Алғы сөз

   Алғы  сөз

   Адам  баласының мындаған жылдық тарихында  егіншілікті игеруде көп тәжірибе жинақталды. Әр түрлі климаттық-топырақ аймақтарында егілетін дақылдардың күндылығын, бейімдшігін, кажеттілігін білуге арналған блтыл болжамдар мен қол жеткен табыстар, ұрпақтаи ұрпаққа беріліп отырды. Мысалы, Орта Азияда жүзім, өрік,шие,Грузияда субтропикалық дақылдар, Молдавияда жеміс, жүзім, Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шыгыс облыстарында жеміс-жидек және жүзім өсіру ата кәсіпке айналған.

   Адам  өз тіршілігінің барысында жеміс-жидек өсіріп, өндіруді меңгергенімен қазіргі уақытқа дейін халықты осы дақылдар өнімімен толығымен қамтамасыз ете алмай келеді

    Жалпы жидек дақылдарының көлемі ТМД елдерінде  140 мың гектар, оның ішінде негізгі жидек дақылдарынан карақат 66 мың, бүлдірген 24 мың, таңкурай 20,1 мың, түшала 20 мың гектар жерге өсіріледі. Казақстанда жидек 
дақьшдарын өсіру өз дәрежесінде дамымай отыр.Республикамыздагы жеміс-жидек дақылдарының соңғы 1985 жылғы жүргізілген санагы бойынша жидек дакыддарының көлемі 7458 гектар, оньщ ішінде қарақат 2816, таңқурай 2259, бүлдірген 1392, түшала 457, қара жемісті шетен 259, шырғанақ 289 және де сирек кездесетін жидек дақыддары 36 гектар жерді алып жатыр. Сонымен қатар жалпы өндірілетін өнім мөлшері де темен, орта есеппен жылына 6-8 мың тонна, бұл көрсеткіш халық санына шаққанда кажеттілігімізді қанағат- тандырмайды.

   Қазакстанда өсірліетін негізгі жидек дақылдарына  бүлдірген, таңкурай, қарақат және түшала жатады. Сонымеи катар әлі көп тарай қоймаған, бірақ та болашагы мол шырғанақ, қара жемісті шетен, итмүрын, сермене, бөріқарақат, қызамық, аласа жапон бекесі, ырғай және де басқа жидек дақылдарын кездестіруге болады.

    Жидек дақылдарын республиканың барлық аймақтарында дерлік өсіріп-өндіруге болады. Сондай-ақ олар кысқа мерзімде жеміс береді (бүлдірген отыргызганнан кейін бірінші -жылы, таңқурай екінші жылы, қарақдт пен түшала 3-4-жылдары), төзімді, жыл сайын мол өнім бере алады, тез және   оңай    көбейеді,   жүмсалған    шыгынды    аз   уақытта ақгайды.

     Витаминдер  жеміс дақылдарымен салыстырғганда жидектерде молырақ болады. С витаминіне бір адамның тәуліктік кджеттілігін /70 мг/ қамтамасыз ету үшін, күніне 25-30 г кара қаракат, 100-150 г бүлдірген немесе 200-350 г таңкурай жидегін жесе болады. Олардың жидегінде темір (0,5-2,0 мг%), фосфор (бүлдіргенде 23мг/%, таңкурайда 37мг/% және карақатта 43 мг/%), кальций тұздары бар. Қара қарақат жидегі калийге (365 мг/%), ал бүлдірген жидегі кобальтқа (9,8 мг/%) бай. Адамның темірге деген тәуліктік қажеттілігін кдмтамасыз ету үшін күніне 100-150 г таңкурай немесе бүлдірген жидегін жеу қажет. Фоли қышқылына (В₉ витамині) бай таңкурай мен бүлдірген жидектерін қан аздыгы ауруын емдегенде қолданады. Ал адамнын. А витаминіне тәуліктік қажеттілігін өтеу үшін күніне 50г қара қарақат, 300г бүлдірген немесе 500 г таңкурай жидегін жеуге болады. Жидектердің бір ерекшелігі жасаң күйінде де, қайта өңделген күйінде де өте жақсы диеталық қоректік өнім.

   Жидек   дақылдары   адамзат   тарихында   өте   ертеден белгілі және де әр дақылдың өзіндік даму тарихы бар.

    Қара  қарақат  орта ғасырларда емдік өсімдік ретінде белгілі болды XVII ғасыр соңында Францияда жөне Италияда оны десертті дақыл ретінде өсіре бастаган, бірақ та басты мақсат бүрынғы күйінде қала берген. XIX ғасырда бүл дақыл өңдеуге қолайлылығына байланысты өте жоғары бағаланған, сондықтан да оны Германияда да көптеп өсіру қолға алынған. Бірақ кара кдрақат тек XX ғасырда ғана кең түрде мәдени дақыл ретінде тарай бастады.

    Англияда  қара қарақатты иісіне бола жактырмай, көп уақытқа дейін оны өсірумен шүғылданбаған. Кейін XIX гасыр аяғы мен XX ғасырдың басында оны өңдеуге жарамды өнім ретінде өсіре бастады. Америкада қара қарақат үзақ уақыткд дейін (XX ғ. ортасына дейін) веймут қарағайымен бірдей ауруы болғандыктан онша көп дамымады. Ресейде карақат еретерек пайда болды. Тарихи мөліметтерге қарағанда Киев каласында кара каракдтты XI гасырдың өзінде өсіре бастаган.

    Қарақат жидегінен қызыл шарап дайындалған. XVII ғасыр басында Мәскеу маңындағы бақтарда қара қарақатты барынша көбірек өсірген.

   Қызыл қарақатты емдік есімдік ретінде XV ғасыр аяғында Германияда, Францияда және Италияда пайдалана бастаганы туралы мәліметтер кездеседі. Кейінірек, XVI ғасырда ол Англияда да белгілі болған. XV ғасырда Голлаңдиядан табылған қызыл қарақат суреттеріне қарап, оны сол жерде өскен деп есептейді. Ресейде қызыл қаракдт туралы деректер тек XVIII ғасырда ғана пайда болған.

    Сары  қарақатттың отаны - Солтүстік Американың Вашингтоннан Калифорния штатына дейінгі аралықгар мен Монтана, Коларада, Нью-Мексиканың жартасты таулары болып есептеледі.

    Европаға сары қарақат XVIII ғасырдың бірінші жартысында басқа да бұга тектес өсімдіктермен бірге алып келінген. 1901-ші жыддан бастап оны құрғақшылықка қарсы қорғау алқаптары ретінде кеңінен қолдана бастады. Сары қарақат жидек дақылы ретінде шектеулі түрде қолданылды.

    Түшала  жөніңдегі алғашқы деректер XIII ғасырдагы француз әдебиетінде кездеседі.

    Англияда  ол туралы алғашқы деректер XVI ғасыр ортасында пайда болып , кеңінен тарай бастаған уақыты XVI ғасыр аяғы және XVII ғасырдың басы. Англияда тұшала сүйікті үлттық жидек дақылы болып саналған, әлі де солай бағаланады. XIX ғасырдың басында бұл жерде оның 1000-ға жуық сорттары өсіріле бастады. Италияда тұшала XVI ғасырда тарала бастаған; Осы мәліметтерге қарағанда тұшала дақылы алғаш Францияда, кейінірек біртіндеп солтүстікке және оңтүстікке қарай жылжып тарай бастаған.

    Америкада Европа тұшаласы кешірек пайда болды, мұнда алғашқы сорттарды Англиядан және жер ауып келгендер алып келген, бірақта (сферотека)  ауруымен қатты зақытмданаттын болғандықтан  көп жетістікке жете қойған жоқ.

    Ресейде тұшала XVI ғасырдан белгілі. XVI ғасырда бүл дақыл мұнда кеңінен тарай бастады және де ескі сорттары тексерілген батысевропалық сорттарымен ауыстырылып отырды.

     Бірақ та XX ғасыр басында Ирландияда Ресейге тұшала отырыидыларына көп зияныи тигізген сферотека ауруын алып кедді.

    Бүлдірген дақыл ретінде алғаш Францияда, Англияда, Италияда және Данияда өсірілді.XVII ғасырдан бастап бүлдірген Ресейде тарай бастады.

    Бүлдіргеннің  батыстан алып келінген ірі жемісті  сорттарын Ресейде XVII ғасыр аяғында өсіре бастаған. Ең көп тараған бұрыннан  келе жатқан ескі сорттардың бірі-Франциядан шыққан Виктория сорты болды.

    Таңқурай жидегін адамдар өте ертеден қолдана бастаған. Мәдени дақыл  ретіндегі алғашқы деректер IV ғасырдан белгілі. Дәлірек мәліметтер XVI     ғасырдан (Германияда және Англияда) бері берілген. Бұл кезендерде қызыл   және   ақ  жемісті   сорттары   белгілі   бола   бастаған. Америкада таңқурай дақылы XVIII ғасыр соңында белгілі бола бастады және осы уақыттан бастап бөрткен тәріздес қара   таңқурай,   ал   XIX   ғасыр   ортасында   қызыл-қоңыр таңқурай өсірілген.

    Ресейде таңкурай дақылы XVII ғасырда, Мәскеу түбінде, бояр Романовтардың бағын салған уақыттан бастап белгілі болды.

    Бөртен  дақылын адамдар ертеден бері қолданып келе жатса да, барлық басқа жидек дақылдарына қарағанда кештеу дамыған.

    Қазақстанның  көптеген аймақгарының табиғи-климаттық ресурстық потенциалы жылу қосындыларының әр турлі болуына, топырақ жағдайларының күрт өзгеріп отыруілна қарамастан, суғарған жағдайда бүлдірген, таңкурай, тұшала және қарақат жидектерінен мол өнімін алуға мүмкіндік береді. Бірақ та қазіргі кезде республика халқын жидектермен қамтамасыз ету, медицинада негізделген, ең төменгі физиологиялық норманың өзінен 8-10 есе аз болып отыр.

     Бірақ та XX ғасыр басында Ирландияда Ресейге тұшала отырыидыларына көп зияныи тигізген сферотека ауруын алып кедді.

    Бүлдірген дақыл ретінде алғаш Францияда, Англияда,Италияда және Данияда есірідді. XVII ғасырдан бастап бүлдірген Ресейде тарай бастады.

    Бүлдіргеннің  батысоан алып келінген ірі жемісті сорттарын Ресейде XVII ғасыр аягында өсіре бастағаң.Ең көп тараған бұрыннан  келе жатқан ескі сорттардың бірі-Франциядан шыққан Виктория сорты болды.

    Таңкурай  жидегін адамдар өте ертеден қолдана бастаған. Мәдени дақыл  ретіндегі    алғашқы деректер  IV'¹ ғасырдан     белгілі.    Дәлірек    мәліметтер    XVI     ғасырдан (Германияда және Англияда) бері берілген. Бұл кезендерде қызыл   және   ақ  жемісті   сорттары   белгілі   бола   бастаған. Америкада таңқурай дақылы XVIII ғасыр соңында белгілі бола бастады және осы уақыттан бастап бөрткен тәріздес қара   таңқурай,   ал   XIX   ғасыр   ортасында   қызыл-қоңыр таңкурай өсірілген.

    Ресейдетаңкурай дақылы XVII ғасырда, Мәскеу түбінде, бояр Романовтардың бағын салған уақыттан бастап белгілі болды.

    Бөрткен дақылын адамдар ертеден бері қолданып келе жатса да, барлық басқа жидек дақылдарына қарағанда кештеу дамыған.

    Қазақстанның  көптеген аймақгарының табиғи-климаттық ресурстық потенциалы жылу қосындыларының әр турлі болуына, топырақ жағдайларының күрт өзгеріп отыруілна қарамастан, суғарған жағдайда бүлдірген, таңкурай, тұшала және қарақат жидектерінен мол өнімін алуға мүмкіндік береді. Бірақ та қазіргі кезде республика халқын жидектермен қамтамасыз ету, медицинада негізделген, ең төменгі физиологиялық норманың өзінен 8-10 есе аз болып отыр.

    Мұның өзінде жидек дақылдары өнімінің 50%-тен астамын жеке әуесқой бағбандар өндіріп отырғанын ескеру қажет.

    Ұсынылып  отырған бұл оқулықта авторлар ауыл шаруашылығы саласындағы жоғары оқу орындары мен колледждердің мұғалімдеріне, студенттеріне, жеке шаруа қожалықтарына, өуесқой бағбандарға арнап, негізгі жидек дақьшдарының биологиялық ерекшеліктерін, өсіріп-өндіру технологияларын, жидектерді қайта еңдеу тәслімен қатар, аз тараган, бірақ та Қазақстан Республикасы үшін болашағы мол дақыддардың сипаттамаларын беріп отыр. 

    ҚАЗАҚСТАНДА КЕҢ ТАРАЛҒАН ЖИДЕК  ДАҚЫЛДАРЫ

. Өнімді  жинап алғаннан соң, кешіктірмей плантацияны суарып, топырақты Бүлдірген.

    Бүлдірген мен құлпынай Rosaceae түқымдастарына жатады, олардың 47-ден аса түрі бар, оның 7 түрі ТМД елдерінде кездеседі. Бүлдіргеннің латынша атауы Ғragaria, хош иісті деген мағына береді.

    Бүлдірген   4 географиялық топтан тұрады: еуропалық  бүлдірген (4 түрі бар), Еуропада,  Батыс  Сібірде,  Кавказда; азиялық бүлдірген (17 түрі бар), Шығыс Сібірде, Азияда, Жапонияда; шығыс және батыс америкалық бүлдірген (26 түрі бар), Кавказда, АКШ-та, Оңтүстік Америкада тараған. Негізгі түрлері: орман, батыс америкалық, вергиндік, чилилік, ірі  жемісті бау бүлдіргені және тағы басқалар.

    Бүлдірген көп жылдық, жъл бойы көгеріп тұратын, шөптесін өсімдіктер қатарына жатады. Өсімдіктің биіктігі 30-35 см-ден аспайды. Жер бетіндегі тым қысқартылған бөлігінің тарамдалуы өте күшті. Бүлдіргеннің басты сабағы болмайды, олардың әр түрлі жастағы 3 типті сабағы бар: мүйізшелері, гүл сидамы және мұртшалары. Мүйізшенің жоғарғы жағында жеміс бүршіктері, жанама жағында қолтық бүршіктері орналасады, одан келесі жылы жаңадан мүйізше өсіп шығады. Жеміс салып болған соң, төмен орналасқан бүршігінен төселмелі өркеңдер (мұртшалар) қалыптасады, ал бүйір бүршіктерінен бір жылдық сабақтар (мүйізшелер) пайда болады. Бүлдіргеннің бір жылдық өсімдігінде орта есеппен 2-3, ал екі-үш жылдық өсімдігінде 10-ға дейін мүйізше өсіп жетіледі. Одан кейін өсімдік ескірген сайын, бүйір бүршіктері азаюы салдарынан мүйізшелердің саны кеміп, жалпы өнімділігі де темендейді.

    Бүлдірген де басқа өсімдіктер сияқты жер беті және жер асты жүйелерінен түрады (1-сурет). Өзінің табиғи касиеті жағынан орман өсімдіктері қатарына жатады, бірақ ол орманда емес, ашық, жарық жақсы түсетін жерде, тоғай шетінде, сирек ағаштар арасында жақсы өсіп-жетіледі,

    Жеміс-жидек  дақылдары ішінде бүлдіргеннің басты  артықшылығы - ерте жеміс беретіндігінде.

    Өндірісте көктемде отырғызылатын болса, екінші жылы, ал жазда отырғызылса бірінші жылы жеміс бере бастайды. Тіршілік кезеңінің басталуынан жеміс піскенге дейінгі уақыт аралығының қысқа (35-42 күн) болуы, бейімделгіштігі бүлдірген дақылын Қазақстанның барлық аймақтарында өсіруге мүмкіндік береді.

    Бүлдірген өте көп тараған, көпшілікке жақсы танымал  дақылдар қатарына жатады. Ол жеміс маусымын бірінші болып бастайтын дақыл. Өсетін аймағына байланысты, Оңтүстік Қазақстанда, сондай-ақ оңтүстік-шығыс аймақтарда, жемісі мамыр, маусым айларында пісе бастайды.

    Гүлдеу  мерзімі басталғаннан соң 20-30 күн өткенде, алғашқы піскен жидектерін жинауға болады. Ерте өнім алу үшін бүлдіргенді пленка астында өсіпген қолайлы.

    Жидек піскеннен кейін, оның жапырақтары мен мұртшаларының өсу жылдамдығы жеделдейді. Сонымен қатар, сол жылғы шыққан сабақтар түбінен жаңа тамырлар өсе бастайды да, өсімдіктер келесі жылы жидек салуға әзірлік жасайды. Күздің басында, сол жылғы шыққан сабақтардың ұшында жеміс бүршіктері пайда болады.

    Бүлдіргеннің  гүл бүршіктері күз кезінде қалыптасады, бұл кезде күн қысқа, жарық түсетін күндер 10-12 сағат, ал температура түнде салқын +5 °+8 °С шамасында болады.

    Қазіргі кезде бүлдірген солтүстік, орта және оңтүстік аймақтарда өсе береді. Аса ірі жемісті түрлері Ресейге Голландия мен Германиядан ХІІ-ғасырдың аяғында әкелінген.

    Бүлдірген аязға шыдамсыз болып келеді, ауа температурасы 15-18°С-қа төмендесе, қарсыз қыс кезінде түптері үсіп кетеді. Ал, плантацияда қалыңдығы 15-20 см қар жатса, -24-40°С-ға дейінгі аязға да шыдай алады.

    Бүлдіргеннің  тамыр жүйелері қармен жабылмаса -8℃ аязда да зақымданады. Жауған қар қалындығы 20 см-ден кем болмаған жағдайда, тамырлары және жер бетіндегі бөлігі закымданбайды. Бүлдіргеннің   тамыр   жүйелерінің   негізгі   бөлшектері жер бетіне жақын орналасады, сол себептен оны ылғалмен қамтамасыз ету, басты агротехникалық шаралардың  бірі болып   саналады. Оның үстіне бүлдірген шамадан тыс ылғалданған  топырақта нашар өседі, су тұрып қалған жердегі өсімдіктер солып, өліп  қалады.

    Топырақтың  далалық ылғалмен қамтамасыз етілуі 75-80 пайыздан төмен болса, бүлдірген өнімділігінің төмендеуі байқалады. Өсімдіктердің   суды      молырақ қажет ететіндері гүлдеу және жеміс салу, сондай-ақ жеміс салып болғаннан кейін, вегетативті өсуі жалғасқан кезде  байқалады.

    Бүлдіргенді ұзақ уақыт бойы көлеңкелі жерге отырғызу зиянды, бірақ та Оңтүстікте өнімділігін жоғарлату үшін қысқа уақытқа көленке жерде есірген дүрыс. Қазақстанның оңтүстік аудандарында көлеңкелеу жерлерге отырғызылған бүлдыргеннен жақсы өнім алуға болады.

      Бүлдірген көшеттерін бір қатарлап, қатар аралықғының кеңдігі 70-80 см және өсімдіктердің бір-бірімен ара қашықтығы 20-25 см, немесе суыртпақтап (екі қатарлы 80+40х25) отырғызуға болады. Көшетті қатардың жағалауларына (7-10 см) тереңдікке қөшеттер отырғызылады. Тамырларының үстінде топырақ салынып, тығыздалады, мұнда тамырларының жоғары қайырылмауын, орталық бүршіктің топырақпен бастырлып қалмауын қадағалау қажет.

    Көшеттерді  отырғызып болғаннан кейін жауын-шашын  болған жағдайдың өзінде де, плантацияны  іле-шала суару қажет. Өнбей калған көшеттер орнына кайта кошеттер отыргызылып, қалған көшеттер түзетіп, ретке келтіріледі. Қатараралықтағы және жүйе ішіндегі ылғалды сақтау және арамшоптермен күресу мақсатында, суарғаннан кейін 2-3 күн еткеннен соң топырақты қопсыту қажет.

    Косымша егу жүмысы (бірімші және екінші рет) жүргізілгеннен кейін өсімдіктер тағы да міндетгі түрде суарылады. Өнбей қалған өсімдіктер саны оншалықты көп болмаоа, екінші рет қосымша отырғызған кезде, мүртшалардьі, өнбей кдлған өсімдіктің орнына қарай бағыттап, оны баптау арқылы өсіруге болады. Өсімдік бірқалыпты өсуі үшін, мезгілімен суарып, арамшөптерді отап, топырақты қопсытып және уақытылы үстемелеп қоректендіріп отыру қажет.

    Бүлдірген жиі-жиі суаруды қажет ететін есімдік, өйткені оның тамыры топырақтың жоғарғы қабатында орналасқандықтан тез құрғагыш келеді. Өсу кезеңінде бүлдірген жалпы 11-13 рет суарылады (4-сурет), 6-7 рет топырағы қопсытылады және 3-4 рет арам шөбі оталады. Суару және топырақ қопсыту жұмыстары шамамен келесі мерзімдерде жүргізіледі: мамыр айында бір рет суарылады, сонан соң топырагы қопсытылады, шілде айында 3-4 рет суарылып, екі рет топырағы қопсытылады, тамыздың бірінші жартысында екі рет суарылады, бір рет топырағы қопсытылады, қыркүйек айында 1-2 рет суарылып, бір рет топырағы қопсытылады. Қазанның екінші жартысында тағы бір рет суаруға болады. Оңтустік Қазақстан, Жамбыл және Қызылорда облыстарында ай сайын бір рет артық суарылады, Әсіресе шілде және тамыз айының екінші жартысында жиі-жиі суаруды қамтамасыз етудің ерекше маңызы бар, өйткені бұл кезде өсімдік шапшаң еседі және өнім беруге әзірленеді.

    Егер  алдын ала жерге көң шашылған болса, отыргызылган жылы минералды тыңайтқыштарды|енгізбесе де болады. Егер түрлі себептермен, бүлдірген егілетін жерге көң шашылмай қалган жағдайда,тамыз айыныңорта шенінде гүл  бүршіктерінің калыптасуын қамтамасыз ету үшн толық минералды   тыңайтқыштармен қоректендіруге болады. Бұл үшін әрбір гектарга 60 кг фосфор, 30 кг калий және азот тьщайткыштары әсерлі зат түрінде енгізіледі.

  Егер  көшеттерді отырғызар алдында әр гектарга 60-100 тонна көле мінде көң,топырақ мүкгаждыгына қарай әр қайсысы 6-10  тоннадан   фосфор, калий тыңайтқыштары себілсе,     осы     жылы     үстеп     қоректендірудің қажеті бомлмайды. Келесі жыпдары ерте көктемде. Бүлдіргенимырлары,жапырақтары,гүл сабақтары өсе бастаған лантанцияны курап,солып қалған жапырақтардан азалап болғаннан кейік, әр гектарга орта есеппен100-150 кг әсерлі зат түрінде минералды тыңайтқыштар беріледі.   Бүлдірген гүлдер алдында, яғни арамшөптер өсе бастаганда плантацияны отап,   топырақты қопсытады сондай-ақ әр гектарға тиісінше100 кг шамасында азот селитырасы, 40-50 кг калий тұздары беріледі.  

  Қатараралықтарды 10-12 см терендікке КРН-2,8, КОН-2,8А қопсытқыштарымен қопсытады. Қатардағы арамшөптерді колмен отап отыру   қажет. Вегетациялық өсіп-өну кезеңінде плантацияны Қазақстанкың оңтүстік аймағында 9-14рет, Оңтүстік шығысында 8-12 рет

суарады, 5-6 рет арам шөптерін отайды. Осы  кезенде топырақ ылғалдылығы толық далалық су симдылығынан 70-80 пайыз деңгейінде ұсталады, суару мөлшері гектарына 350-400 текше метр аралығында болады. Жидектерді жинап алғаннан кейін 10-15 күн өткенде бүлдіргеннің тамыр, жапырақ және мұртшаларының каркынды өсуі басталады, ал тамыздың аяғында біраз баяулайды, қыркүйекте жеміс бүршіктері қалыптаса бастайды.

Көктемде  қалыптасқан жапырактар 30-70 күндей тіршілік етеді. Ал күзде қалыптасқан жапырактар қолайлы жағдайларда жақсы қыстап, өзінің өсуін және тіршілік етуін келесі көктемге дейін, даму циклі аякталғанша жалгастырады. Бүл жапырақгардың тіршілік ету ұзақтығы 230-250 күнге созылады.

    Бүлдірген өнімін жинап алғаннан кейін, ол ары  қарай жақсы есуі үшін көп мөлшерде ылғал және қоректік заттар талап етедітереңдетіп қопсытады, арамшөптерін отап, тыңайтқыштардың толық мөлшерін (200 кг суперфосфат, 100 кг азот селитрасы және 40-50 кг калий тұзы енгізледі. Тыңайтқыштар қатардан 10-15см қашықтықта 7 - 10см  тереңдікте өсімдік қоректендіргішпен немесе қолмен шашып беріледі. жидекті жинап алған соң бір рет, одан кейін 10-15 күн  өткенде екінші және үшінші рет суарылады. тамыз айы ішінде тағы да 2-3  рет суару және отау жұмыстары жүріледі. Гүл бүршіктің дұрыс қалыптасуы үшін тамыз айының екінші жартысында өсімдікке қажетті шамада толық минералды тыңайтқыштармен үстеп қоректендіру керек. жеміс беруге арналған плантацияларда мұртшаларды міндетті түрде алып тастайды, ал плантация келешекте көшет алуға арналған болса, оларды орнында қалдырады .

       Бүлдірген үшін қолайлы топырақтар  қатарына жеңіл, орташа саздықтар,  шымды қара жерлер, жер беті  тегіс, суаруға қолайлы топырақтар  жатады, әрі көген тамырлы  арам шөптерден зиянкестердің заузаларынан, сым құрттарынан таза жерлер алынады . бүлдіргенге сортаң , ауыр, өте ылғалды , ауа - су өткізбейтін топырақтар жарамсыз. жер асты су деңгейі топырақ бетіне 0.8 - 1 м  ден жақын болмауы керек.

      Бүлдірген мұртшалары арқылы көбейеді ( 5 – сурет ). көшеттері үш категорияға бөлінеді: супер элита, элита және бірінші репродукция. Плантацияға отырғызу үшін  супер элита және элита көшеттерін таза бір –екі жылдық түптерден таңдап алады. Бүлдіргенді көктемде, жазда және күзде де отырғыза беруге болады. Қазақстанның оңтүстік шығыс жағдайында өсімдіктің өнуі және қысқы суықтан сақталуы үшін көктемгі және жазғы кезде отырғызған дұрыс. отырғызудың ең жақсы мерзімі – көктемде, ауа райына байланысты наурыз айынан бастап, сәуірдің аяғына дейін, ал жазда маусым –шілде айларында. күзгі отырғызу тамыз айының басы мен 15- қыркүйек аралығында жүргізіледі.

      Бүлдіргенді механикалық тәсілмен  және қол күшімен отырғызуға  болады. Механикалық жолмен отырғызғанда  Белорусь тракторларына, тіркелген, жүрісін төмендететін (жылдамдығы сағатына 0.5 - 0.6км  ) әртүрлі, суаратын жүйемен (бақтың сыйымдылығы 1100 л ) жабдықталған көшет отырғызғыш машиналар қолданылады. Суару мөлшері – 1м қарық ұзындығына 1.5л су беріледі. Машина бір жүргенде 4 қатарды бірден отырғызады, оған 13адам қызмет етеді, отырғызу өнімділігі сағатына 0.1 гектар. Жартылай механикалық отырғызу әдісінде қолдануға болады, ол үшін КРН - 2.8 қырқушы  (культиватор) пайдаланады. Культиватордың тыңайтқыштарды себетін және өткізгіш аппараттарын алып тастап, олардың орнына көшет отырғызғыш машиналардың суару жүйесін орналастырады. Үстеп қоректендіретін пышақтар салынады, ал жұмысшылар агрегаттың артынан жүріп немесе отырып қолмен қарықтарға көшеттерді қолмен отырғызады жәнеде тамырларын топырақпен тығыздап жабады, агрегатта тракторист, көшет отырғызушылар, және көшеттерді таситын бір адам болады. 7 сағаттық жұмыс күніндегі еңбек өнімділігі 0.3 гектар.  

      Қолмен отырғызғанда алдымен  қарық жасалынады, одан кейін  қарықтарға су жіберіліп, ол сіңген соң, қарықтың бойымен ылғалды топыраққа көшеттерді отырғызады. Отырғызылып болғаннан кейін ылғал жеткілікті болса да егістікті іле-шала суарады.  Ылғал сіңірген соң топырақты қолмен қопсытады, немесе сабанмен, шөппен, ағаш ұнтағымен өсімдік түптерін жауып тастайды, бүл ылғалдың буланып және топырақ бетінің жарылмауы үшін жүргізіледі ,  

       Бүлдірген плантациясын үш жылдан  артық пайдалануға болмайды, себебі  жыл өткен сайын өнімділік  төмендейді(7-сурет).

      Плантацияда бүлдірген сорттарын орналастырғанда, бүлдіргеннің кейбір сорттарының (комсомолка, Ташкентская, Поздняя ) гүлдерінде аталық жыныс мүшелері болмайтындығын ескеру қажет, сондықтанда мұндай сорттарды бір бөлтекке тозаңдандырғыш басқа сорттармен араластырып отырғызу қажет (Урожайная, Героиня Маншук т .б ).                                                                      

      Бүлдірген жидектері бәрі бірдей  бір мезгілде піспейді. Сол себептен 7-9 рет жинау жұмыстары жүргізіледі,  өнімді жинауға орта есеппен  бір жылда жұмсалатын барлық қаржының  80-85 пайзы кетеді.  

      Жидектер жеміс сабағымен бірге  қолмен жиналып,  2 -  4 кг - дық 

жәшікке толтырмай салынады.  Бүлдіргеннің жидегін көп уақыт сақтауға болмайды, оны таңертеңгі кезде (сағат 10-11-ге дейін ) жинаған дұрыс. Кейінгі жылдары бүлдірген жемісін жинауға және оны өткізуге сиымдылығы  1 - 1.5кг- дық қағаз қораптар пайдаланылып жүр.   

      Жидегі сабағынан тез түскіш  келетін Кох, Луи-Готье,  сияқты  сорттардың жидегін күн аралатып  жинау қажет, ал Луиза, Саксонка, Казакстанская сияқты сорттардың жидектерін  4 – 5 күнде бір рет жинауға болады. Жидекті оның түбіндегі тостағанша тәрізді көк жапырағымен және ұзындығы бір сантиметір ге жуық сабағымен қоса жинау керек.   

      Бүлдіргенді жинаған кезде учаскедегі барлық шіріген және зақымданған жидектердің барлығы жиналып алынады. Жиналған бүлдіргенді сол күні, ары кеткенде келесі күні пайдалану керек. Жинап алған бүлдіргенді бір ыдыстан екінші ыдысқа ауыстыруға сонымен қатар  күн көзінде ұзақ сақтауға болмайды . үйткені жидегі тез бұзылып кетеді.

      ТМД мемлекеттерінде. Сондай-ақ  Қазақстанда техникалық тәсілмен  жинау кең орын алып отырған  жоқ. Оның басты себебі, бүлдіргеннің  өнер кәсіптік сорттарының жидектері  топырақ бетіне өте жақын орналасады, жемістері бір уақытта піспейді,  және тез зақымданады.  Бірақта жидектерді жинау, көпке танымалы механикалық жолмен жүргізілсе, жидектері  арзанырақ болар еді.       

      Бұл тәсілмен жинау үшін, селекция  арқылы бір уақытта пісетін  бүлдірген сорттарын шығару қажет. Бүлдіргенді жартылай механикалық жолмен жинап алу, тарақ тәрізді құралдармен жүргізіледі. Тарақ жоғары қарай иілген тістерімен өсімдіктерді тарайды, сол кезде жеміс сағағы  сынған немесе тостағаншадан босаған жидектер жинап алынады. Бұл машинада доңғалақша иілген 16 тісі бар тарақтар бір – бірімен қосылған. Топырақ бетінен   70-80см биіктікте тарақтар аударылып жидектерді жәшікке немесе басқа ыдыстарға түсіреді. Жиналған өнімдердің негізінен  25пайызына дейіні жарамсыз болады. Сондай-ақ  15-20 күннің ішінде бүлдіргенді жинап алуға жұмсалатын шығын гектарына 1300-1500 адам / сағат, ( шығымның 20-25% і отау жұмысына кетеді ).

      Бүлдірген өсімдігі жылма –  жыл өсу мен қатар топырақ  бетіне жайылып жер үсті бөлігі  көбейеді, соны өсу мен қатар  топырақ бетіне жайылып жер үсті бөлігі көбейеді, соның нәтижесінде өсімдіктің қоректенуі нашарлайды. Негізгі түптен жыл сайын қосымша жас тамырлардың таралуы, жас өсімдіктің өсуін нашарлатады және өнімін кемітеді. Плантацияның өнім беруін онан әрі жақсарта беру үшін оның  топырағын құнарландырып отыру қажет.

      Ескі плантацияны жасартудың  ең жақсы әдісі мынадай: жидекті  жинап алысымен суарып, онан кейін  бүлдіргеннің жер бетіндегі бөлігін  түбіне дейін орып, суару қажет. 2-3күн өткен соң тағыда суарады,  әр гектарға  90 кг толық минералды азот, фосфор, Калий тыңайтқыштарын енгізіп үстеп қоректендіреді. Одан әрі күтудің жалпы әдістері қолданылады. Күзге дейін мұндай өсімдік өсіп жетіледі, ал келесі жылы өнім береді. Жасартқаннан кейін плантация екі жыл бойына жақсы өнім береді, оның өнімділігі шамамен алғанда  30 пайыз жоғарлайды.