Aktsiz solig'ining iqtisodiy mohiyati va vujudga kelish hamda rivojlanish tarixi
AKTSIZ SOLIG`I
1. Aktsiz solig'ining iqtisodiy mohiyati va vujudga kelish hamda rivojlanish tarixi.
Soliq tizimida eng ichki o'zgaruvchan, ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning ko'plab omilllari bilan to'qnashuvchi soliq bu - aktsiz solig'idir. Shu bois, aktsiz solig'ining mohiyatini ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga bog'liq holda o'rganish eng dolzarb muammolardan bo'lib kelmoqda. Shuni alohida ta'kidlab o'tish kerakki, aktsiz solig'ining mohiyati doimo egri soliqlar doirasida o'rganib chiqilgan. Aktsiz solig'i egri soliq bo'lganligi sababli uning iqtisodiy mohiyati davlat bilan yuridik shaxslar o'rtasida vujudga keluvchi ob'ektiv majburiy to'lovlarga asoslangan moliyaviy munosabatlar orqali xarakterlanadi. Shu bois, aktsiz solig'i o'ziga xos fiskal iqtisodiy kategoriya sifatida qaralishi lozimdir.
Aktsiz solig'i rivojlangan xorijiy davlatlarda ham davlatning umum soliq siyosatida muhim o'rin egallab kelmoqda. Respublikamizda qo'llanilaetgan aktsiz solig'i chet davlatlardagi aktsiz solig'i bilan o'xshash tomonlarga, shu jumladan o'ziga xos xususiyatlarga ham egadir:
-soliqqa tortish ob'ekti bo'lib, belgilangan stavkadagi aktsiz solig'i summasini o'z ichiga olgan aktsiz osti tovarlarining sotish (shartnomaviy) narxi hisoblanadi. Aktsiz stavkasining bunday tartibda o'rnatilish mexanizmi tarixiy shakllanib, o'zini doimo oqlab kelgan.
U muayyan psixologik mazmunga ham ega, ya'ni u 100 foizdan kam bo'lgan stavkada shartnomaviy sotish narxidan 4-5 marta ko'p bo'lgan aktsiz solig'i summasini olish imkoniyatini beradi.
Demak, aktsiz solig'i korxona mahsulotlari va xizmatlari bahosi ustiga yoki tarifiga ustama shaklda to'g'ridan to'g'ri kiritiluvchi egri soliq turi tushuniladi. Aktsizlar sotilayotgan mahsulot yoki xizmatlar bahosi ustiga ustama shaklida qo'yiladi va ularning pirovard to'lovchisi bo'lib iste'molchi hisoblanadi.
Mavzuning mohiyatidan kelib chiqib, asosiy egri soliqlardan biri bo'lgan aktsiz solig'ining kelib chiqishi va rivojlanishi tarixi xususida to'xtalamiz. Dastlab egri soliqlar ayrim tovar turlari (tuz, tamaki, aroq mahsulotlari, gugurt, shakar va boshqa keng iste'mol mollari)ga aynan aktsiz solig'i ko'rinishida namoyon bo'lgan. Vaqt o'tishi bilan aktsiz osti tovarlari ro'yxati kengayib borgan. O'z-o'zidan ma'lum bo'ladiki, soliqqa tortishning aktsizli shakli keng xalq ommasi iste'molidagi ommaviy tovarlarni soliqqa tortish jarayonidagina samara berishi mumkin bo'lgan.
Qadimda aktsizlarni boshqa nomlar bilan boj, to'lov, yig'im yoki sodda qilib soliq deb atashganlar. Aktsizlarning o'sha davrda amal qilgan soliqqa tortish
mexanizmi to'g'risida taxminiy ma'lumotlar mavjudligi uning ilk paydo bo'lgan davrini aniqlashga imkon bermaydi. Masalan, xalq tribunlari Tiberiy va Gay Grakxov (er. av. 162-133 va 153-121 yy.) davrlarida Rim g'aznasiga qullarni ozod etishdan, shu bilan birga o'z shaxsiy iste'moli uchun zarur bo'lmagan tovarlarni dengiz orqali Rimga olib kelinishdan yig'imlar tushib turgan. I tern i drugim, po sushchestvu, oblagalis predmeti roskoshi.*
Qadimgi Misrda Xll-XIIIchi sulolalar davrida(er. av. ikkinchi ming yillik) pivoga soliq solingan. Albatta, bu to'lovlar hozirgi talqindagi aktsizlar bo'lmasligi mumkin, lekin ularni aktsizlarning dastlabki namunalari sifatida e'tiborga olish lozimdir.
Tarixiy manbalarga ko'ra, Angliyada Kromvel davrida respublikaning yigirma yil amal qilishi davomida aktsizlarning ikki yuzga yaqin turi joriy etilgan. Bunda har xil turdagi ob'ektlar soliqqa tortilgan, masalan, poxol kukuni yoki yog' uchun quti idishlar shular jumlasidandir. XXI asrda Gollandiyada egri soliq turlari shunchalik ko'p ediki, tarixchi de-Vitta so'zlariga qaraganda, mehmonxonada tortiq qilingan baliq bo'lagiga 34 xil aktsiz to'g'ri kelgan.
Demak, aktsizlar, bojlarni hisobga olmaganda soliqqa tortishning eng qadimgi shaklidir.
"Aktsiz" frantsuzcha accise, lotincha accidere so'zlaridan olingan bo'lib, tarjima qilinganda «kesib olish» ma'nosini anglatadi. O'zbekiston Respublikasi soliq qonunchiligida aktsiz solig'iga quyidagicha izoh berilgan: «aktsiz solig'i sof daromadning narxda va qo'shilgan qiymat solig'iga tortiladigan bazada hisobga olinadigan, egri soliq sifatida byudjetga o'tkaziladigan (undiriladigan) bir qismidan iboratdir. Bizning fikrimizcha, aktsiz solig'i sof daromadning emas, balki yuklab jo'natilgan tovarlar qiymatining bir qismini egri soliq sifatida byudjetga yo'naltirish shaklidir.
Egri soliq sifatida aktsiz solig'ining qo'shilgan qiymat solig'idan farqlanuvchi xususiyatli jihatlarini aytib o'tish maqsadga muvofiqdir, ya'ni:
aktsiz solig'ida cheklangan turdagi aktsizosti mahsulotlarini sotish oboroti
soliqqa tortiladigan ob'ekt bo'lib hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, qo'shilgan
qiymat solig'idagi soliqqa tortish ob'ekti bo'lgan ish va xizmatlar aktsiz solig'iga
tortilmaydi;
agar qo'shilgan qiymat solig'i tovar ishlab chiqarish va ayirboshlashning
barcha bosqichlarida vujudga kelsa va undirilsa, aktsizlar esa faqat ishlab chiqarish
sohasidagina amal qiladi. Ushbu qoidadan O'zbekiston Respublikasi hududiga olib
kelinayotgan aktsizosti mahsulotlari va tovarlari istisnodir.
Madomiki, ushbu holatda aktsiz solig'ini to'lovchilar bo'lib, aktsiz osti mahsulotlarini sotib oluvchi va qayta sotuvchi tashkilotlar hisoblanadi.
Aktsiz solig'i o'z mohiyatiga ko'ra tovar bahosiga kiritiluvchi va oxirgi iste'molchi tomonidan to'lanadigan egri soliqdir. Uning ijtimoiy - iqtisodiy mohiyati faqat taqsimot darajasiga qarab ifodalanadi va takomillashtiriladi.
Aktsiz solig'ining iqtisodiy mohiyati byudjet tushumini ta'minlash orqali xalq xo'jaligi manfaatlarini qondirishga, ko'proq mablag'larni jalb ettirishi orqali namoyon bo'lsa, uning ijtimoiy mohiyati aholining, ya'ni asosiy iste'molchilarning to'lov qobiliyatlarini oshishida o'z ifodasini topadi. Bu esa aktsiz solig'i ob'ektlari (aktsiz osti tovarlari)ni qisqartirilishida, soliq stavkalari pasayishida, aholi to'lov qobiliyatini o'sishida namoyon bo'ladi. Shuni ham ta'kidlab o'tish kerakki, sub'ektlar aktsiz solig'i iste'molchilari sifatida yuzaga kelishi tabiiydir.
Ammo aktsiz solig'i engiliklari tovarlarni xarid qilish uchun olinadigan kredit resurslarini qisqartirilishiga, bu esa o'z vaqtida harajatlarning pasayishiga olib keladi. Xarajatlarning pasayishi esa daromad (foyda)ni oshirish omillaridan biridir.
Aktsiz solig'ini mohiyatini ochishda u bajaradigan vazifalarni bilish muhimdir. Shu jihatdan uning quyidagi vazifalarini alohida ta'kidlab o'tmoqchimiz:
birinchidan, mamlakat byudjetining muhim daromad manbalaridan biri sanaladi. Soliq tizimi rivojlanish bosqichini boshdan kechirayotgan barcha davlatlar singari, mamlakatimizda ham aktsiz orqali daromadlarni tez va oson yig'ish imkoniyatlari yuzaga keladi. Frantsuz iqtisodchisi F. Demezon ta'biri bilan aytganda «aktsizning o'zi barcha boshqa soliq tushumlari va undan ham ko'proqni berishga qodirdin>
ikkinchidan, aktsiz osti tovarlari iste'molini cheklash (asosan ijtimoiy zararli tovarlar) orqali muayan bozor doirasida talab va taklifni tartibga solish. Iqtisodiy o'sish doirasini bashqarishda aktsizosti tovarlar ro'yxatini belgilash orqali davlat yalpi talab va taklifni egiluvchanligi ta'minlaydi;
uchinchidan, davlatning milliy bozorni himoya qilish vazifasi aktsiz solig'i orqali ta'minlanadiki, bunda yuqori soliq stavkalaridan foydalaniladi;
to'rtinchidan, aktsiz solig'i monopol mavqedagi tovar ishlab chiqaruvchi yoki aniq mahsulot turini progressiv soliqqa tortish vazifasini o'taydi;
beshinchidan, aktsiz solig'i aholini boy badavlat qatlamlari daromadlarini qayta soliqqa tortish usuli bo'lib hisoblanadi. Chunki aktsiz solig'i asosan nufuzli (qiymati yuqori) tovarlarga qo'llaniladiki, bunday tovarlarni asosiy iste'molchilari boy-badavlat shaxslar hisoblanadi.
Shunday qilib, aktsiz solig'i ijtimoiy muhitni ham yaxshilash imkoniyatlarini moliyaviy natijalarning o'sishi orqali ta'minlab berishi mumkindir. Shu bois aktsiz solig'ining takomillashtirilishi ijtimoiy-iqtisodiy muhitni yaxshilanishi bilan chambarchas bog'liqdir.
2. O'zbekiston Respublikasi xududida ishlab chiqarilgan va respublikaga impoprt qilinadigan tovarlar uchun aktsiz solig'i.
Aktsiz solig'ini hisoblash tartibi. Alkogolli mahsulotlar bo'yicha mahsulot birligiga (1 litr) aktsiz solig'i summasi quyidagi formula bo'yicha aniqlanadi:
(MxA)/100,
bunda:
M - tayyor alkogolli mahsulotning quwati (%) (spirt tayyorlangan xom ashyo turidan qat'i nazar)
A - aktsiz solig'i stavkasi, mahsulot birligiga so'mda.
Boshqa aktsizlanadigan mahsulotlar bo'yicha aktsiz solig'i summasi quyidagi formula bo'yicha aniqlanadi:
(O x A) / 100,
bunda:
O - O'z ichiga aktsiz solig'ini olgan shartnomaviy (erkin) narx, QQSsiz;.
A - aktsiz solig'i stavkasi..
Aktsiz markalari bilan markalangan tovarlar bo'yicha aktsiz solig'i to'lashning o'ziga xos xususiyatlari
Aktsiz markalari bilan markalangan tovarlar bo'yicha aktsiz solig'i umumo'rnatilgan tartib bo'yicha hisoblanadi. Aktsiz markalarining nominal qiymati aktsiz solig'i to'lovi hisobiga kiritilmaydi.
Berilgan xom ashyodan ishlab chiqariladigan tovarlar bo'yicha aktsiz solig'ini hisoblashning o'ziga xos xususiyatlari.
Buxgalteriya hisobi haqidagi qonunchilikka muvofiq berilgan xom ashyo mahsulotni ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan balansdan tashqarida hisobga olinadi.
Berilgan xom ashyodan ishlab chiqariladigan mahsulotga aktsiz solig'ini hisoblab chiqishda, aktsiz to'lanadigan tovarlar realizatsiyasi bo'yicha aylanish (oborot) ushbu tovarlarni ishlab chiqish bo'yicha bajarilgan ishlar qiymati va berilgan xom ashyo qiymatidan kelib chiqqan holda belgilanadi.
3. Soliqni to'lovchilar tarkibi, soliqqa tortish ob'ekti, soliq stavkalari, to'lash muddatlari, soliq bo'yicha imtiyozlar va hisoblash tartibi.
Aktsiz solig'i to'lovchilari deb mulk shaklidan qat'i nazar aktsiz to'lanadigan tovarlar ishlab chiqaruvchi yuridik shaxslar hisoblanadi. Soliq solish maqsadlarida yuridik shaxslar deganda o'zining mulkchiligida, xo'jalik yuritishida yoki tezkor boshqaruvida mulkka ega bo'lgan, shuningdek o'zining majburiyatlari bo'yicha ushbu mulk bilan javob beradigan, shuningdek mustaqil balans va hisob-kitob schyotiga ega bo'lgan alohida bo'linmalar tushuniladi.
Aktsizlanadigan tovarlar uchun soliq solish ob'ekti bo'lib:
alkogolli mahsulotlar bo'yicha - unga nisbatan qat'iy (spetsifik) soliq stavkalari belgilangan sotilgan alkogolli mahsulotlar hajmining naturadagi ifodasi (yuklab jnatilgan tovar tarkibida 100% suvsiz spirtning hajm birligiga yoki mahsulot hajmi birligiga absolyut summada);
boshqa aktsizlanadigan mahsulotlar bo'yicha - berilgan xom ashyodan ishlab chiqarilganini O'z ichiga olgan holda, kelishilgan (erkin) narxlarda (O'z ichiga aktsiz solig'i summasini olgan), qo'shilgan qiymat solig'ini hisobga olmagan holda yuklab jo'natilgan tovarning qiymati yoki uning fizik hajmi hisoblanadi.
Tekinga beriladigan aktsizlanadigan tovar ham soliq solish ob'ekti hisoblanadi. Bunda:
alkogolli mahsulotlar bo'yicha - unga nisbatan qat'iy (spetsifik) soliq stavkalari
belgilangan sotilgan alkogolli mahsulotlar hajmining naturadagi ifodasi (yuklab
jqnatilgan tovar tarkibida 100% suvsiz spirtning hajm birligiga absolyut
summada);
boshqa aktsizlanadigan mahsulotlar bo'yicha - soliq to'lovchida tovarni topshirish
paytida shakllangan, lekin ushbu aktsizlanadigan tovarni ishlab chiqarishda
haqiqatda amalga oshirilgan xarajatlardan kam bo'lmagan hisob-kitob (ulgurji)
narxlari darajasidan kelib chiqqan holda hisoblangan qiymat soliq solish ob'ekti
bo'lib hisoblanadi.
Aktsiz solig'i bo'yicha imtiyozlar
Aktsiz solig'i quyidagilarga solinmaydi:
a) aktsiz to'lanadigan tovarlarni eksport uchun etkazish, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan alohida tovarlarning ro'yxati bundan mustasno;
b) yog'-moy va "O'zbekiston" yog'ini ishlab chiqarishda ishlatiladigan paxta yog'ini etkazish;
v) O'zbekiston Respublikasida ishlab chiqariladigan, xalq ta'limi va sog'liqni saqlash tizimlari ehtiyojlari uchun ixtisoslashtirilgan mebel.
Imtiyoz berish maqsadlarida ixtisoslashtirilgan mebel deganda quyidagilar tushuniladi:
davlat va nodavlat ta'limi va tibbiyot muassasalarini ta'minlash uchun realizatsiya qilinadigan mebel;
ta'lim va sog'liqni saqlash tizimini ta'minlash uchun ta'minot sotish bilan shug'ullanuvchi qaramog'idagi tashkilotlarga sotiladigan mebel.
Ushbu imtiyoz ta'lim va sog'liqni saqlash tizimini ta'minlash uchun ixtisoslashtirilgan mebelni sotib olish bo'yicha tuzilgan shartnomalar mavjud bo'lgan taqdirda beriladi.
Mazkur mebel boshqa iste'molchilarga realizatsiya qilinganda unga umum o'rnatilgan tartibda aktsiz solig'i solinadi;
g) alkogolli mahsulotlarni ish
"O'
d) "O'
Soliq to'lovchi tomonidan, realizatsiyaning haqiqiy hajmidan kelib chiqqan holda hisoblangan aktsiz solig'ining summasi, byudjetga quyidagi muddatlarda to'lanadi:
joriy oyning 13 sanasidan kechikmasdan - joriy oyning birinchi dekadasi uchun;
joriy oyning 23 sanasidan kechikmasdan -joriy oyning ikkinchi dekadasi uchun;
keyingi oyning 3 sanasidan kechikmasdan - hisobot oyining qolgan kunlari uchun.
Realizatsiya kuni deb tovar-kuzatuv hujjatlarida ko'rsatilgan tovar ortilgan kun hisoblanadi.
Dekadali to'lovlar bo'yicha aktsiz solig'ining kelib tushgan summasi davlat soliq xizmati organlari tomonidan soliq to'lovchilarning shaxsiy schyotlarining soliqni "hisoblash" va "to'lash" ustunlarida bir vaqtning o'zida aks ettiriladi.
Soliq to'lovchi o'zi ro'yxatdan o'tgan joydagi tegishli soliq xizmati organiga aktsiz solig'i bo'yicha hisob-kitoblarni har oyda, hisobot oyidan keyin keluvchi
oyning 20 sanasigacha, soliq solinmaydigan aylanishlar (oborotlar) summasini yoyilmasi ilova qilingan holda mazkur Yo'riqnomaning 3-ilovasiiga* (alkogolli mahsulotlar bo'yicha) va 4-ilovasiga* (boshqa aktsizlanadigan mahsulotlar bo'yicha) muvofiq shaklda taqdim qilinadi.
Aktsiz solig'i to'lash muddatlari va mos ravishda hisob-kitoblarni taqdim qilish muddatlari dam olish (ishlamaydigan kun) yoki bayram kuniga to'g'ri kelsa, u holda ular dam olish yoki bayram kunidan keyingi birinchi ish kuniga kqchiriladi.
hisobot davri mobaynida dekadali to'lovlar bo'yicha to'langan aktsiz solig'i summalari tegishli hisobot davri uchun hisoblangan soliq summasida hisobga o'tkaziladi.
Aktsiz solig'ining ortiqcha to'langan summalari kelgusi to'lovlar hisobiga o'tkaziladi yoki to'lovchiga soliq organi tomonidan uning yozma ravishdagi arizasini olingan kundan boshlab 30 (o'ttiz) kunlik muddat ichida (byudjetta to'lovlar bo'yicha qarzlari bo'lmasligi sharti bilan) qaytarib beriladi.
4. Aktsiz solig'ini hisobga olish va buxgalteriyada rasmiylashtirish.
Aktsiz solig'i to'lanadigan tovar O'zbekiston Respublikasi hududida aktsiz solig'i to'langan xom ashyodan ishlab chiqarilgan holatlarda, xom ashyo (mahsulot) bo'yicha to'langan aktsiz solig'i summasi ishlab chiqarish xarajatlariga kiritilmaydi va tayyor mahsulotta aktsiz solig'i summasini hisoblashda hisobga olinadi.
hisobga o'tkazilishi lozim bo'lgan aktsiz solig'i summasi ustidan nazoratni amalga oshirish uchun, xom ashyo (mahsulotni) etkazib beruvchilar tovar-kuzatuv hujjatlarida byudjetga to'lanishi lozim bo'lgan ortilgan xom ashyo (mahsulot) bo'yicha aktsiz solig'i summasini alohida qatorda ko'rsatishlari shart.
Agar, sotib olinayotgan aktsiz solig'i solinadigan xom ashyo (mahsulot) bo'yicha aktsiz solig'i summasi tovar-kuzatuv hujjatlarida alohida ajratib ko'rsatilmagan bo'lsa, u hisob-kitob yo'li bilan hisoblab chiqarilmaydi va tayyor mahsulot bo'yicha hisobga kiritilmaydi.
hisobga o'tkazilishi lozim bo'lgan aktsiz solig'i summasi alohida mufassal (analitik) schyotda hisobga olinadi va tegishli ulushlarda "Byudjet bilan hisob-kitoblar" schyotining debetiga xom-ashyoni ishlab chiqarishga sarflanishi sari, hisobdan chiqarilib boriladi.
quyidagilar bo'yicha hisoblangan aktsiz solig'i summasi hisobga kiritilmaydi:
"O'
tomonidan ishlab chiqilgan spirt bo'yicha o'z iste'moli uchun;
benzin va dizel yonilg'isi ishlab chiqarish uchun neft va gaz kondensati bo'yicha.
Aktsiz solig'i bo'yicha byudjet bilan hisob-kitoblarning hisobi byudjetga to'lovlar bo'yicha qarzlarning hisobi schyotida olib boriladi.
Byudjetga o'tkazilishi kerak bo'lgan aktsiz solig'ining hisoblangan summasi olish bo'yicha hisob schyotining debetida va byudjetga to'lovlar bo'yicha qarzlarning hisobi schyotining kreditida aks ettiriladi. Byudjetga o'tkazilgan aktsiz solig'i summasi pul vositalarini hisobi schyoti bilan korrespondentsiyasida byudjetga to'lovlar bo'yicha qarzlar schyotining debetida aks ettiriladi.
Aktsiz markalarini sotib olishda boshqa joriy aktivlar schyotining debetida va pul vositalarining hisobi schyotining kreditida buxgalteriya yozuvi yozib qo'yiladi.
Mahsulotni markirovkalash uchun aktsiz markalari ishlatilgan sari quyidagi buxgalteriya yozuvi yozib boriladi: davr xarajatlari hisobi schyotining debeti va boshqa joriy aktivlar schyotining krediti.
Soliq to'lovchilar O'zbekiston Respublikasining amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq javobgar bo'ladilar.
Aktsiz solig'ining to'g'ri hisoblash va byudjetga to'lash ustidan nazorat davlat
soliq organlari tomonidan O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi, O'zbekiston
Respublikasining "Davlat soliq xizmati to'g'risida"gi qonuni va O'zbekisgon
Respublikasining boshqa qonun hujjatlariga muvofiq ravishda amalga oshiriladi.
Alkogolli mahsulotlar bo'yicha aktsiz solig'i hisob-kitobiga MISOL
(1 litr aroqqa)
1. Aroq tarkibidagi spirt hajmi (%) 40%
2. Aroq bo'yicha 1 litr suvsiz etil spirti uchun byudjetga o'tkaziladigan aktsiz solig'i summasi (so'm.) 2600
3. Aroq bo'yicha 1 litr suvsiz etil spirti uchun "O'zmevasabzavotuzumsanoat-
4. Byudjetga o'tkaziladigan aktsiz solig'i summasi (1-satr X 2-satr / 100%) (1 litr aroq uchun so'm.) 1040
5. "O'zmevasabzavotuzumsanoat-
10 ming dal aroq sotilganda byudjetga to'lanadigan aktsiz solig'i summasi 104 mln. so'mni (4 satr X 100000 litr) tashkil etadi.
10 ming dal aroq sotilganda "O'zmevasabzavotuzumsanoat-
Izoh:
Tarkibida etil spirti hajmi 30 foiz va undan yuqori bo'lgan alkogolli mahsulotlarning barcha turlari bo'yicha, hamda konyak (brendi) bo'yicha hisob-kitoblar shu misolda ko'rsatilgandek hisoblanadi.
Boshqa aktsizlanadigan mahsulotlar bo'yicha aktsiz solig'i hisob-kitobiga misol
(o'simlik (paxta) yog'i)
Aktsiz solig'i summasini hisob-kitob qilish uchun quyidagi formula bo'yicha shartnomaviy (erkin) narx (aktsiz bilan) aniqlanadi.
O = (S x 100) / 100-A,
Bunda:
O - o'z ichiga aktsiz solig'ini olgan shartnomaviy (erkin) narx, QQSsiz; S - korxonaning hisob-kitob qiladigan (ulgurji) narxi (me'yorlar bo'yicha xarajatlar va foyda me'yori);
A - aktsiz solig'i stavkasi.
Aktsiz solig'i summasi quyidagi formula bo'yicha aniqlanadi:
O x A /100
Mahsulot birligiga so'mda aktsiz solig'ini hisob-kitob qilish bo'yicha shartli misol (aktsiz solig'i stavkasi 77% bo'lgan 11 tozalangan, dezodoratsiya qilinmagan o'simlik yog'i
misolida)
1. Mahsulot birligining tannarxi 84010,8 so'm
2. Zaruriy foyda 21684,1 so'm
3. hisob-kitob (ulgurji) narxi (1-satr + 2-satr) 105694,9 so'm
4. Aktsiz solig'i qo'shilgan holda mahsulot narxi (QQSsiz) (3-satr x 100 / 100 - 77 aktsiz stavkasi). 459543 so'm
4a. Shu jumladan, aktsiz solig'i summasi 353848,1 so'm
5. Qo'shilgan qiymat solig'i 91909 so'm
6. Korxonaning aktsiz va QQS bilan birga hisoblangan shartnomaviy (erkin) narxi (4-satr + 5-satr) 551452so'm
9-mavzu: Yuridik shaxslardan olinadigan mol-mulk solig'i (6 soat)
Mavzu bo'yicha qo'yilayotgan muammolar:
yuridik shaxs ixtiyorida mavjud bo'lgan tovar zahiralarini mol-mulk ob'ektiga kiritib, soliqqa tortilganda ular qaysi bahoda hisobga olinishi muammosi;
mol-mulk solig'i mexanizmidagi asosiy muammolardan hisoblangan soliq stavkalarini differentsiatsiyalash uslubiyatini ishlab chiqish;
korxona mol-mulklarini qayta baholash usullari bo'yicha muammolarni bartaraf etish;
mol-mulk solig'iga tortiladigan ob'ektlarda qo'shimcha elementlarni hisobga olish muammosi;
asosiy vositalarga eskirish hisoblash uslubiyatini maqbul holatga keltirish.
Tayanch so'z va iboralar
korxona mol-mulki, yuridik shaxslarning mol-mulk solig'i, mol-mulklar qiymati, o'rtacha qoldiq qiymat, muddatida o'rnatilmagan uskunalar, soliq to'lovchilar, soliq stavkasi, soliq bo'yicha imtiyozlar
Foydalanilgan adabiyotlar:
Asosiy adabiyotlar: 1,4,9,12,15,21
Qo'shimcha adabiyotlar: 23,25,26,30,31
1. O'zbekiston Respublikasi soliq tizimiga mol-mulk solig'ini joriy etish
sabablari.
Mol-mulk solig'ining shakllanish jarayoni va tarixiy bosqichlari. Korxonalarning mol-mulkiga solinadigan soliq, asosan, joylardagi mahalliy byudjetlar daromad qismini shakllantiradi. Undirilgan ana shu soliq summasi teng ulushlarda mahalliy byudjetlarga o'tkaziladi. Hozir mutaxassislar mol-mulk solig'i va shu kabi resurs to'lovlarini anchagina oshirish va foyda (daromad)ga soliq yukini kamaytirish maqsadga muvofiq deb ta'kidlashmoqda
Mol-mulk solig'i soliqlar tizimida qanday maqsadlarda joriy etiladi, degansavol tug'ilishi tabiiy. Mamlakatimizda mazkur soliqni joriy etishdan quyidagi maqsadlarda ko'zda tutilgan edi:
birinchidan, korxonalar o'zlarining xo'jalik faoliyatini yuritishda ortiqcha va foydalanilmayotgan mol-mulkini sotishga qiziqishni uyg'otish;
ikkinchidan, xo'jalik yurituvchi sub'ektlar balansidagi mol-mulkdan samarali foydalanishni rag'batlantirish.
Mol-mulk solig'i moliyaviy nuqtai nazardan rag'batlantiruvchilik va nazorat qilish mahalliy byudjetlarni to'ldirish nuqtai nazaridan esa fiskal vazifalarini bajaradi.
Mol-mulk solig'i moliyaviy nuqtai nazardan rag'batlantiruvchilik va nazorat qilish, mahalliy byudjetlarni to'ldirish nuo'tai nazaridan esa, fiskal vazifalarini bajaradi.
Mol-mulk solig'i yuqorida bayon qilinganlaridan tashqari, mavjud ishlab chiqarishni ekstensiv kengaytirishni jilovlash vazifalarini hal qilishga ham samarali ta'sir qiladi. Turli sabablarga ko'ra, daromadlarning bir qismi har doim daromad solig'iga tortilishdan «qochib qoladi». Ammo moddiy boylikka aylangach, mol-mulk solig'iga tortilmasdan iloji yo'q. Sarmoyalarni soliqqa tortish ulardan faol foydalanishni rag'batlantiradi, ortiqcha zahiralardan holi bo'lishga rag'bat bo'lib xizmat qiladi va o'z navbatida, ishlab chiqarish vositalari bozorining tashkil topishini jadallashtiradi. Bundan soliqning rag'batlantiruvchilik vazifasi kelib chiqib, u ishlab chiqarishda mol-mulkdan samarali foydalanish, asosiy fondlarning foydalanilmaydigan hajmini va ulardan samarali imkonini berdi.
Hozirgi paytda mulk soliqlaridan keladigan daromad etakchi salmoqqa ega bo'lmasa-da, bu soliqlar soliq tizimida o'ziga xos o'rin tutadi. Shuningdek, mol-mulk solig'i davlat byudjetiga daromadni ta'minlash bilan birga, daromad va mulk taqsimotidagi nomutanosiblikni bartaraf etishning muhim vositasi hisoblanadi. Mulk soliqlarining asl maqsadi davlat byudjeti manfaatlariga va korxonalar manfaatlariga
xizmat qilishdan iborat.
Korxonalar mol-mulkini soliqqa tortish mexnizmi bu-yuridik shaxslar mol-mulkiga soliq solish bilan bog'liq bo'lgan, soliqni tashkil qilishda bevosita ishtirok etuvchi elementlar majmui hisoblanadi. Bu majmua: soliq sub'ekti, soliq ob'ekti, soliqqa tortish birligi, soliq stavkasi, soliqqa tortiladigan baza, soliq imtiyozlari, soliqni to'lash muddatlari va boshqa elementlardan iborat.
Hozirgi paytda yuridik shaxslarning mol-mulklarini soliqqa tortish mexanizmida mavjud bo'lgan muammolar avvalo soliqqa tortish ob'ektini aniqlash tartibi va soliq stavkasi bilan bog'liqdir. Bundan tashqari, 2003 yil 1 yanvar holati bo'yicha asosiy vositalarni qayta baholashning amalga oshirilishi bu muammolarni yanada murakkablashtiradi. Shuningdek, huquqiy me'yoriy hujjatlarda bayon qilingan qoidalar amaldagi holatlarga unchalik mos kelmayapti. Shu boisdan birinchi muammo soliqqa tortiladigan ob'ekt tarkibini aniqlash bilan bog'liq bo'lib u soliq kodeksida ham 381-sonli «Yuridik shaxslarning mol-mulkidan olinadigan soliqni hisoblash va byudjetga to'lash tartibi to'g'risida»gi yo'riqnomaga asosan, soliqqa tortiladigan ob'ekt deyilganda korxonalar balansida bo'lgan asosiy vositalar shu jumladan, lizing shartnomasiga ko'ra sotib olingan vositalar va nomoddiy aktivlarning eskirishi chegirib tashlangan o'rtacha yillik qoldiq qiymati nazarda tutiladi.
Hozirgi paytda xalq xo'jaligi tarmoqlaridagi asosiy fondlarni yangilash kerak. Chunki xo'jalik yurituvchi sub'ektlarning xo'jalik faoliyatida yangi ilg'or texnologiyalardan foydalanish jahon andozalariga mos mahsulot ishlab chiqarish imkonini beradi. Shu munosabat bilan korxonalarda eskirish miqdorini soliqqa tortish doirasidan chiqarib, asosiy fondlarni yangilash yoki texnologik yangilanish shaklini to'g'ri amalga oshirishni tashkil etish zarur. Fikrimizcha, soliqni asosiy vositalar dastlabki qiymatiga ko'ra hisoblash korxonalarni moderzinatsiyalash va eskirgan uskunalarni almashtirish uchun rag'bat bo'la olmaydi. Boshqacha aytganda, mol-mulk solig'ini asosiy vositalarning boshlang'ich qiymatidan undirish tartibini saqlab, bozor munosabatlarini shakllantirib bo'lmaydi.
Albatta, amalda soliqqa tortish maqsadida asosiy vositalarning o'rtacha yillik balans qiymati aniqlash uchun qoldiq qiymati bo'yicha soliqni hisoblash ma'lum darajada davlat byudjetiga tushishi lozim bo'lgan soliq miqdorining kamayishiga olib keladi. Bunday holat byudjet daromadlarini shakllantirishda byudjet yo'qotishlariga olib kelishi mumkin. Fikrimizcha, ushbu byudjet kamomadi masalasini echish uchun respublikamiz soliq siyosatining kontseptual yo'nalishlariga
tayanishi kerak. Ayniqsa, bozor munosabatlarida iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida, soliqqa tortish maqsadida, korxona mulkchilik huquqi asosida bo'lgan uzoq muddatli aktivlar bilan birga ularning balansida mavjud bo'lgan qoldiqlar yoki mulk deb inkor etib bo'lmaydigan buxgalteriya hisobi balans aktivida aks ettirilgan ma'lum aylanma aktivlar qoldiqlarini mol-mulk solig'i bo'yicha soliqqa tortiladigan baza tarkibiga qo'shimcha element qilib kiritish maqsadga muvofiqdir.
Mazkur metodologik xulosa mamlakatimiz xo'jalik yurituvchi sub'ektlari mol-mulklaridan samarali foydalanish uchun ahamiyatli bo'lishi barobarida byudjet daromadlarini shakllantirish uchun amaliy asoslarni yaratish va belgilashda ham muhimdir. Shunday qilib, soliqqa tortiladigan ob'ektning o'zgarishi natijasida mol-mulk solig'ini maqbullashtirish soliq to'lovlarini rejalashtirishning asosiy printsipi bo'lib, u soliqqa tortiladigan baza quyidagilar hisobiga oshib ketishiga yo'l qo'ymasligi kerak:
Korxonalar aylanma mablag'larini vaqtincha to'xtatib qqyadigan ortiqcha moddiy zahiralarini qisqartirish.
Tayyor mahsulotlarni oldi-sotdi jarayonlarini jadallashtirish.
Ishlab chiqarish texnologik tsikllari vaqtini qisqartirish va tugallanmagan ishlab chiqarish hajmini kamaytirish.
Ishlab chiqarish zahiralarining maqbul miqdorini belgilash.
Korxonada mavjud tovar zahiralarini soliqqa tortishning afzalligi to'g'risida fikr yuritar ekanmiz, tovar zaxiralari mol-mulk solig'i ob'ekti tarkibiga kiritilganda qaysi bahoda hisobga olinishi kerak, degan savol tug'iladi. Tovarlarni soliqqa tortiladigan bazada hisobga olishda ular qiymatidan qo'shilgan qiymat solig'ini chegirish zarur. Boshqacha aytganda, korxonalarning soliqqa tortiladigan bazasidan tovarlar bo'yicha QQS bo'yicha chegirmalarni to'g'ri va asoslangan bo'lishi uchun birlamchi hisob hujjatlari va schet-fakturalarda aks ettirilgan qo'shilgan qiymat solig'i summalaridan foydalanish mumkin.
2. Mol-mulk solig'inig iqtisodiy mohiyati. Soliqqa tortish maqsadida mol-
mulk tushunchasi.
Yuridik shaxslar mol-mulk solig'ini to'lovchilari sifatida. Soliq solinadigan mol-mulkka ega bo'lgan yuridik shaxslar mol-mulk solig'i to'lovchilardir.
Soliq solish maqsadida yuridik shaxslar deganda, xo'jalik yuritishida yoki tezkor boshqaruvida mol-mulk bo'lgan va o'z majburiyatlari bo'yicha mol-mulki bilan javob beradigan, shu jumladan mustaqil balans va hisob-kitob varag'iga ega alohida bo'linmalar tushuniladi.
Soliq solishning alohida tartibi o'rnatilgan ayrim toifadagi to'lovchilarga yuridik shaxslardan undiriladigan mol-mulk soligi tatbiq etilmaydi.
Bunda, agar soliq solishning alohida tartibi o'rnatilgan yuridik shaxslar faoliyatning asosiy turi bilan bir qatorda boshqa faoliyat turlari bilan shug'ullansalar, ular alohida hisob yuritishlari va qonun hujjatlariga muvofiq mol-mulk solig'ini to'lashlari zarur.
3. Yuridik shaxslardan mol-mulk solig'ini undirishda mol-mulkning yillik o'rtacha qoldiq qiymatini aniqlash tartibi.
Yuridik shaxslar uchun soliq solish ob'ekti bo'lib asosiy vositalar (qonun hujjatlariga muvofiq mulk qilib olingan erning qiymati bundan mustasno) va nomoddiy aktivlarning o'rtacha yillik qoldiq qiymati, shuningdek belgilangan muddatlarda tugallanmagan qurilish ob'ektining qiymati hisoblanadi. Soliq solish ob'ekti bo'lib, shuningdek, me'yordagi muddatlarida o'rnatilmagan uskunalarning qiymati hisoblanadi.
Agar u quyidagi shartlardan biriga javob bersa, amortizatsiya-lanadigan asosiy vositalarning ijarasi lizing hisoblanadi:
a) ijara muddati asosiy vositalar xizmat muddatining sakson foizidan oshsa;
b) ijarachi asosiy vositalarni qat'iy narxda yoki ijara tugashi bo'yicha
belgilanadigan narxda sotib olish huquqiga ega bo'lsa;
v) ijaraga olinadigan asosiy vositalarning qoldiq qiymati ijaraning tugashida ularning ijara boshlanishidagi qiymatining yigirma foizidan kamni tashkil etsa;
g) to'lovlarning joriy summasi butun ijara davri uchun ijaraga olinadigan vositalar qiymatining to'qson foizidan oshsa.
Yuridik shaxslar mol-mulkining o'rtacha yillik qoldiq qiymati hisobot yilining 1 yanvaridagi va hisobot yilidan keyingi yilning 1 yanvaridagi mol-mulk qoldiq qiymatining yarmini qo'shishdan olingan summani hamda hisobot davri qolgan barcha oylari har bir dastlabki kunidagi mol-mulk qoldiq qiymati summasini 12 ga bo'lishdan olingan son sifatida qu-yidagi formula bo'yicha aniqlanadi:
1 yanv.ga 1 yanv.ga
o'rtacha yillik + lfev.ga + ... + 1 dek.ga +
qoldiq qiymati = 2 2
12
hisobot davriga soliqni hisoblab chiqarish uchun mol-mulkning o'rtacha qoldiq qiymati hisobot davri oyining birinchi kunidagi mol-mulk qoldiq qiymati yarmini, hisobot davridan keyingi birinchi oyning birinchi kunidagi mol-mulk qoldiq qiymati yarmini va hisobot davri qolgan barcha oylari birinchi kunidagi mol-mulk qoldiq qiymatini qo'shishdan olingan summani 12 ga bo'lishdan olingan summa sifatida aniqlanadi.
Agar mol-mulk oyning birinchi yarmida amalga kiritilgan bo'lsa, mol-mulkning
o'rtacha yillik qoldiq qiymatini hisoblab chiqarishda kiritish oyi to'liq oy deb qabul qilinadi, agar mol-mulk oyning ikkinchi yarmida amalga kiritilgan bo'lsa, o'rtacha yillik qoldiq qiymat amalga kiritish oyidan keyingi oyning birinchi kunidan boshlab hisoblanadi.
Misollar:
1) yuridik shaxs 20 oktyabrda ta'sis etilgan:
200_ yil uchun hisoblab chiqarishga yuridik shaxs mol-mulki o'rtacha yillik
qoldiq qiymatining hisob-kitobi
745:2 + 735 + 715:2 12
Balans moddalari nomi Balans kodi satri Balans moddalari bo'yicha summalar
01.01 01.11 01.12 01.01
Asosiy vositalar 010 - - 845 845 835
Nomoddiy aktivlar 020
Asosiy vositalarning eskirishi 011,021 100 110 120
Soliq solinadigan mol-mulkning qoldiq qiymati 012, 022 745 735 715
= 122,08
Soliqni hisoblab chiqarish uchun mol-mulkning o'rtacha qoldiq qiymati
2) hisobot yilining I-choragi uchun:
1-chorak uchun soliqni his-oblab chiqar-ishga mol-mulkning o'rtacha qol-diq qiymati
1 yanv.ga
12
+ lfev.ga + .. + 1 martga +
1 apr.ga
3) 13 martdan mol-mulk solig'ini to'lovchi bo'lgan yuridik shaxs uchun:
1 marga 1 aprelga
I chorak uchun soliqni +
hisoblab chiqarishga 2 2
mol-mulkning o'rtacha =
qoldiq qiymati 12
Soliq solinadigan bazani aniqlash uchun, balans aktivida aks ettiriladigan eskirishni chegirgan holda, buxgalteriya hisobining quyidagi hisobvaraqlari bo'yicha summalar qabul qilinadi:
asosiy vositalarni hisobga olish hisobvaraqlari;
uzoq muddatga ijaraga olinadigan asosiy vositalarni hisobga olish hisobvaraqlari;
nomoddiy aktivlarni hisobga olish hisobvaraqlari;
tugallanmagan qurilishni (belgilangan muddatlarda qurilishi tugallanmagan ob'ekt qismida) hisobga olish hisobvaraqlari;
o'rnatishga mo'ljallangan uskunani (me'yor muddatlarida o'rnatilmagan uskuna qismida) hisobga olish hisobvaraqlari.
4. Korxonalarda mol-mulkni qayta baholanishi va uning soliq ob'ektiga ta'siri. Mol-mulk solig'i stavkasi.
Soliq stavkalari quyidagicha:
Yuridik shaxslarning mol-mulkiga 3,5 foiz stavkasi bo'yicha soliq solinadi.
Me'yordagi muddatlarda o'rnatilmagan uskuna uchun mol-mulk solig'i ikki baravar ko'paytirilgan stavka bo'yicha to'lanadi.
Eksport mahsuloti ishlab chiqaradigan va uni mustaqil ravishda yoki ixtisoslashgan tashqi savdo birlashmalari va firmalari orqali sotadigan, vazirliklar, idoralar, korporatsiyalar, kontsernlar, uyushmalar va kompaniyalarning tarkibiy bo'linmalari hisoblangan korxonalar uchun quyidagi miqdorlarda sotishning umumiy hajmida o'zi ishlab chiqargan mahsulot (ishlar, xizmatlar)ning eksportdagi ulushiga bog'liq holda mol-mulk solig'ining tabaqalashtirilgan stavkalari belgilanadi: Yuridik shaxslardan olinadigan mol-mulk solig'i STAVKALARI*
N To'lovchilar Soliq solinadigan bazaga nisbatan % larda soliq stavkalari
1 Yuridik shaxslar 3,5
2 o'zi ishlab chiqargan tovarlar (ishlar, xizmatlar) eksportining erkin almashtiriladigan valyutadagi hissasi quyidagi miqdorlarni tashkil etadigan eksportchi korxonalar uchun:
sotishning umumiy hajmida 15 foizdan 25 foizgacha belgilangan stavka 30 %ga pasaytiriladi
sotishning umumiy hajmida 25 foizdan 50 foizgacha belgilangan stavka 50 %ga pasaytiriladi
sotishning umumiy hajmida 50 foiz va undan ortiq soliq undirilmaydi
*Uz.R.VMning 2004 yil 28 dekabrdagi 610-sonli qaroridan olindi.
Izoh:
Me'yoriy muddatlarda o'rnatilmagan uskunalar (foydalanilmagan uskunalar) uchun mol-mulk solig'i ikki baravar stavka bo'yicha to'lanadi.
Ko'rsatilgan imtiyoz savdo-vositachi korxonalarga, shuningdek erkin almashtiriladigan valyutaga xom ashyo tovarlari - paxta tolasi, ip gazlama, lint, neft, neft mahsulotlari, gaz kondensati, tabiiy gaz, elektr energiyasi, qimmatbaho, rangli va qora metallarni eksport qiladigan ishlab chiqarish korxonalariga tatbiq etilmaydi.
Soliq bo'yicha imtiyozlar.
Quyidagi yuridik shaxslarning mol-mulkiga soliq solinmaydi:
a) notijorat tashkilotlarning mol-mulkiga, tadbirkorlik faoliyati uchun
foydalaniladigan mol-mulkdan tashqari;
soliq solish maqsadida notijorat tashkilotlar deganda quyidagilar tushuniladi: faqat davlat byudjeti mablag'lari hisobiga moliyalanadigan, tasdiqlangan
smetalar doirasida xarajatlarni qoplashga byudjetdan dotatsiyalar oladigan
korxonalar, muassasalar va tashkilotlar;
xayriya birlashmalar, uyushmalar va jamg'armalar, xalqaro tashkilotlar, diniy
birlashmalar va boshqa tashkilotlar:
1) ijtimoiy-xayriya yoki boshqa maqsadlar uchun barpo etilgan, tadbirkorlik
faoliyati uchun daromad olishni ko'zlamasligi ta'sis hujjatlarida qayd etilganlari;
2) moliyaviy va boshqa mablag'larni mazkur tashkilotning xodimlari,
muassislari yoki a'zolarining shaxsiy manfaatlari uchun taqsimlamaydigan va
investitsiyalamaydiganlari (mehnat uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda
taqdirlashlardan tashqari);
b) xalq ta'limi va madaniyat muassasalari ehtiyojlari uchun foydalaniladigan
mol-mulkka;
v) uy-joy-kommunal xo'jaligi va boshqa umumfuqaroviy ahamiyatga molik shahar xo'jaligining mol-mulkiga;
g) qishloq xo'jaligi va chorvachilik mahsulotlari etishtirish, ularning selektsiyasi va ularni saqlash, baliq etishtirish, ovlash va uni qayta ishlash sohasidagi faoliyatning asosiy turiga;
d) Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshkent shaharlarida yangi tashkil etilgan,
turizm faoliyati bilan shug'ullanayotgan yuridik shaxslarning mol-mulkiga, tashkil
etilgan vaqtidan e'tiboran dastlabki foyda olguniga qadar, lekin ular ro'yxatdan
o'tgan vaqtdan e'tiboran uch yildan ortiq bo'lmagan muddatga.
Ana shu yuridik shaxslar belgilangan imtiyozli davrdan keyin bir yil o'tguniga qadar tugatilgan taqdirda soliq summasi ularning butun faoliyati davri uchun to'liq miqdorda undirib olinadi;
e) nogironlarning jamoat birlashmalari, "Nuroniy" jamg'armasi va "O'zbekiston
Chernobilchilari" uyushmasining mulkida bo'lgan, ishlovchilari umumiy sonining
kamida ellik foizini nogironlar tashkil qilgan yuridik shaxslarning mol-mulkiga,
savdo, vositachilik, ta'minot-sotish va tayyorlov faoliyati bilan shug'ullanadiganlari
bundan mustasno;
j) yangi tashkil etilgan yuridik shaxslaming mol-mulkiga, ro'yxatdan o'tgan paytidan e'tiboran ikki yil mobaynida. Mazkur imtiyoz tugatilgan (qayta tashkil etilgan) korxonalar, ularning filiallari va tarkibiy bo'linmalarining ishlab chiqarish quwatlari va asosiy fondlari negizida tashkil etilgan korxonalarga, shuningdek korxonalar huzurida tashkil etilgan yuridik shaxslarga nisbatan, basharti ular ana shu korxonalardan ijaraga olingan asbob-uskunalarda ishlayotgan bo'lsalar, qo'llanilmaydi;
z) xorijiy kredit hisobiga xarid qilingan asbob-uskunalarga, ushbu kreditni so'ndirish muddatiga, lekin u besh yildan ortiq bo'lmasligi kerak.
Bunda mazkur imtiyoz quyidagilarga tatbiq etilmaydi:
yuqorida ko'rsatilgan imtiyoz amalga kiritilishiga qadar xarid qilingan asbob-uskunalarga ham, basharti imtiyozni joriy etish paytida kreditni sqndirish muddati tugamagan bo'lsa. Mazkur imtiyozning muddati tugamagan taqdirda, imtiyoz u joriy etilgan paytdan boshlab kreditni so'ndirishning qolgan muddatiga tatbiq etiladi, lekin u besh yildan oshmasligi kerak;
kredit bitimi (shartnomasi)da ko'zda tutilgan muddatga muvofiq kredit bo'yicha asosiy qarznigina sqndirish davriga, lekin u besh yildan oshmasligi kerak;
buxgalteriya hisobi to'g'risidagi qonun hujjatlariga muvofiq to'lovchining balansida qayd etilgan etkazib berish, montaj qilish va ishga tushirish-sozlash xarajatlarini o'z ichiga oladigan asbob-uskunalarning butun qiymatiga;
- Aktualność pedagogiki Janusza Korczaka
- A-la Belle Poule причёска
- Alan Turing Essay Research Paper Biography Alan
- Alarms Essay Research Paper Alarm Systems You
- Alaska Essay Research Paper In this report
- Alaska - the largest state in the United States
- Albany new York In The
- Air Quality Essay Research Paper Air Quality
- Aisles Of Society Essay Research Paper Aisles
- A Jest Of God Essay Research Paper
- A Journey Into The Heart Of Darkness
- A Journey To The Center Of The
- Akhenaton
- Akido Essay Research Paper AikidoUnity of The
