердің ақысын төлеу. Егер адамдар өздерінің ішкі, отбасылық жобаларын жүзеге асыра алмаса немесе өздерінің жинаған ақшасые жұмсағысы  келмесе, нәтижесінде оларға қаржылай қаражат ұсынылады. Бұл несиенің тұтыну сипаты несиені беру мақсатымен ( несиелеу объектісі ) анықталады.

      Ресейде тұтыну несиесіне халыққа  берілетін кез келген несиелерді  соның ішінде ұзақ мерзім қолданылатын  тауарларды алуға берілетін несиелер, ипотекалық несиелер, кейінге қалдырылмайтын  мақсаттарға берілген несиелерді  жатқызады.

    Ал  батыстағы банктік тәжірбиеде тұтыну несиелерінің мағынасы Ресейде ерекшеленеді, яғни жеке қарыз алушыларға тұтыну тауарларын алу үшін және сәйкес қызметтерге  ақы төлеу үшін берілген несиелер.

    Тұтыну  несиесінің негізгі ерекшеліктеріне  келетін болсақ, мүлік құнының 70-75% мөлшерінде беріледі; алынған несие  белгілі бір уақыт өткеннен кейін  және бірдей бөліктермен өтеледі; ал егер несие уақытында өтелмесе банк өз талабын несиеге алынған мүлік  арқылы қанағаттандыруға құқы бар.

    Тұтыну  қажеттіліктеріне арналған несиені  алу үшін несие алушы банкке несиелік қарыз ұсынуы қажет және онда несиенің түрін, несиенің соммасын, неиенің қамтамасыз етілуін, несиенің мерзімін көрсетеді. Ал, банк өз тарапынаннесие алушының несие  қабілеттілігін зерттейді, яғни табыс  деңгейі мен олардың табыс  деңгейін қарастырады. Ол үшін банк қарыз  алушының жалақысы туралы анықтаманы және басқа да табыс көздері туралы мәліметтерді талап етеді. Егер осы  мәліметтерді зерттей отырып, несие  алушының несиені өтей алатынына  күмәнданса, онда қарыз алушыдан кепіл  немесе кепілдемені талап етеді. 
 

    1.2 Тұтыну несиесінің  түрлері және қажеттілігі 

    Тұтыну  несиелерінің бірнеше түрлері бар  және дамыған елдерде олардың  саны артуда. Тұтыну несиесінің жіктелуінің  мынандай нышандары бар: қарыз алушының типі, өтеу мерзімі, өтеу әдісі, несиені  пайдаланудың мақсатты пайдалануы, несиелеу объектілері, көлеміне байланысты және тағы басқа. Дамыған батыс елдерінде  несиелеу объектілеріне қарай тұтыну несиесі – кейінге қалдырылмайтын қажеттіліктерге, бағалы қағаздарды кепілге  ала отырып берілетін, үйлерді салуға және сатып алуға, жекелеген тұрғын үйлерді жөндеуге және оларды газ, су және тағы басқа жүйелерге қосылуына  берілетін несиелер деп бөлінеді. Сонымен қатар, ауылды жерлерде тұратын  азаматтарға жеке шаруашлығындағы  жұмыстарды жүргізу үшін, шағын механизация  құралдарын алуға және мал мен  үй құстарын ұстау үшін, аула құрылыстарын салуға несиелер беріледі. Сонымен  қатар, бау – бақша өсірушілік кооперативтеріне және серіктестеріне кіретін мүшелердің әртүрлі мақсаттарына ұзақ мерзімді несиелер, яғни автокөліктер және ұзақ мерзімге қолданылатын тауарлар сатып алуға, шаруашлықта қажет үй жануарларын сатп алуға және тағы басқа қажеттіліктерге беріледі.

    Тұтыну  несиелерінің төмендегідей түрлері  бар:

      Несиелік  мәміленің субъектілеріне байланысты (кредитор мен қарыз алушы сипаты бойынша ):

     Банктік тұтыну несилері;

     Сауда ұйымдары мен халыққа берілетін  несиелер;

     Банктік емес типтегі несие мекемелерімен  берілетін тұтыну несиелері 

     ( ломбардтар, жалға беру пунктері, несиелік кооперативтер, құрылыс  қоғамдары, зейнетақы қорлары  және т.б.);

     Жеке  тұлғалармен берілетін, жеке тұтыну несиелері;

     Қарыз алушы жұмыс істейтін кәсіпорындардан, ұйымдардан тікелей алынған тұтыну несиелері;

     Несиелеудің мерзіміне қарай тұтыну несиелері  былай жіктеледі: қысқа                                 

    мерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімді, талап еткенге дейінгі несиелер.

    Отандық банктер тәжірбиесінде банктік  несиелердің пайдалану мерзіміне  қарай бөлінуі:

    Қысқа мерзімді ( 1 жылға дейін )

    Орта  мерзімді ( 1 жылдан 3 жылға дейін )

    Ұзақ  мерзімді ( 3 жылдан жоғары )

    Талап еткенге дейінгі несиелерді онкольдық  деп те атайды. Мұндай несиелерді қарыз  алушы банк талап еткенде бірден өтеуі тиіс, ал банк талап етпеген  жағдайда өзіне қолайлы уақытта  өтей алады.

    Тұтыну  несиесін беру тәсіліне байланысты мақсатты және мақсатсыз (овердравт, кейінге  қалдырылмайтын қажеттіліктерге ) деп  бөлінеді.

    Қарыздардың қамтамасыз етілуіне байланысты қамтамасыз етілген          (сақтандырылған немесе кепілмен қамтамасыз етілген ) және қамтамасыз етілмеген  болып бөлінеді. Банк берген несиенің қамтамасыз етілуін талап етеді, соның негізгі себебі, егер несие  алушы несиені уақытылы, толығымен  қайтармаған, қайтара алмаған жағдайдағы шығындалу тәуекелімен байланысты. 

    Сурет 1- Несиелік тәуекелді басқару жүйесінің  элементтері  

    Дерек көзі : ҚазҰУ Хабаршысы №3 (49) 2008 

    Бөліп қайтарылатын несиелерге: қарызды тұрақты  кезеңдер бойынша өтеу (әр ай сайын, әр тоқсан сайын және тағы басқа); қарызды  тұрақсыз периодтар бойынша өтеу (қарызды өтеу барысындағы бөліктер белгілі бір факторларға байланысты өзгеріп отырады (азаяды немесе көбейеді)).  Бөліп қайтарылатын несиелер мәмәленің  жүзеге асу мерзімінде бөліктеп қарыздың соммасын есептеп шығару принципі бойынша  беріледі. Несиені бұл жолмен қайтару  клиент үшін мерзім соңында бірден қайтаруға қарағанда жеңіл болады. Банк үшін де бұл жол тиімдірек, себебі несиенің айналымын тездету арқылы банк несиелік ресурстарды босату арқылы банктің өтімділігін жоғарылатады.

    Пайыздарды  төлеу әдістеріне байланысты несиелер:

    1.Несиені беру уақытында берілетін пайыздық несиелер;

    2.Несиені өтеу уақытында берілетін пайыздық несиелер;

    3.Несиені пайдалану мерзімі бойынща пайыздары бірдей бөліктер арқылы       (әр тоқсан сайын, жарты жылда бір рет немесе арнайы келісілген гоафик бойынша) төленетін несиелер;

    Қаражаттардың айналымы сипатына байланысты несиелер:

    1.Бір жолғы несиелер;

    2.Жаңартылған (револьверлі, роллеверлі) болып бөлінеді. Ровольверлі несиелер тобына негізінен несиелік карталар, немесе овердрафт формасындағы активтік – пассивтік шоттар бойынша берілетін несиелер жатады. Әлемдік тәжірбиеде жеке тұлғалардың талап еткенге дейінгі шоттары бойынша несиелік желілер аз тараған, бірақ олар несиелік карталар бойынша берілген несиелерсияқты қолданылады. Клиенттер шотындағы қалдықтан көп қаражаттарға чек жазып бере алады (чектік несие), бірақ банкке овердрафт қолданғаны үшін пайыздар төлеуі тиіс.

    Оған  мысал ретінде АҚШ – тың  тәжірбиесін келтіруге болады. АҚШ  банк жүйесінде тұтыну несиесін үш топқа:

    1.Бөліп қайтарылатын несиелер;

    2.Револьверлі несиелер;

    3.Бөліп қайтарылмайтын несиелер деп бөлеміз.

    Бөліп қайтарылатын несиелер шартты пайыздарды және қарызды белгілі мерзім сайын  төлеу. Әдетте, бұл несие қарыз  алушы тауарларды сатып алу үшін немесе басқа шығындарын жабу үшін және әр ай сайын бірдей бөліктер арқылы өтеу шартымен беріледі. Несие карточкалары және овердрафт бойынша берілген несиелерді де шартты түрде осы топқа  жатқызуға болады, себебі бұлар бойынша  да белгілі бір мерзім сайын өтеледі. Бірақ олардың өз ерекшеліктері  бар.

    АҚШ–та  бөліп қайтарылатын несиелерді өтеу мерзімі 2-5 жыл аралығында болады. Ал несиеге берілетін сомалар мөлшері үлкен диапазонда ауытқиды. Мұндай несиелер аз соммаларға берілсе де, несиелеу объектілеріне автокөліктер, яхталар, ұшақтар және басқа да 100 мың доллардан көп тұратын заттарды сатып алуға берілуі мүмкін.

    Револьверлі несиелерге қарағанда, бөліп қайтарылатын несиелердің қамтамасыз етілу деңгейі  жоғары болады.

    Бөліп қайтарылатын несиелер банктік несиенің тікелей және жанама формасында берілуі  мүмкін. Тікелей несиелеу кезінде  банк пен қарыз алушы арасында несиелік шарт жасалады. Ал, жанама несиелеу делдал арқылы жүргізіледі, көбінесе делдал ролін бөлшек саудамен айналысатын  кәсіпорындар атқарады. Бұл жағдайда несиелік шарт қарыз алушы және заңды  тұлға арасында жасалады да, осы  заңды тұлға банктен несие  алады. Жанама несиелеудің кең тарағанына мысал келтірсек, АҚШ-та автокөлік  сатып алуға берілетін несиелердің 60%-ы жанама формада беріледі.

    Біздің  елімізде сауда ұйымдары арқылы халықты  несиелеу дамуда. Сатып алушылар қымбат тауарларды (автокөліктерді, таңазытқыштарды, кір жуғыш машиналарды, компьютерлерді және тағы басқа ұзақ мерзімге қолданатын тауарларды), көбінесе, бөліп қайтарылатын несие арқылы алуда.

    Банк  пайдасының үлкен бөлігі несиелеумен  байланысты. Бірақ несиені қайтармау, әсіресе үлкен мөлшердегі несиені  банкті банкротқа ұшыратуы мүмкін. Кез келген банктің қызметінің табыстылығы  банктің берген несиелерінің сапасына, яғни оның қайтарымдылық дәрежесіне тікелей байланысты. Несиенің уақытылы қайтарылмауы банктің зиян шегуіне  итермелейді. Бірақ та бұл операция түрінен пайда табу барысында  банк өз тарапынан қиындықтарға кездеседі. Ол қиындық – банкінің несие бойынша  баратын тәуекелі болып табылады. Сондықтан да банктер несиелік тәуекелді  басқару, реттеу шараларымен уақытылы айналып отыруы тиісті. Осы ретте  проблемалық несие ұғымын анықтап  алсақ. Проблемалық несие дегеніміз  несие келісім - шартында көрсетілген  уақытта қайтарылмаған, уақыты кешіктірілген  қосымша келісім берілген несиелер, сақтандыру, кепілхат немесе кепілдемемен қамтамасыз етілген несиелер бойынша  сақтандыру компонияларының, кепілхаты  және кепілдеме берушінің банк алдындағы  міндеттемелері орындалмаған және несиелерге есептелетін пайыздық несиелік келісім  – шартта көрсетілген күннен 30 күн  өткенге дейін қайтарылмаған  несиелер жатады.

    Банкінің  өзінің несие саясатын жүргізу барысында  проблемалық несиелерді болдырмауға  бағытталған әрекеттері өте маңызды. Банк несиелік келісім бойынша клинтпен міндеттеменің орындалуын қатаң  бақылап отырады. Оның басты мақсаты  – ссуда бойынша төленетін  пайыз және кезекті төлемдерін уақытылы және тұрақты төлеуіе қамтамасыз ету. Әрине әрбір ссуда түрі бойынша  ойламаған жағдайлардың өріс алу  қаупінен өзінің тәуекелі болады. Банк бұл тұрғыдан әр түрлі саясат жүргізуі мүмкін, мысалы банк тек қана абсолютті  сенімді қарыз алушыларға ғана несие  беру саясатын жүргізуі мүмкін, бірақ  мұндай жағдайларда ол көп пайдалы  мүмкіндіктерді жіберіп алуы мүмкін. Сонымен бірге егер несиені қайтарумен қиындықтар туса, банк үшін бұл өте  қымбатқа шығып кетеді. Сондықтан  ен оптималды саясатсақтық пен ресурстарды  табысты орналастырудың барлық потенциялды  мүмкіндіктерінің максималды пайдалануы арасындағы балансты сақтауды қамтамасыз ету болып табылады .

    Қазіргі кезде, несиелеу секторындағы коммерциялық банктер арасындағы бәсекелестік өзінің ең жоғарғы деңгейіне жеткен уақытта, банктер несие алушылардың қажеттіліктерін  қанағаттандыру, банктік қызметтер  спектрін, банктік қызмет көрсетуді  жетілдіру арқылы клиенттерді тартуда.

    Проблемалық несиелерге мыналар жатады:

• Несиелік келісім шартта көрсетілген уақытта қайтарылмаған, уақыты кешіктірілген және қосымша келісім берілген несиелер;
• Сақтандыру, кепіл- хат немесе кепілдемемен қамтамасыз етілген несиелер бойынша сақтандыру компонияларының, кепіл хатты және кепілдеме берушілердің банк алдындағы міндеттемелері орындалмағандар;
• Несиелерге есептелетін пайыздың несиелік келісім-шартта көрсетілген күннен 30 күн өткенге дейін қайтарылмаған несиелер.

      Сондай-ақ проблемалық несиелерге қарсы шараларға  мыналар жатады:

• Қарыз алушының қызметін қайта құру;
• Несиені қайтару кестесін өзгерту;
• Пайыз (сыйақы)  төлеу тәртібін төзгерту.

   Отандық тәжірибеде проблемалық несиелерге несиелердің жіктелу ережесіне  сәйкес стандартты несиеден өзгелері, соның ішінде күмәнді және үмітсіз несиелер жатады. 

   Біздің  елде дамымаған, бірақ шет ел банктерінде  кеңінен қолданылатын несиелер түрлеріне  тоқталып кетсек:

   1.ағымдағы шот бойынша берілетін несиелер ( овердрафт );

   2.ағымдағы шоттың «несиелік зонасы»;

   3.есептік несие;

   4.тұтыну несиесі және жеке тұлғаларға берілетін персоналды несиелер;

   5.ипотекалық несие;

   6.балалар оқуына және студенттеоге берілетін несие;

   Бұл несие түрлерінің Батыс елдердегі  ерекшеліктеріне келетін болсақ:

   1) ағымдағы шот бойынша берілетін  несиелер Ұлыбритания, Канада, Германия  сияқты бірқатар дамыған елдерде  овердрафт несиесін қолдану құқығына  тек сенімді клиенттер ғана  ие. Ал, АҚШ- та соңғы кезге дейін  ағымдағы шот бойынша берілетін  несиелерге тыйым салынған болатын.  Бірақ, қазіргі заманға байланысты  кейбір американдық банктер өз  тәжірибесінде бұл несие түрін  қолдануда.

   2) Ағымдағы шоттың «несиелік зонасы».  Ұлыбританияның ірі коммерциялық  банктері – клирингтік банктері - өз клиенттеріне ағымдағы шот  бойынша жаңа қызмет көрсетуде  – қарыз алу қажеттілігін жабу  үшін «несиелі зона» қолданылады.  Ағымдағы шотта дебиторлық сальдо  қалып, біоақ клиент белгілі  бір шектерге дейін онымен  қолдана берген жағдайда ғана  «несиелік зона» іске асады. 

   3) Есептік несие. Бұл коммерциялық  банктермен вексель ұсынушыға  вексель бойынша төлеу мерзімі  келгенге дейін және пайыз  сомасының айырмасы негізінде  берілген қысқа мерзімді несие.

   Банк  несие алушы ұсынған вексель  бойынша дисконтталған жалпы  сомманы анықтайды. Бірақ, банктер  кейбір жағдайларда анықталған сома мөлшеріндегі вексельдерді сатып алудан бас тартуы мүмкін. Мысалы, Германиядағы банктер, әдетте, тек айналымы 90 күннен аспайтын тауар вексельдерін сатып  алады. Себебі, бұл вексельдерді олар Бундес банкте қайта дисконттауға мүмкіндігі бар.

   Есепті  несие клиентке белгілі бір артықшылықты береді. Ондай артықшылықтарына вексельді  негізге ала отырып, төлемді кейінге  қалдыру бойынша сатып алушыларға берілетін несиелерді өте жеңіл  және төмен пайыз мөлшерімен қайта  қаржыландыру мүмеіндігі бар. Сонымен  қатар, вексель берудің қатаңдықтарына байланысты банктер қосымша қамтамасыз етуді талап етпейді.