Алматы қаласы бойынша шолу экскурсиясы

Құметті студенттер! Еліміздің жүрегі, әсем қала Алматыны тамащалауға қош келдіңіздер!!! Біз “STAR Travel” туристік фирмаcының экскурсоводтары Төлепова Самал, Нұрұлы Елдар, Жансеитова Адэль және оның автобус жүргізушісі – Фархатұлы Мағжан бүгінгі 3 сағаттық қала бойымен сіздерге экскурсияны өткіземіз. Мен оның жетекшісі Жұмабек Арайлым Берікболқызы. Ең алдымен, сіздерді біздің туристік фирмамыздың ұсынысын таңдағандарыңызға ізгі ниетімізді білдіреміз.Бүгінгі экскурсиямызды Алматы шаһарының туылған күніне орай ерекше қылып жүргізгелі отырмыз. Біздің турфирма қаламыздағы жоғарғы сұранысқа ие турфирмалардың бірі. Келешекте болашағы кемел болатынына сенеміз. Ал, біз өз кезегімізде, сіздерге Алматы қаласының айрықша мәртебесі туралы, оның ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндіріс орталығы ретінде қызықты аса маңызды өзекті ақпараттар беруге уәде етеміз! Алматы қаласы – арман қала екенін дәлелдейміз!!!

Экскурсияның мақсаты:

экскурсанттардың алдында болатын экскурсиялық объекттерді көрсету;
жоқ болған объекттерді көрсету (тек қана сақталынған фотосуретте немесе суреттерде);
осы орында болған тарихи оқиғаны оның көрермен суретiн құрып көрсету;
осы орындарда болған тарихи қайраткердiң әсерiн көрсету (жазушы, суретшi, қолбасшы);
объектiні ол түсiндiрiп жатылатын оқиғаның мерзiмiне болатындай қарай көрсету.
Саяхатымызды бастамақ бұрын алдымен сіздерді жол қауіпсіздік ережелерімен таныстыруыма рұқсат етіңіздер!

Жолаушылардың мiндеттерi:

жүргiзушiнi көлiк құралы қозғалысы кезiнде оны басқарудан алаңдатуға;
платформасы бар жүк автомобилiнiң үстiнде келе жатып түрегелiп тұруға, бортқа немесе борттан биiк тұратын жүк үстiне отыруға;
көлiк құралының қозғалысы кезiнде оның есiгiн ашуға тыйым салынады.
Гид ұсынған әрбір ақпаратты мұқият тыңдап,зейін салу
Көлікте барынша мәдениеттілік танытуларыңызды сұраймыз.

Бүгінгі экскурсиямыздың аты «Алматым – Ардақтым» . Бұл саяхаттың негізгі бағыттары:

Ұлы Жібек жолының бір тармағы болған Райымбек даңғылы
Ежелден белгілі Пушкин көшесі
Тұңғиық тарихы бар Панфилов паркі
Зор даңқты Достық даңғылы
Ғаламдық абыройы бар Ғылым академиясы
Атақты да ардақты Абай алаңы мен Абай даңғылы
Әсем де көрікті Әуезов көшесі
Сауда-көрме орталығы Атакент
Белгілі ғалым Тимирязев атындағы көше
Жаңа ғасырдағы Жаңа алаң
Сән мен бизнестің орталығы Фурманов көшесі
Естен кетпес,мәңгі ескірмес Ескі алаң
Ұлы Абылайхан даңғылы
Тоғыз жолдың торабы АЛМАТЫ-2 бекеті
көше бойларымен өтпек.

Сіздер бұл саяхатты өте келе нәтижесінде Алматы қаласы, қазiргi оңтүстiк астана тарихы туралы, қаланың әлеуметтiк-экономикалық, саяси, ғылым-бiлiм және мәдени дамуы бағыттары бойынша жан-жақты және анағұрлым толық ақпарат аласыздар.

Сонымен мыңжылдықтардан тамыр тартатын Алматы шаһарының тарихы жайлы қысқаша тоқталып кетсем!

Алматы қаласының тарихы ежелден бастау алады.

Археологтардың айтуынша, бұл аумақтағы алғашқы мекендеушілер б.д.д. 6-3 ғасырларға жатады. Сол кезде-ақ ежелгі сақ қорғандары пайда болған. Олардың кейбіреуі Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің аңғарларында орналасқан.

Қаланың аты кездейсоқ пайда болмаған. Ұлы Жібек жолы дәуірінен бастап бұл жерде жабайы және құнарландырылған алма ағашының үлкен бақшасы орналасқан. Рашид-ад-Диннің жазбаларынан бұдан да ертеректегі деректерді кездестіруге болады. Ол 10-12 ғасырлардағы оқиғалар туралы жазады. «Оғызхан өзінің жорықтарының бірінде Алатау мен Алмалыққа дейін жеткен...» Бірақ барынша анық деректер нумизматтық олжалардан алынды. 1970 жылдардың соңында Алматы қаласының аумағында екі күміс монета табылған. Осы жаңалықтың негізінде шығыстанушы В. Настич осы ақшалардың «жетісулық» іздері туралы болжам айтқан. 13 ғасырда Алматы аумағында өз теңге сарайы болған. Бұл инфрақұрылымы дамыған қала жөнінде мәлімет береді. 1990 жылы сол таңбалары бар, бірақ безендірілуі жағынан керемет екі теңгеден «бұл дирхем Ал.м.т. облысында бес ... жылы соғылған» деген жазуды оқуға мүмкіндік туды... 8-10 ғасырларды Жетісу ауданының отырықшы мәдениетінің қарқынды дамыған дәуіріне жатқызады. Бұл кезде көптеген елдімекендер мен қалалар пайда болған. 11 ғасырда елдімекендер үлкейіп, көшелер мен моншалар салынып, керамикалық су құбырлары орнатылады. Бұл күндері сол кезде салынған құрылыстардың іргетасының, ұста шеберханасының, орта ғасырлардағы ыдыс қоймасының, сол дәуірлердің әртүрлі құрал-саймандарының қалдықтары табылған. Толық құлдырау он үшінші ғасырда моңғол басқыншылығынан кейін басталады. Жетісу ауданының қалалары мен қоныс-мекендері тұрғындары кеткеннен кейін қаңырап, жоғала бастайды. Танымал мемлекеттік қайраткер Бабырдың айтуынша, Жетісудің дамуы тоқтайды. күйреу кезеңі басталады. 16 ғасырдың соңында Алматыдан ауыл түріндегі кішкене бөлігі ғана сақталып қалған, бірақ қоныс-мекендер өздерінің бұрынғы атауын сақтап қалған. Содан кейін қаланың шежіресі жоғалады. Алматының қазіргі тарихы 1854 жылдан басталады. Бұл жылы Ілені нығайту құрылысы басталады, оған майор Перемышельский жетекшілік етеді. Келесі жылдың ортасында қоныстанушылардың бірінші легі келе бастайды. Бір жылдан кейін Қазан бағы пайда болады. 1958 жылы сыра зауыты жұмысын бастайды. 1867 жылы көктемде Верныйға қала мәртебесі берілгеннен кейін Жетісу облысының елтаңбасы бекітіледі.

Ең маңызды оқиғалардың бірі кештеу болады. 1874 жылы Егор Редько Орталық Ресейден көшеттер әкеледі. Оның жергілікті алма ағаштарымен будандастыру керемет нәтиже береді. Алматы апорты Алматыны әлемге танытады. Қала қарқынды дамып, құрылыстар бой көтере бастайды. 1870 жылдардың басында санақ бойынша қалада 17 ұлт тұрады деп көрсетілген. 1887 жылғы мамыр айында Верныйда қатты жер сілкінісі болады. Қаланың қалпына келуіне және оның бейнесінің өзгеруіне әскери инженер, сәулетші, Жетісудағы алғашқылардың бірі болып сейсмикалық құрылыстың принциптерін жасап, іске асырған Андрей Зенков болды. Алматыдағы сәулет құрылыс – Кафедралды соборды Андрей Зенков бір де бір шеге қақпай тұрғызған, сондай екі онжылдық өткеннен кейін болған жер сілкінісіне шыдаған. 1918 жылғы 2 наурызда қалаға Кеңес билігі орнады. П.М. Виноградов бастаған облыстық атқарушы комитеті сайланды. 1921 жылғы 5 ақпанда тағы бір айтулы оқиға болады. Жетісу облыстық комитетінің № 3 бұйрығымен Верный қаласының атауы Алма-ата болып ауыстырылды. «Бұдан былай Верный қаласы ол қалыптасқан жергілікті атау бойынша Алма-Ата қаласының еңбеккерлерінің тілінде аталатын болады» - деп көрсетілген құжатта. Сегіз жылдан кейін Қазақ республикасының астанасы Қызылордадан Алма-Ата қаласына ауысады. Екі жылдың ішінде 50 мыңнан тұратын елдімекен 115 000 адамға көбейеді. Қала саяси, экономикалық, ғылыми, мәдени орталыққа айналады. 1927 жылғы 2 наурызда республиканың астанасын Қызылордадан Алматыға көшіру туралы қаулы қабылданды. 1930 жылы Алматының әуежайы ашылып, Қазақстанның астанасы Мәскеумен әуе байланысына қол жеткізді. Алматы Қазақстанның әуе қақпасына айналды. Кішкене ғана қалашықтың республиканың астанасына айналуы үкіметтік және әкімшілік ғимараттардың, сондай-ақ үлкен тұрғын-үй құрылысының салынуын талап етті.

Ұлы Отан соғысы жылдарында (1941-1945 ж.ж.) қала аумағы бірқатар өзгерістерге ұшырады. Алматыға 30 өндірістік нысан, 8 эвакогоспиталь, 15 ЖОО мен техникум, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институты, 20-дан астам мәдени-ағарту мекемелері салынды. Алматыда Ленинградтың, Киевтің, Москваның жетекші киностудиялары біріктірілді. Тылдағы қайсар еңбегі үшін 52 мыңнан астам алматылық жоғары мемлекеттік наградаларға лайық боп танылды.

Демалыс аймақтары құрылып, экология мәселелеріне де көп көңіл бөлініп, қалалық көлік қатынасы шешімін таба бастайды. 1981 жылдан бастап метрополитенді жобалау бойынша жұмыстар жүргізіле бастайды.

1998 жылы әзірленген Алматының жаңа бас жоспары 2020 жылға дейінгі болашақты қамтыған, негізгі мақсаты – «экологиялық жайлы, қауіпсіз және әлеуметтік ыңғайлы өмір сүру ортасын құру. Негізгі сәулет-қала құрылысы идея: Алматы қаласының келбетін «бақшалы қала» ретінде сақтап, дамыту болды» (Алматының бас жоспарының жобасы С. Баймағамбетов). 1993 жылы Үкіметтің шешімімен Алма-Ата қаласының атауы Алматы қаласына ауыстырылды. 1997 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен астананы Алматыдан Астанаға ауыстыру туралы шешім қабылданды. 1998 жылы 1 шілдеде Алматы қаласының айрықша мәртебесі туралы Заң қабылданды. Онда қала ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндіріс орталығы ретінде айқындаған. Елбасының резиденциясы мен Үкімет қалада қалады. Бүгінгі күні Алматы – Шығыс колориті мен Батыс прогресін өзіне қамтыған керемет сәулетті мегаполиске айналды.

Міне, құрметті қонақтар, экскурсиямыздың алғашқы аялдамасы Райымбек даңғылына да келіп қалдық.

Райымбек даңғылы - Алматының негiзгi көлiк тамырларының. Қала арқылы батыстан шығыс бағытында өтедi. XVIII ғасырдың ұлы қазақ Қангелдінің баласы Райымбек батырдың есімімен аталған. Ол өзін осылай таныстырған: Руым менің албан, жерім менің Қарқара, жайлауым менің Асы, ал тұратыным Алматы маңайы. Ол тіпті, 17 жасында бірінші ерлігі үшін батыр атағын алған. Райымбек жоңғарларға қарсы Алматыдан 167 км-де орналасқан Ойрантас жерінде күреске шығып, талқанын шығарды. 1729 жылы Аңырақай шайқасында Райымбек пен оның серіктері Наурызбай мен Өтегенмен Сары-Мыңжа еліне қарсы көтерілісі өтеді. 1756 жылы Итембес өзенінде жоңғарлардың Шона Доба жасағына қарсы әскерді Райымбек басқарды. Оның ерліктеріне және оның салдарынан тапқан қиындықтар тізіміне 33 жыл бойы соғысқа қатысуы, 77 соғыс жарақаттары және қалмақтардан Ноян батырмен шыққан жекпе-жектегі жеңісі өз орын табады.

Райымбек батыр кесенесі - Құран оқылатын орын. Ұлы батырдың кесенесі Райымбектің жоңғар шапқыншылығымен күресіндегі ұлы ерліктерінің естелігі ретінде ұрпақтарымен тұрғызылды. Ерлігі үшін, ержүректігі үшін Райымбек батырды әулие адам ретінде санаған. Қазіргі таңда, бұл ескерткіш қала түрғындары мен қонақтарының сиынатын орны болып табылады. Көзі тірісінде «көріпкел», «әулие» атанған. Ол Алматы алқабында Шілік, Жалаңаш өңірінде тоған қаздырып, су шығартып, егін ектірген. Алматы облысында Райымбек есімімен аталатын жер-су аттары көп кездеседі. Торайғыр тауындағы Айырлы асуының маңында «Райымбек бастауы» бар. Алматы облысының Нарынқол, Кеген аудандары бірігіп, қазірде Райымбек атымен аталады, онда батырға ескерткіш орнатылған. Батырдың бейіті Алматы қаласындағы оның есімімен аталатын үлкен даңғылдың бойында.

Ел ауызындағы аңыз әңгіме бойынша Райымбек батыр дүниеден озар алдында ұрпақтарына «денемді ақ түйеге артып басын бос жіберіңдер. Ол қай жерге барып шөксе сол жерге жерлеңдер» деген өсиет айтса керек. Сол ақ түйе шөккен жердегі батыр есімімен аталатын зираттың басына зәулім кесене тұрғызылып, ақ түйенің мүсіні орнатылған. Қасиетті орын саналатын осы кесене тұрғызылған жерге адамдар келіп тәу етіп тұрады.

Райымбек батырдың басына 1976 жылы белгi қойылды. 1981 жылы белгi жаңартылып, мұсылман жамағаты зиратының басына құран оқуға келе бастады. 1995 жылы ондаған иманды азаматтар қол ұшын берiп зәулiм кесене тұрғызылды. Ол кесене айналасы күн сайын Аллаға сыйынып медет тiлеушiлерге, аруаққа бағыштап құран оқушыларға толы.
Осыдан бiр жыл бұрын Райымбек батырдың 300 жылдығы мемлекеттiк деңгейде аталып өткен. Соның қарсаңында кесене кеңейтiлдi, күмбез мәңгiлiк мәрмәрмен қапталды.

Даңғыл қаланың 4 (7-ден) Әуезов, Алмалы, Жетiсу және Медеу аудандар бойымен, Саина көшесiнен Кіші Алматы өзенімен, батыстан шығысқа қарай өтедi. Қазанның 50 жасқа толу тойының даңғылы. Көшенiң 1992 жылға дейiн алдыңғы атауы – Октябрь 50 жыл, ал 1967 жылға дейiн Ташкент (бұл бағыт бойынша көлiктiң негiзгi ағыны батысқа, Ташкентке бағытталғанына байланысты) болды. Анағұрлым ертеде Ташкент саябағы деген атауы тұңғыш рет 1858 жылы Верныйдың бас жоспарларында пайда болған. Даңғылда көлік тығындар саны артуына байланысты дәл қазiр осы жол проблемасын шешудегі құрылыс бойынша белсендi жұмыстар атқарылуда. Сонымен бiрге жолдардың кеңейтілуi жүруде.

Махима, жихаз шығаратын Зета компаниясы, Мерей орталық сауда кешені, Тұлпар автобөлшектер сауда үйі, Бавария автоорталығы, Розабакиева Райымбек көшелерінің қиылысында продуктовый оптовый рынок, Поршень автоболшектер заводы, Райымбек Матазалка көшелер шектесуінің аздап жоғарыда ақша, медальдар, значоктар, сертификаттар, дипломыдар шығаратын Монетный двор деген кешені, Жетісу РУВД-ысы, Райымбек Полешаева көшелерінің қиылысында кішкене төменіректе Станция Алматы 2 конторасы, оның бір екрекшелігі адамдар тасымалына емес бұл жүктер мен контейнер вагондары бекеті болып табылады, Пожарная, сонымен қатар, Абылайхан қиылысында сәл төменде Алматы 2 вокзалы және болшақта болатын бірнеше метро станциясы орналасқан. Егер де Саина көшесінен батысқа қарай жүгінсек онда Райымбек бойында көптеген дүкендер, машина жуу орындары, Баянауыл сауда орны, Арзан сауда кешені, Қалқаман ауруханасы, Алтын Орда сауда базары орналасқан. Ал егер де Пушкин көшесіне ары шығысқа қарай жүре берсек ең басты нышанны ретінде Медеу ауданының военкоматы орналасқан.

Райымбекпен біз қазір шығысқа қарай жүріп баратырмыз. Пушкин көшесіне жеткен соң оңға Пушкин бойына бұрылдық. Сонымен, Райымбек даңғылы қиылысатын көшелердің бірі - Пушкин көшесі.

Пушкин көшесі (Узынағаш бульвары) – бұл ескі көне Алматының батыс шекарасы тұғырында құрылған. Кейіннен ол Верныйдың орталық көшелерінің біріне айналды. Мұнда кезінде қалалық Думасы, жалпыхалықтық жиналыстар, “XX ғасыр” кинотеатры, қонақ үйлер орналасқан. Мұнда сонымен қатар жергілікті базары да болған. Оған барлық бағытталған түйеге жүктелген тауарлар әкелініп тұрды. Осы жерде тіпті М.Овчаровтың механика жөндеу шеберханасы болған. 1899 жылы А.Пушкин туылғанына 100 жыл толғанына байланысты бұл көше оның есімімен аталды. Осы атау әлі күнге дейін көріп отырғанымыздай сақталып келуде. Пушкин көшесі мен Пастер көшенің (қазіргі Мақатаев) төменгі бөлігінде теннис алаңдары бөлшектенген. Қазіргі таңда бұл көшеде №22 А.Қашубаев атындағы музыкалық мектеп, “Асем” тұрмыс үйі, М.Чумбалов атындағы дәріхана жайғасқан. Бұл көше Верный уақытынан бері атауын өзгертпеген 4 көшелерінің бірі болып табылады. Көше 2-ге бөлінген: үстіңгі бөлігі – Абай даңғылынан Комсомол көшесіне дейін. Мұнда баяғы сол қалпында ағаштар өсіп тұр, тек жаңа ғимараттарымен жаңартылмағаны болмаса... Батыста Ғылым Академиясының алдында сквер құрылған. Солтүстік бөлігі Гоголь көшесінен Ташкент аллеясына дейін созылып жатыр. Ең әйгілі ғимараттарға “Асем” тұрмыс үйі мен әрине қалалық орталық мешіт жатады. Енді Гоголь көшесіне жетпей, яғни алдында айтып кеткендей Пушкин көшесінің солтүстік бқлігінде Пушкин бойында Алматы қуыршақ театры орналасқан.

Пушкин көшесіндегі ірі нысандардың бірі Алматы қаласыны Пушкин көшесіндегі ірі нысандардың бірі Алматы қаласының Орталық мешіті. Ол Қазақстандағы ең ірі мешітердің бірі болып табылады.Орасан зор ғимарат жеті мың келушіге есептелінген. Мешіт 1999 жылдан бастап жұмыс істеуде. Құрылыстың аяқтауын тездетуде және оны пайдалануға берілуіне мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаевтың жеке көмегі маңызды рөл атқарды. Айбынды ғимарат қазақ ұлттық нақышта мәрмәрмен және түрлі түсті оюлармен безендірілген, сонымен қатар биіктігі 36 метр және диаметрі 20 метр болатын көгілдір күмбезді тәж орнатылған. Үлкен мұнарасының биіктігі 47 метр. 2000 жылы күмбезді тәж түрік ұсталарының каллиграфиялық орындауында Құран аяттрямен безендірілді. Сәулеткерлері –Баймағамбетов пен Шарапиев. Күмбездің диаметрі 20 метр, биіктігі 36 метр. Мінареттің биіктігі 47 метр.

Алдарыңызда Көк Базар. Ол-кооперативтік ұйымдар мен жеке адамдардың ауыл шаруашылығы өнімдері сатылатын орын. 1918 жылы Орталық колхоз базары деген атпен ашылды. Жалпы ауданы 35 000 км. Жабық және ашық павильондарында 1720 сауда орны бар. Мұнда жылына 22 мың тоннадан астам ет-сүт, жеміс, көкеніс өнімдері мен киім-кешек т.б. сатылады. Орталық базарда әмбебап сауда бөлімдері, асханалар, азық-түлік дүкендері, шайхана, тоңазытқыш қондырғылары, жүк сақтау орны, т.б. бар.

Келесі кезек Алматы қаласы Мемлекеттік қуыршақ театрына жетті. Мемлекеттік қуыршақ театры 1935 жылы құрылған. Театр Қазақ театрлары арасындағы ең көне қуыршақ театрларының бірі болып табылады. 74 жыл ішінде театр сахнасында барлық жүйедегі қуыршақтар - қарапайым жіппен жүргізілетін қуыршақтан бастап, күрделі марионеткаларға дейін көрсетілді. Театр талантты актерлердің бірнеше буынын: қуыршақ шеберлері, режиссерлер, суретшілерді тәрбиелеп шығарды, олардың көпшілігі жылдар бойы театрға – қуыршақ өнеріне адал қызмет етіп келеді. Теардың іргетасын қалаған, оның шығармашылығының қалыптасуына атсалысқан адамдардың есімі театр тарихында мәңігілікке қалады: өнертанушылармен режиссерлер Ю.Рутковский, П.Пашков, Л.Ленгорская, В.Горенберг, талантты актерлер Н.Трегубенко, Ш.Қадыров, Т.Майская, Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері Б.Слонов, Б.Парманов, бас режиссер және көркемдік жетекшісі А.Михайлов және П.Поторока, ҚР Халық әртістері С.Шукуров пен С.Қабиғожина.Театрдың қалыптасу кезеңінде қазақ-орыс труппалары жұмыс істеді. «Алдар көсе» және «Өтеген батыр» сияқты алғашқы қуыршақ қойылымдары көркемдеді. Театрдың репертуары негізгізінен халық ертегілері, шығыс және шетел ертегілерінен тұрады. «Тал көлеңкесі», «Ақ құс туралы аңыз», «Алтыншаш», «Балабек», «Вошебная лампа Алладина», ертегі желісі бойынша қойылған «Мың бір түн» және 2003-2006жж. қайта қойылған қойылымдар: «Отан туралы аңыз», «Құрманғазы», «Киелі алма», «Аққу жібек», «Морозко», «Дед мороз и лето», «Үш торай», «Сотқар бұзау» көрермендердің ықыласына бөленді, себебі олар кеңпейілділік, батырлық, әділдік, достық тақырыптарын және этикалық мәселелерді қозғайтын қойылымдар.

Сонымен келесі кезек 28 гвардиялық-панфиловшылар атындағы саябаққа да келіп жеттік. 28 гвардиялық-панфиловшылар атындағы саябақ қаланың дәл орталығында орналасқан. Саябақ Даңқ мемориалымен, Мәңгі алауымен және Жадтар саябағымен танымал. Жад саябағында 1941 жылы қыста, Мәскеу қаласы үшін неміс танкттерімен күрескен 316 атқыш девизиясы 1075 полкінің 28 жауынгерлердің аттарымен кескінделген ескерткіштер орнатылған. Жалпы алағанда, бұл саябақ советтік насихаттың, орыстың ескілеу тарихының және қазіргі заманғы бизнес-ахуалдың табын сақтап қалған. Тек осы жерде, әлі күнге дейін совет үлгісіндегі парадтар мен шерулер ұйымдастырылады. Соған байланысты 28 панфиловшы-батырлар атындағы саябақта ғана уақыт тоқтап қалғандай.

Саябақтағы тағы бір көркем негізгі назар аударатын тамаша нысандарының бірі – Даңқ мемориалы. Даңқ мемориалы үш бөліктен тұрады. Бірінші бөлігі - « Ант горельефі» – Қазақстанда Кеңес өкiметiнің орнатуына ат салысқан күрескерлерге арналған. Екінші бөлігі, яғни орталық бөлігі – «Ерлік» - 1941 жылы қараша айда Мәскеу халқының батырлар ерлігінің көпұлтты мінезін сипаттайтын орыс, қазақ, украин панфиловшылар бейнесін көрсетеді. Үшінші бөлігі – « Даңқтың дауылпаздар» бөлігі, ол салтанатты өмірдің суретін бейнелейді. 1975 жылы қойылған. «Даңқ» мемориалдың мүсіншілері В.В.Андрющенко, А.Е.Артимович, сәулетшілер Т.Қ.Бәсенов, Р.А.Сейдалин, В.Н.Ким. Гранит қабырғалармен әдіптелген жақтаулары ‘Даңқтың дауылпаздары’’ үшінші мүсіндік композициямен аяқталады. Кешеннің кіре берісіндегі тас бағандарда шайқас болған жердің топырағы салынған капсула салынған. Ұштағанның мүсіндік тобы мысты өрнектеу арқылы жасалған. Орталық композицияның тұғырында «Ресей кең байтақ, бірақ шегінерге жер жоқ, артымызда Москва» саяси жетекші В. Клочков» деп орысша жазылған.

Арыда көріп тұрғанымыздай саябақтағы ең басты көрнекті сәулет туындысының бірі -Әулие-Вознесенский кафедралдық шіркеуі. Шiркеу ағаш құрылыстарынан жасалған әлемдегі тоғыз бiрегей ескерткiштерiнiң бiр болып табылады. Шіркеуде күн сайын Құдайға құлшылық жүргізіліп тұрады Оның қабырға қол қоюлары мен декорациялары келушiлерiнiң өз әдемiлiгiмен әсемдiгімен таң қалдырады. Ол Тянь-Шань шыршаларының діңгектерінен, 20 ғасырдың 1904-1907 жж. аралығында құрастырылған. Ол биіктігі 56 метр бола тұра, 1911 жылда зілзала апатынан қаланың құрылымы түгелдей дерлiк қираған кезінде төтеп берген. Шіркеу (1927 жылдан 1995 жылға дейiн ) көп жылдар бойы өз мақсатында қызмет етпесе де, өз айбынын сақтап қалды. Сонымен қатар, ол орыс православ шіркеуіне қайта оралып, жаңғырту жұмыстары жүргізілгеннен кейін шіркеуге оның ең алғаш келбеті мен тамашалығы оралуда. 1906 жылы сәулетші Андрей Зенков салған Вознесен ғибатадханасы қоңыраусыз 60 жыл тұрған болатын. Бұрынғы қоңырау 1929 жылы қиратылған еді. 2001 жылы Алматыда Вознесен кафедралдық ғибадатханасының қоңырауы дұға оқылып қолданысқа берілді. Ол Қазақстанда ең үлкен қоңырауға айналды. Қоладан құйылған 100 пұттық қоңырауға 1918 жылы атылып кеткен Вознесен храмының прадары Пименнің аты берілді. Қоңырау халықтан 1,5 жыл бойы жиналған садақалық қаржыға жасалды.

Ендігі кезек Халықтық музыкалық аспаптар иұражайына жетті. Алматыда Ықылас атындағы республикалық этнографиялық халық саз аспаптары мұражайы 1980 жылдан бері жұмыс істейді. Ақан сері, Біржан сал, Махамбет, Абай, Жамбыл, Сүгір сынды сандаған саңлақтардың пайдаланған домбыралары, түрлі музыкалық аспаптар мен аса құнды жәдігерлік дүниелер осы мұражай төрінен орын алған. Өкінішке қарай, Ықылас бабамыздың қара қобызы өзінің атындағы мұражайға қойылмаған. Жобаның авторы – сәулетші А.П.Зенков. Ғимараттың интерьеріндегі басқұры, қабырғадағы қыр оюы, төбедегі табақшалары, бөлмелерге ілінген люстралар, есік-терезе ойықтары Оңтүстік Қазақстанның «ағаш», «шынжара», Маңғыстаудың «үзілмес», «өткізбе» деп аталатын өрнектері ізімен безендірілген. Мұражай қорында қазақ ұлттық музыка аспаптарының 60 үлгілері мен түрлері, 1000 аса бірлігі жинақталған. Мұнда белгілі ақын, композиторлар мен орындаушылар – Біржан, Абай, Жамбыл, Ықылас, Сейтек, Дина, Қызыл жырау, Мұрын жырау, А. Жұбанов, К. Әзірбаев, Ә. Хасенов, М. Ержанов, Д. Мықтыбаев пайдаланған домбыралар мен қобыздар, сол сияқты орыс, украин, ұйғыр, дүнген, корей халық музыка аспаптары бар. Мұражай 1907 жылы дәстүрлі ағаштан салынғын үйде орналасқан. Осы ғимаратқа мұражай 1980 жылы қоныс тепті. Бұл Алматы қаласының мәдени мұрағаттарының бірі болып есептелінеді. Мұражайдағы қазақ халық саз аспаптары Қазақстанның барлық аймақтарынан, ТМД елдері мен әлемнің басқа бұрыштарынан да жиналған болатын. Абай, Жамбыл, Махамбет, Әміре, Дина және басқа да танымал музыка шеберлері, жыраулар мен компози-торлар,ақындар ойнаған аспаптардың керемет жинағы 9 экспозиция залына қойылған. Экскурсия барысында сол залдарға орналасқан музыкалық экспонат-мұралармен танысып, дыбысын ести аласыздар.

Көріп тұрғанымыздай Абай атындағы оқу орны алдында, яғни саябақтың шығыс жақ бетінде қос арыстың — Бауыржан Момышұлы мен Иван Василиевич Панфиловтың ескерткіш бюстері тұр. Мәрмәр тастарға орнатылған қола мүсіндер ақпанның шуақты күнінің көзіне шағылысып тұрды. И.В.Панфиловқа ескерткіш (Қазыбек би к-сі мен Достық д-лы қиылысында), 1968 жылы салынған. Кеңес Одағының батыры, генерал-майор И.В. Панфиловтың құрметіне қойылған. Мүсінші- Б.А. Түлеков, архитектор – Т.К. Басенов.Мүсін ескерткіші биіктігі 2 м., қоладан құйылған. Тұғыры граниттен жасалған.

Саябақтан шыққанда бергенде Абай атындағы ҚазҰПУ-дың университеті тұр. 1928 жылы 1 қазанда Қазақ мемлекеттік университеті атты алғашқы қазақ жоғары оқу орны ашылды. Бұл білім ордасында физика-математика, жаратылсытану және лингвистика-педагогикалық бөлімдерден құралған жалғыз ғана факультет бар еді. Алғашқы кезде мұнда үш факультет: педагогикалық, ауылшаруашылық және медициналық факультеттерін құру жобаланды, олар 1932-1933 оқу жылында жұмыс істеуге кірісуі тиіс болатын. Алайда халыққа білім беруді қарқынды түрде өркендету мақсатымен жаңадан ашылған жоғары оқу орнын дербес педагогикалық институт ретінде қалыптастырып, дамыту қажет болды. Сондықтан 1930 ж. университет Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты деп атала бастады да, 1935 ж. оған ұлы ақын Абайдың аты берілді.

Сонымен Ұлы Жібек жолының бір тармағы болған Райымбек даңғылы, ежелден белгілі Пушкин көшесі, тұңғиық тарихы бар Панфилов паркімен танысып, экскурсиямыздың келесі нүктесі – Достық даңғылына жетіп те қалдық. Достық даңғылы 1919 жылға дейін Колпаковский даңғылы, сосын Ленин даңғылы деп аталды. Көше 19 ғасырдың 70-жылдары қалыптасты. Бұрынғы Верныйдың орталық көшелерінің бірі болды. Онда көпестер, чиновниктер, офицерлер тұрды. Совет өкіметі жылдары Достық даңғылы басты магистралы болды. 1868 жылы Достық даңғылын реконструкциялау туралы шешім қабылдады. Төле би көшесінен Абай даңғылына дейінгі аралықта жаңа тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар тұрғызу, алаңдар жасау ісі қолға алынды. Даңғылды қайта құру жоспарын жүзеге асыру ісіне Т.Қ. Бәсенов, В. Ш. Гериберг, А. И. Петров және т.б. құрылысшыларымыз қатысты. Көше бойындағы ғимараттарды салу барысында жер еңісін ұтымды пайдалану, фонтандар мен архитектуралық шағын формаларды орнату, көгалдандыру Достық даңғылын көркейте түсті. Жер сілкінісіне төзімді етіп салынған көп қабатты ғимараттар алғаш Достық даңғылының бойынан ірге көтерді. Достық даңғылы көпшіліктің сүйікті демалыс орнына айналған, себебі 8 км бойы зәулім биік «Қазақстан» қонақ үйін, А.Құнанбаев скерткішін, екі залды «Арман кинотеатрын», Көк-төбеге жететін аспалы жол, «Медеу» спорт кешенін және «Шымбұлақ» тау шаңғысы спорт базасын тамашалуға болады. Жалпы, Достық даңғылы Қазыбек би, Төле би, Бөгенбай батыр, Қарасай батыр, Қабанбай батыр, Жамбыл, Шевченко, Құрманғазы көшелерімен, Абай даңғылымен қиылысады.

Келесі көретін объектіміз « Үш батыр » деп аталатын 9 қабатты 3 ғимарат. « Үш батыр » деп аталатын ғимарат жақын бауырлардай бір – біріне тіреу болып тұрғандай көрінеді. Қатар тұрған мына үш үй, шынында да, үш батыр десең үш батыр. Қиялы жүйрiк кез келген адам бұл зәулiмдердi көрген бойдан-ақ суретшi Васнецовтың осы аттас әйгiлi картинасын көз алдына елестетерi хақ — Илья Муромец, Добрыня Никитич, Алеша Попович… Осы ғимараттың астында сонымен қатар «Искра» кинотеатры орналасқан.

Қазiр қалада он бестен астам кинотеатр жұмыс iстейдi. Соның бірі «Искра» кинотеатры – 1973 жылы ашылды. Залдары барлық жасты адамдарға арналған фильмдерді көрсетеді. Кинотеатр «Қазақфильм» балаларға деген девизбен Қазақстан мультипликаторларымен және кино өнері қайраткерлерімен кездесу ұйымдастыруды дәстүрге айналдырған. Кинотеатр толық реконструкциялаудан өтіп ашылған және жоғары сапалық Ernemann (Германия) кинопроектормен жабдықталған. Сонымен қатар Dolby Digital форматындағы дыбыс жүйесімен жабдықталған. Кинотеатрда 330 орынды 2 кіші кинозалдары бар.

Қазақтың халық ақыны Жамбыл Жабаевқа (1846-1945) туғанына 150 жыл толуына байланысты 1996 жылы Достық даңғылы бойында («Искра» кинотеатрының алдында) орнатылды. Авторы мүсінші Б. Әбішев, сәулетшілері С. Қ. Баймағамбетов, Т. Ералиев, С. Фазылов. Жамбыл Жабаев халық ақыны, Жамбыл облысы Мойынқұм ауданында туған. Халық ауыз әдебиетінің ірі өкілі. Қазан төңкерісіне дейінгі өлеңдері сүйікті шығармашылығы – айтыс. Батырлар туралы өз халқын қорғаған ерлік істері туралы жырлаған ақын. Соғыс жылдарында Қоршаудағы Ленинград қаласын қорғаған батырларға арнап жазаған «Ленинградтық өренім» атты өлеңі көп ұлтты кеңес әдебиетінің ең үздік шығармасы. 1934 жылы Алматыда республикалық айтыстың лауреаты, СССР мемлекеттік сыйлығының лауреаты, 1941 жылы Ленин және Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

Келесі нысанымыз - Әлкей Марғұлан атындағы археологиялық мұражайы. 2002 жылы желтоқсан айында белгілі ғалым, академик, археолог, этнограф, филолог Әлкей Хаканұлы Марғұлан атындағы археологиялық мұражай ашылды. Экспозицияда Қазақстан жеріндегі адамзат қоғамының аса көне заманынан орта ғасырға дейінгі дамуы көрсетілген. Мұражайдың 4 – бөлімінде тарихи материал әртүрлі аймақтар бойынша және хронологиялық кезеңдерге сәйкес жүйеленген 1-бөлім жоғары палеолитке арналған. Ш. Уәлихановтың Қаратаудағы тұрағынан, Ақтөбе облысынан ашылған көне заман зираттарынан табылған материалдар қойылған. Сүйектен ойып, тастан қашалып жасалған бүйымдар бар.Археологиялық мұражайдың экспозициясында Ә.Х. Марғұлан атындағы археологиялық ғылыми-зерттеу орталығының жүргізген археологиялық зерттеулерінің негізгі бағыттары көрсетілген. Мұнда көне экспонаттар берілген, яғни олар – палеолит дәуіріндегі тас қарулар: қол шапқы, пышақ, балталар. Энеолит және қола дәуіріндегі бөлімдерде керамика, қола, алтын және күміс бұйымдардың түрлері берілген. Мұражай экспозициясы көп жылғы археологиялық зерттеулер нәтижесінде алынған бай фактілік материал негізінде жасалған. Мұражай экспозициясы үнемі археологиялық орталықтың және студенттердің оқу практикасы кезіндегі зерттеулерінен алынған жаңа экспонаттармен толығып отырады. Павлодар облысының Баянауыл ауданында туған Марғұлан Әлкей Хақанұлы (1904-1985) – ғұлама ғалым, ұлттық археология мектебінің негізін қалаушы, шығыстанушы, әдебиеттанушы, өнертанушы, филология ғылымының докторы, Қазақстан Ғылым академиясының академигі, Бүкілодақтық география қоғамының толық мүшесі, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері, Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

Сонымен, Абай даңғылына жетпей Достық даңғылынан көріп отырғандарыныңдай Шевченко көшесіне бұрылдық, ары қарай экскурсияны жалғастырайық. Шевченко көшесі Құрманғазы мен Жамбыл көшелерінің ортасында, Кіші Алматы өзенінен бастау алып Розыбакиев көшесіне дейін созылып жатыр. Көше 19 ғасырдың аяғында қалыптасты. Мұнда чиновниктер, қолөнершілер, саудагерлер тұрды. Көшенің тұрғындары бас арықтың суымен бау-бақша өсірді, мал шаруашылығымен шұғылданды. Көше бойы шаруашылық мақсаттағы бір қабатты үйлер салынған. Шевченко көшесінің шығыс бөлігінде жаз айларында әскери гарнизонның лагері орналасатын. Қазіргі уақытта қаланың орталық көшелерінің біріне айналды. Шевченко көшесінің бойында Ғылым Академиясыың бас ғимараты ерекше орын алады. Көше 1814 жылы наурыздың 9-ында Киев губерниясы Моринцы ауылында дүниеге келген Тарас Шевченко есімімен аталған Украин халқының ұлы ақыны, революционер – демократ Тарас Шевченко – тек Совет әдебиетіндегі ғана емес, бүкіл әлем әдебиетіндегі ірі тұлға. Тарас Шевченко 33 жасында Қазақстанға жер аударылады. Көкірегі ояу азаматты шеттетпей бауырына басқан түркі тілді, мұсылман дінді халықтың өркениеті оны бірден баурап алып, шығармашылығына тың серпін берген. Қазақ жерінің табиғаты, халқының бай ауыз әдебиеті мен салт-дәстүрлері Шевченконың осы кезеңдегі барлық туындысына, атап айтқанда, поэтикалық еңбектері мен үлкен картиналарына арқау болды. Ол өзінің әйгілі «Күнделіктерінде» батыс қазақтарының наным-сеніміне тәнті болатынын асқан сүйіспеншілікпен жазады. Шевченконың тағдыры бауырлас қазақ пен украин халқының ғана емес, бұрынғы Кеңес Одағы құрамындағы елдер арасында да мәңгілік татулықтың қалыптасуына ықпал етті.

Алматы қаласы бойынша шолу экскурсиясы 📙 Реферат → 🆔 21295