<h1>>

<h

>

    <h3>Жоспар

Кіріспе 3

I   АРАЛАС  ЭКОНОМИКАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ-ӘЛЕМЕТТІК БАҒЫТТАҒЫ ҚОҒАМНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ НЕГІЗІ 4

1.1 Жаңа шаруашылық  жүргізу жүйесі қалыптасуының  алғы шарттары    мен жағдайлары 4

1.2 Аралас экономиканың  қалыптасу тегін ашатын шын  мәніндегі алғы   шарттары 7

II АРАЛАС ЭКОНОМИКА:  ҚАЛЫПТАСУ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТ ЕТУ   ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ 9

2.1 Аралас экономика  қалыптасуының материалдық-техниклық  негізі 9

2.2 Аралас экономика:  мазмұны және негізгі белгілері 12

2.3  Аралас  экономикада нарықтық қатынастардвң жасаудың жолы 18

Қорытынды 21

Пайдаланылған әдебиеттер 22

</h3> 
<h4>Кіріспе

    Аралас  экономика экономикалық өмірдің  нашарлауын жалпы сауықтардың нақтыланған  алып жүйесі болып табылады. Аралас экономика- бұл  нарық , бұйрық, дәстүр элементтерімен бірге болатын экономика.

    Аралас  экономика мынаны көрсетеді: батыстағы  нарық экономикасы өндірістен шектелген  жұмысшы күшін қабылдайтын шағын  бизнессіз және экономикада тепе-теңдік пен қоғамда тұрақтылық қамтамасыз ететін мемлекеттік кірісушіліксіз өмір сүре алмайды.

    Адамзат тіршілігінде нарыққы өту жағдайы  біркелкі болуы мүмкін емес, өйткені, түрлі негіздер меншіктің түрлі  формаларын қабылдауға мәжбүр етеді, яғни, бұл түрлі саладағы капиталдың мөлшеріне  байланысты. Сондықтан нарықтық қатынастарға көшу, ұжымдық меншікке алу, кооперациялау, жекелей еңбек ету және т.б. сияқты формаларда жүзеге асады. Бұл тұста форма нақты жайға байланысты. Осыған меншік иелерінің қаржылары біріктірілетін өндіріс орындарының, мекемелердің формалары да әрқилы айырмашылықта болады.</h4>

    Аралас  экономика экономикалық жүйенің  бір типі болып табылады. Экономикалық жүйенің бұдан басқа дәстүрлі экономика, әкімшілік-әміршіл экономика  және нарықтық экономика деген типтері  бар.

    Аралас  экономиканың өтпелі экономикадан айырмашылығы: өтпелі экономика формациялау даму деңгейін және қайта өзгерісті ұйымдастыруды көрсетеді.  Менің осы курстық жұмысымның мақсаты аралас экономиканың мәнін ашып, қалыптасуына , яғни экономикалық жүйеден қалай бөлінетініне, құрылымына жалпы сипттама беру болып табылады.

    <h4>I   АРАЛАС ЭКОНОМИКАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ-ӘЛЕМЕТТІК БАҒЫТТАҒЫ ҚОҒАМНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ НЕГІЗІ

    1.1 Жаңа шаруашылық жүргізу жүйесі  қалыптасуының алғы шарттары    мен жағдайлары

    Кеңес үкіметі экономистерінің методологиялық қателіктерінің бірі- жаңа экономикалық жүйе тек әлеуметтік төңкерістің нәтижесі деп қарауы. Алайда мұндай көзқарас материалистік диалектика қисынына үйлеспейді, өйткені төңкеріс тек өндірістік қатынастары дамып келе жатқан өндіргіш күштерді сәйкестендіріп өзгертеді.

    Екінші  жағынан, жаңа өндірістік қатынастар бұрынғы, екі қатынастардан пайда болады. Айталық, буржуазиялық өндірістік қатынастар нәсілдік, тұқымы жағынан феодалдықпен еш қатынасы жоқ, себебі олар қарама-қарсы өндірістік әдістері.

    К. Маркс алғашқы қауымдық қоғам- меншіктің  азаматтық түрін қарастырғанда: «Адамдар жерге жай қарапайымдылықпен ұжымның меншігі ретінде қарады. Жанды еңбекте өзін өмірге келтіріп және ұдайы өндіріп отырады. Әрбір жеке -дара адам тек ұжымның жүйесі ретінде ғана оның иесі, меншіктеушісі бола алады». Қауым көлемінде еңбек процесі ұжымдық сипатта жүреді.</h4>

    Еңбек бөлінісі нәтижесінде адамдардың бір-біріне жұмыс істеу қажеттілігі туған  қоғамда еңбек процесінің қоғамдық реттелуі талап етіледі. Бұл процесс  ұжымды құрайтын қоғам мүшелерінің  мүмкіндігіне байланысты және осының негізінде еңбеккердің қабілеттілігі мен икемділігі ескеріледі.

    Қызмет  айырбастау түрі шаруашылықты жүргізу  типінің мәніне байланысты болып, оның дамуы сонымен анықталып отырады. Сонымен, бірінші дәрежедегі мән  еңбек өнімінің өндірістен тұтынушыға қозғалыс әдісін тағайындайды және адамдар арасында белгілі қатынастар туғызады. Тауар  өндірісте қызмет алмасу айналыс арқылы жүреді, мұнда тауарлар айырбасы оларға жұмсалған тек еңбек шығындары негізінде болады. Ұжымдық өндірісте барлық қоғам мүшелері қоғамға қажетті еңбек жұмсайды. Және барлық қоғам мүшелері қоғамдық еңбекке мүмкіндігінше қатысады. Демек, еңбек өнімдері қоғамдық еңбек шығындарының нәтижесі, яғни қоғам алдын-ала еңбекті қайда жұмсау керектігін анықтап алады. Екінші жағынан, еңбек өнімі қоғамдық еңбектің нәтижесі ретінде еңбек еткен қоғамның әрбір мүшесіне тиесілі. Барлығы оны пайдалануға және тұтынуға құқылы. Мұнда тек құқықты жүзеге асыру үшін табиғат заттарына еңбекті сіңірудің және ұжым ішінде бас тауар айналысына қарағанда ерекше түрде жүреді.

    Үшіншіден, еңбек бөлісінің мұндай жоғары дәрежесінде  өндіргіш күштер сан түрлі болып, қызмет айырбасының ерекше түрі- өндірісті, ұйымдастыру мен басқару пайда  болды.

    Не  себепті тек ұйымдастыру қатынастары, басқалары қайда? Еңбек процестерінің  көпжақтылығы, еңбекшілердің оның нәтижесінде тең құқылығы, қажеттілік пен осы өндіру қабілетінің көбеюі ұдайы өндіріс процесінде ерекше айырбас әдісін талап етеді. Осыған сәйкес өткізудің ерекше түрлері пайда болады.  Айырбастың мұндай түрі ұйымдастыру қатынастары болады, өйткені мануфактуралық еңбек бөлісіне негізделген ұжымдық өндіріс әртүрлі қоғамдық өнімдерді өндіру барысын, көптеген жұмысшылардың бірлескен еңбектерін үйлестіруді қажет етеді.

    Қоғамдық  өндірістің әртүрлі бөлімдерінде бірлескен  еңбекті үйлестіру өндірістік процестің белгілі бір құрылымын қалады. Нақтылы құрылымының болуы өнім өндірушілер арасында біршама қатынастар туғызады. Ұжымдық өндірістегі құрылымдық өзгерістер оларды реттудің белгілі әдісін қажетсінеді. Демек, ұйымдастыру мен басқару- айырбас мәнінің сыртқы көрінісі. Бұлай болуы ұжымдық өндірістен туындайды және ол мұнсыз осылай бола алмайды.

    Сөйтіп, ұйымдастыру мен  басқару жүйесінің  өздігінен қозғалысында тауарлы  өнірістегі экономикалық дағдарыстар  сияқты белгілі кедергілер болады. Сондықтан ұйымдастыру мен басқаруда өзін-өзі реттейтін механизм болу керек.  

    Өзі қозғалатын жүйеде өзін-өзі реттеу жоғарыда көрсетілген екі жолмен жүреді. Біріншісінде ол сапалы жаңа жағдайда , ал екіншісінде тауар айналысындағы  сияқты-дағдарыстар арқылы секірмелі, бұл –шаруашылықты жүргізу мініне тән емес. Барлық шығындарға қарамастан мұндағы дұрысы, проблеманы демократиялық жолмен шешу.

    <h4>1.2 Аралас экономиканың қалыптасу тегін ашатын шын мәніндегі алғы   шарттары

    Тарихи  алғы шарттарды анықтау мынандай сұрақтарды туғызады: пайда болған қоғамдық өндіріс түрінің әрекет ету негізіне не жатады? Мәнін сипаттайтын бұл заңдылықтар нақты қандай түрлерден шығады? Қоғамдық өндірістің өтпелі, басқадан енгізілген жолсерік түрлеріне ойша алшақтасақ, К.Маркстің байқағанын көруге болады. Ол былай деп жазды: «Көп операциядан тұратын дербес қолөнерінің жеке-дара өнімінен тауар қолөнершілер одағының өніміне айналады. Одақтың әр мүшесі операцияның белгілі бір бөлігін орындайды». Басқа бір жерде ол мынаны атап өтті: «Нюрнберг қолөнерінің жеке-дара өнімінен сағат көптеген жұмысшылардың қоғамдық өніміне айналды».</h4>

    Қазіргі өндірістің шыңдығы мынада: қоғамдық өнім бірлескен еңбектің нәтижесі деп  айтуға болады. Алайда, экономикалық әдебиеттерде өзге пікірлер бар. Осылардың ішінде тікелей қоғамдық өнім деген категория ретінде ұсынды. Мұны В.Н. Черковец былай жазды: «... егер...капитализмнің бастапқы түрі тауар дегенге ұқсастық іздесек, онда мұндай түр тікелей қоғамдық өнім болады...». Оның бойында қоғамдық өнімге тән  белгілері мен қасиеттері болғанымен, қазіргі өндіріс пен ондағы қатынастар еңбек өнімін тікелей қоғамдық өнім деп сипаттау дәрежесіне жеткен жоқ.

    Заттық  күш қасиетерінен шығатын еңбек  өнімнің факторын жоғарыдағы моментермен  шатастырмау үшін дәл сипаттау керек- ол тұтыну пайдалылығы. Соңғы жағдай тікелей қоғамдық өнімнің қоғамның жекелеген мүшесі мен барлығының  жаппай тұтыну үшін өндіріледі және ол пайдаланылуына қарай болады. Тұтыну пайдалылығы- ұжымдық өндіріс жағдайында өндірілген өнімнің сапалық жағы. Демек, ол- қоғамдық өндірістің қасиеті.

    Қоғамда өндірілген өнімге белгілі қатынастар жолсерік жасайды. Бұл өндірушілердегі  артық өнім және басқалардың оларға қажеттілігі айырбас түріндегі  айналысты тудырады. Құн-еңбек өнімінің факторы ретінде тауар түрінде  көрінеді, бірақ ол табиғатынан берілген қасиет емес, белгілі қатынастар нәтижесінде пайда болып, осы себепті тек ол тауар болады. Құн болмаған жерде тауар айырбасы тумайды, эквивалентті айырбас жоқ, құнсыз тауар, тауарлы қатынастар болмайды.

    Ұжымдық өндірістегі жоспарлы қатынастардың басты буыны – есеп пен бақылау. Ұжымдық өндіріс жағдайында өнімдерді жасау әртүрлі еңбек ресурстары арқылы жүреді, олардың сипаты мен күрделілігі түрлеше. Ұжымдық өндірістегі еңбек процесі-үздік процесс, ол жұмысшылардың қабілеттері мен шеберліктеріне , оларға әсер ететін машиналардың өнімділік техникалық параметрлеріне байланысты. Бұл құбылыстар объективті түрде келістүруды қалайды, бірақ өздері оны істей алмайды. Белгілі бір өнірістің ішінде жұмысшы топтарының немесе жекелеген адамдардың қызметтері айырбасын тепе-теңдестіруді қамтамасыз ететін үйлестіруді жүзеге асыру үшін есеп пен бақылау қажет.

    Есеп  пен бақылау өндірістік процестерді  айырбас және бөлу қатынастарын үйлестірудегі  нышандардың қызметінен бастау алады. Шаруашылықты жүргізулердің қызметінің нәтижесі ретінде есеп пен бақылау үйлестіруде сыртқы нәрселер сияқты. Алайда бақылау және есеп ұжымдық өндіріске тән нәрсе. Тап осй күйінде олар ұжымдық өндірістің қажетті элементті. Есеп пен бақылаудың міндеттері туралы В.И.Ленин бірінші рет айтқан болатын. Ол былай деп жазды: «Есеп пен бақылау –міне бұл коммунистік қоғам формациясының дұрыс қызмет істеу ішін басты нәрсе», «Өнімдерді өндіру мен бөлудегі жалпы мемлекттік есеп жүргізу, жалпы мемлекттік есеп –бұлар сициалистік қоғамның қаңқасы».Сөйтіп, есеп пен бақылау жоспарлық құбылыстың табиғатына тән. Оларды пайдалану-әртүрлі тарихи формадағаы ұжымдық өндіріс үшін өмірлік қажеттілік.

    <h4>II АРАЛАС ЭКОНОМИКА: ҚАЛЫПТАСУ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ ҚЫЗМЕТ ЕТУ   ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ

    2.1 Аралас экономика қалыптасуының материалдық-техниклық негізі

    Ұжымдық өндіріс шаруашылықты жүргізу типі ретінде тарихи жағынан таза күйінде  алғашқы қауым құрылысының бастапқы кездерінде де болған жоқ. Ол туралы натуралды, одан кейін тауарлық өндірістің оқшауланған  кезінен ғана айтуға болады. Капитал феодалдық қоғамның даму барысында укладтың бірі ретінде тек еңбекті қамтып қоймай, ұсақ қолөнер өндірісін өзгертіп, оны жоғары , өндірістің түрі- кооперация. Кооперативтік еңбектегі барлық артықшылық капиталистік өндірістің ұсаққа қарағанда артықшылығы болып көрінеді. Кооперацияның өзі капиталистік шаруашылыұтың ерекше түрі.</h4>

    Кооперация  қолөнершілердің жеке-дара еңбектерін капиталистік өндіріске біріктіріп, еңбек процестерінде төңкерістің  негізі болады. Тек кооперацияның  арқасында еңбектің қоғамдық өндіргіш күш ретіндегі өнімділігі артады. Еңбектің қоғамдық өндіргіш күшінің артуы еңбек процесінде бірінші өзгеріс болып, капиталға бағынады. Бұл өзгеріс-өндірістің технологиялық қайта өзгерістерінде төңкерістің алғашқы қадамы.

    Кооперациядан басталған еңбек процестеріндегі өзгерістер мануфактурада жалғасады. Мануфактура жұмысшысын жиынтық жұмысшы органның мүшесіне айналдырады. Жекелеген жұмысшыларда бір жақты шеберлік қабілеттері жетілген, ал жиынтық жұмысшыда ол көп жақты болады. Жеке жұмысшы жалпы қолөнерді білмейді, мануфактура істеу мүмкіндігінен айырылған, яғни техникалық жағынан еңбек құралдарына бекітілген, соңғысының қосалқы бөлшегі. Қол еңбек пен қолөнердің негізінде пайда болған мануфактура еңбек құралдарының мамандануын туғызады, «оларды өте шебер пйдаланады».

    ХIХ  ғасырдың  екінші жартысында бастап техниканың дәрежесі  мен сипатында  сапалық өзгерістер болады. Олардың  ішіндегі-металлургия, химияда, машина жасауда, инфраструктура құрылымында- мануфактурадағы еңбек бөліністеріңнің  одан әрі дамуын, демек, ұжымдық қатынастардың да алғы шарттарын жасайды. Іштен жанатын двигательдер электр және т.б. цехтардың, участоктердің, арнаулы кәсіпорындардың құрылуына , әртүрлі экономика саласында жұмыскерлердің пайда болуына негіз болды.

    «Машиналы өндірістің принциптері-өндіріс процестерін құрамды бөліктерге бөлу және мәселелерді машиналар, химия және т.б. арқылы шешу» өндірістің индустриализациялау дуәірінің талабына сай келеді. Машиналы өндіріс ірі өнеркәсіпті туғызды, мұнда өндіріс өндірісті өмірге келтірді, осылардың негізінде өндірістің артықша өсу заңын шығып, дамыды.

    Қарастырылып  отырған экономикалық дәуір электр энергиясын өндіру, жаңа техниканы  игерудің басты факторы еді. Халық  шаруашылығына электрді еңгізу техникалық прогрестің негізі болып, табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға, өндіргіш күштері мол істерге жол ашып, энергияны қолданатын өнеркәсіп салаларын дүниеге әкелді.

    Екінші  бағыт-қоғамдық өндіріске жоғары өнімді өндіріс құрал-жабдықтары енгізіледі, олар жеке-дара еңбек бөлісін математикалық аппараты бар машиналар жүйесімен бірлікте дамытатын принциптерге негізделген.

    Жоғарыдағы  бағыттан кейін үшінші бағыт туады. Ол- қоғамдық өндірістегі технологиялық  буындар санының азаюынан көрінеді. Бұл тенденция енді байқалып келеді, оның болашағы техникалық проблемаларды шешуде жатыр. Мақсат-соңғы өнімге баратын табиғат зат өтетін техниклық буындар санын азайту. Әртүрлі материалдық өндіріс салалардағы технологиялық буындар санын қысқарту еңбек өнімділігн өсіреді, қоғамдық өндірістің материал сіңіргіштігін азайтады, шикізат пен еңбек ресурстарын үнемдейді, жоспарлауды жетілдіреді, табиғи ортаны сақтау, ең соңында еңбектің қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігі көбейеді.

    Машиналардың, ірі кәсіпорындардың бастапқы және одан кейінгі кезеңдерінде, әсіресе, тауарлы қатынастардың индустриалдық дәуірдегі үстемдігі тұсында ұжымдық өндіріс дами келе, ұлғаяды.Сонымен қатар оның заңдылықтыры соншалық қайта өзгереді, ол  туралы енді былай айтуға болады: «...Капиталистік меншік, оның негізінде нақтылы өндірістің ұжымдық түрі жатыр..».Қоғамдық өндірістің мұндай жағдайы таза тауарлы немесе ұжымдық өндіріс деп атауға, жазуға да қарсы болады. Мұндай өзгерістер қоғамдық өндірістің түрі, меншіктің түрі дәрежесінде атап өтуге де, ерекшелеуге де болмайды.

    Өндіргіш  күштердегі, өндірістегі өзгерістер меншіктің жаңа түрінің-ұжымдықтың пайда болуына әкеледі. Меншіктің жаңа түрінің өмірге келуі бұрынғылардың ішінде жаңа қатынастарды қалыптастырады. Бұрынғылардың негізінде жаңа құбылыстардың өзара байланыстарын қайта өзгерту жүйесі жетіспейтін түрлер мен тәсілдердің табысуы арқылы жүреді. Мұның бәрі жаңа құбылыстың қалыптасқандығын көрсетеді. Ол өз бойында қоғамдық өндіріс түрінің бұрынғы заңдылықтары (тауарлы ) және жаңасын ( ұжымдық) сіңіреді. Бұл жаңа құбылыс- аралас экономика.

    <h4>2.2 Аралас экономика: мазмұны және негізгі белгілері

    ХХ  ғасырдың  барысындағы аралас экономика  түсінігі туралы көзқарастар, конвергенция теориясы эволюциясынан басқалары  сапалық өзгеріске ұшырамайды. 80-жылдарда да негізінен аралас экокномиканы «  мемлекет пен жеке сектордың есепке негізделген некеге отырулары» деп анықтады. Мұндай көзқарас Ф. Марш, Э.Шонфилд, Э.Рол, М.Пестон, М.Фламан және басқа қазіргі батыс экономистеріне тән.

    Бұлардың  ой-пікірлерінде аралас экономиканың өмір сүру кезеңдері туралы алшақтық бар. Айталық Э.Шонфилдің айтуынша, аралас экономика үстіміздегі ғасырдың 30-шы жылдарында пайда болса, Э.Ролдың айтуынша, Ұлыбританияда  200 жылдай өмір  сүрген. Мұндай алшақтықтың себебі аралас экономиканың анықтамасын, оның мәнін терең аша алмайды.</h4>

    Бұрынғы КСРО-ның қазіргі экономистерінің  теориялық еңбектерінде: «бұл проблеманы түсінуде үш негізі бағыт анықталады. Біразы аралас экономиканы көп укладтықпен  теңестіреді. Екіншілері аралас қоғамды  «формацияға жатпайтын қоғамның типі» деп қарайды. Ең соңында, үшіншілері бұл қоғамның сипатын өтпелі типке жатқызады». Көзқарастарының әртүрлілігі аралас экономика анықтамасының анық еместігінде жатыр. Алған үш бағыттың мәндік салмағы өтпелі кезеңге ауысқан және ол «аралас» сөзінен де туындайды. Нәтижесінде осы ұғымның мәндік мазмұнын анықтауға бір нәрсе басқамен араласуы тиіс және ол процесс белглілі бір уақытта деген ой аспанында қалықтайды.

    Шынында, алдымен мына сұраққа жауап беруіміз керек: экономика не себептен аралас болады? Немен араласады және бұл  араласу қайда апарады? Аралас экономика неден басталып қалыптасады? Әрбір зерттеуші өз қөздегенің табады. Осы жағынан мына сөздердің жаны бар: «Мынадай түсінікке қарамай проблемалық ситуацияны бағалағанда және теорияны таңдағанда құнды пікірлер объективті экономикалық зерттеулерден анық бөлінуі тиіс».

    Экономика әлемінде қоғамдық өндірістің тауарлы  және ұжымдық түрлері араласуын  тұйықтайды. Экономика дүниесін тек  қана жеке меншіктіден емес, тек  жеке-дара кәсіпкерден емес, сонымен  қатар ұжымдық меншіктен тұрып, олардың түрлілігін қосады.

    Экономикалық  өмірде әртүрлі меншік түрлері пайда  болуының басты себебі- мануфактуралық қоғамдық еңбек  бөлінісімен байланысты.

    Нәтижесінде қоғамдық өндіріс машинаға сүйеніп  өз бойында қарама-қарсы екі тенденцияны  қосады, кәсіпорындар иен өндіріс салаларының оқшаулануы және өзара байланыстылығы. Тауарлы өндірістегі ұжымдық қатынастарды немесе ұжымдық өндірістегі тауарлы қатынастарды қоғамдық өндірістің бір түрінен екіншісіне ауысатын өтпелі жағдайын білдіреді. Қоғамдық өндірістің бұл өтпелі жағдайы нарықтық қатынас дамуының жаңа сатысы- аралас экономика көрсетеді.

    Тауарлы өндіріс аралас экономика, өйткені  мұнда ұжымдық өндіріс қалыптасады, біреуінің заңдылықтары басқасына  айналады. Аралас экономиканың тауарлы  өндіріс болуы- ұжымдық аралас экономиканың қалыптасу кезендерін білдіреді. Аралас экономика қызметінің ерекшелігі, тауарлы өндіріс заңдылықтарына негізделген ұжымдық өндірістің заңдылықтарының әрекеті сипатымен байланысты. Экономикалық қатынастар дамуының табиғи-тарихи процесі меншіктің түрлі формаларының басын қосады. Шаруашылықты жүргізудің бір тәсілі табиғи жолмен басқасына ауысып отырады. Бұл пароцесс Дж. Гэлбрейттің мына ойында  көрініс тапқан: «Екі жүйе нарыққа ауысты. Жоспарлаудың бір түрлерінің конвергенцияға бағыт ұстағаны айқын байқалады». Мұнда автор капитализм мен социолизм айтып отыр, бірақ ол шындыққа сәйкес келмейді. Бұл идеяға атап өтетін жай, қайсыбір процестердің мұндай ойға итермелегені.

    Аралас  экономиканы формациялық емес деп  қарау да күмәнді. Мұндай көзқарас азиаттық өндіріспен ұштасады, оған маркстік-лениндік формация жүйесінде орын берілмегені белгілі. Шын мәнінде бұл көзқарас қоғамдық  қатынастарына сырт қараушылықтан шығады. Бұл құбылыс капитализмде  емес, социолизмде емес, соңғысына капиталистік өндіріс қатынастары енбейді, онда ол-информациялық құбылыс емес. Мұндай көзқарас қоғамдық даму барысындағы процестерді көрсете алмайды.  

    Қазіргі қоғам дамуының объективтік процестерін  талдау мынаны білдіреді: қазіргі экономикалық құрылыс-аралас экономиканы сипаттайды, ол бұрынғының қойнауында туған қоғамдық шаруашылықтың жүргізудің жаңа түрі. Тек сыртқы көрініс түрі тауарлы ұжымдық қатынастардың бар екенін көрсетті, сөйтіп экономис-ғалымдарды аралас экономика туралы айтуға мәжбүр етті, содан кейін теория жасауға кірісті. Қоғамдық шаруашылықты жүргізудің екі түрі аралас экономиканың тарихи алғы шарттары еді. Сондықтан аралас экономика шын өмірдегі қатынастардың бергі жағын емес, ең терендігі шын нақты қатынастарды  айқындайды.

    Аралас  экономиканың «қоғамның өтпелі типі», «мұнда жаңа метацивилизация мен жаңа өндіріс әдісі қатар жүруі» деген түсіндірулер мына сұраққа жауап бермейді: бұндай өтуге не итермелейді? Қарап отырған көзқараста механикалық элемент басым. Ол мынадай тәсілдермен дәлелденеді: болашақ қоғамдық құрылыстың моделі, «жаңа элементтер шындалады».

    Аралас  қоғамда ешкімді, ештеңені, ешқандай қыстау, қинау, шындау жоқ. Мұнда эволюция табиғи жолмен біреулердің жаңадан, бұрынғылардың, қоғамдық өндіріс элементтерінің ескертуімен пайда болып, жүріп  отырады. Оның өтпелілгі мұндағы жаңа өндіріс әдісінің пісіп-жетілуінде, бірақ бұл бір өндіріс әдісінің екіншісіне өту кезеңі емес.Мұндағы процестер өте күрделі, өйткені жаңа  заңдылықтарды  қалыптастыру бұрынғылардың  модификациялануы мен жаңаруы, мәндік қатынастардың өзгерген түрлері туралы сөз болып отыр. Бұлар жөнінде өтпелі кезеңде айтуға болмайды, өйткені  ол бұрынғы түрдегі процестердің өзіне қабылдамайды және адекватты материалдық-техникалық база жасалған кезеңге дейінгіні қамтымайды.

    Шаруашылықты  жүргізудің жаңа түрінің  қалыптасуын айтқанда атап өту керек, мұнда жаңаның бәрі емес, жаңаның жоғары дәрежені, ол қоғамдық өндіріс түрінің біреуін басқамен, өмірге келе жатқанымен жоққа шығару тауарлы өндірітің қатысуында.Өндірістің жаңа ұжымдық түрінің келу процесі-аралас экономика. Аралас экономиканың өтпелі экономикадан айырмашылығы мынада: соңғысы формациялық даму деңгейі және қайта өзгерісті ұйымдастыруды көрсетеді.

    Түрлі елдердің қазіргі экономикасын аралас экономика деп сипаттауға болады, бірақ АҚШ-тың немесе ФРГ-ның экономикасын өтпелі деп айтуға болмайды. АҚШ-тың, ФРГ-ның экономикасы өз бойында тауарлы және ұжымдық қатынастардың заңдылықтарын ұстайды, бірақ туып келе жатқан қоғамдық-экономикалық құрылыстың экономикалық укладтары жоқ. Сондықтан біз АҚШ-тың немесе ФРГ-ның қазіргі экономикасын өтпелі экономика дей алмаймыз. Жаңа экономикалық жүйенің алғы шарттары және жаңа жүйе бір-бірінен өз бетінше дамитын ерекше эмбрион сияқты.

    Аралас  экономика бір өндіріс әдісінен екіншісіне ауысуы құбылысы ретінде  қарау, бұлардың ұзақ өмір сүруінің құпиясы неде деген сұрақ туғызады және бұл сұраққа жауап іздеу жалпы экономикалық негіз абстракты ұғымдар мен адамзаттық тәжірибе ретінде барлық өндіріс тәсілдерін, түрлі экономикалық әдістерге тән және бұл қырынан олар аралас экономикалық белгілерін, ерекшеліктерін білдіре алмайды.

    Зерделеп  отырған құбылыстың белгілерін атау қиын емес, өйткені оларды бұрынғы  ғалым-экономистер өз түсінігімен  ангықтайды. Ғылыми әдебиетте олар монополистік капитализмнің, немесе индустриалды қоғамның, болмаса басқа бір концепцияның белгілі сипаттары ретінде көрінеді. Осы алғы шарттар аралас экономика ұғымын анықтайды және мынадай белгілерін атап өтуге болады.

    Алдымен аралас экономика қоғамдқы өндірістегі  тауарлы және ұжымдық өндірістің балығын, оларға тән заңдар, заңдылықтар мен қатынастарды сипаттайды.

    Құбылыстың  бетінде аралас экономиканың алғашқы  көрінісі-экономикаға мемлекеттің  араласуы. Араласу алдымен мемлекеттің  экономикалық қызметінің күшеюінен  көрінеді, бұған сұранысты ынталандыру, салықты реттеу арқылы инвестицияны ынталандыру, амортизацияны жылдамдату және т.б. шаралар кіреді. Аралас экономикаға тән белгінің бірі-мемлекет пен бизнестің өзара байланысы. Бірақ мұнда басқа да көптеген аралық буындар мен элементтер бар, ол әртүрлі өнеркәсіп, сауда, саяси топтардың мүддесін білдіріп, біртұтас өзара байланыстың түрлері мен саяси соббизм жолымен қоғамдық өндірісті реттеуге қатысады.

    Аралас  экономиканың басты белгісі-мемлекеттік  меншік. Айталық, жеке сектордың қолынан  бәрі келе бермейді, бұл әсіресе  теміржол транспортында, атом энергетикасында, космостық техникада ерекше білінеді.

    Мемлекеттік меншіктің пайда болуы-тауар қатынастарында жаңа лептің, ұжымдық өндірістің үстемдігін сипаттайды. Аралас экономика меншіктің  көптүрлілігі тән, мұнда жеке-дара және ұжымдық меншіктің түрі олардың негізі болып, басқа түрлерінің пайда болуына әсер етеді.

    Аралас  экономиканың маңызды бір белгісі-құндық және жоспарлылық тұтқалар арқылы реттеу. Олардың қолдану басқарудың мемлекеттік  және де басқа органдарында жүреді, бұлар кеңестік және консультация немесе зерттеу сипатында болады. Өнеркәсіп органдарын сәйкестендіретін мемлекеттік жоспарлау принципі негізінде «тұрақтандыру саясатына, салық, ақша және сауда құралдары экономикалық белсенділікті реттеу үшін қолданылады».

    Аралас  экономиканың мәнді бір сипаты микро-макродеңгейдегі экономикалық процестердің ұйымдастырудың, басқарудың ролінің артуы. Ұйымдастыру қатынастары ролінің артуы тек қана техникалық себептерден емес, алдымен экономикалық процестердің салдарынан болады.

    Қарастырып  отырған аралас экономиканың белгілерінің тағы бір жағы-жекеленген кәсіпорындардың трест, концернге, диверсификацияланған фирмаларға ауысуы. Олар микродеңгейдегі ұйымдастыру мен басқарудың қызметін түбіріненөзгертеді. Ісі кәсіпорындардың көлемі, олардың өндірістік тұтынуы, транспорттық және ақпарат мүмкіндіктеріне қарап өнім шығаруы-бәрі баға белгілеуге, сұранысты, ұсыныты бақылауға, нарықтың берекетсіздігін жоюға жағдай жасайды, еркін бәсеке дәуіріне тән қиындықтарды жеңуге көмектеседі.

    Сөйтіп, аралас экономикада нарықты бағалау болады, ол үшін жарнама, маркетингтің, жоспарлаудың және т.б. ірі, орта және ұсақ  фирмалардың тиімді қызмет етуіне ұйымдастырушылық шараларды енгізу қажет. Осыған қарамастан өндірілген өнім көлемін жоспар емес, нарықтық сұраныс анықтайды.

    Экономикалық  орталықтың мемлекет, концерн қызметі  өскенге қарамастан тек нарық  қана нені, қанша, қайда және қалай  өсіру керектігін көрсетеді және бұл өнеркәсіпорындарына жеке қызмет көрсетуге де қатысады.

    Жоғарыда  аталған белгілер аралас экономиканы  қазіргі қоғамның индустриалдық даму дуәіріндегі экономикалық жүйе сипаттайды, оған белгілі заңдылықтар тән. Ол заңдылықтар тауарлы және ұжымдық өндірістің заңдарына бағынады. Көрсетілген түрлер қазіргі қоғамға меншіктің ұжымдық, жеке-дара түрлеріне тән ерекшеліктерді  мемлекеттік меншікпен қатар егеді. Мұндай ерекшеліктер өндірістік сауда және басқа кәсіпорындардың қызметтеріне әсер етеді. Бұларды ескермеу кеңестік шаруашылық  жүйесін күйзеліске әкеледі. Аталған заңдылықтарды елемеудің жалғасуы, әсіресе, кәсіпорын деңгейінде, катакализмге соқтырады.