Ақша қаражаттары мен олардың баламалары. 2

Ақша  қаражаттары мен  олардың баламалары

Қолма-қол  ақшасыз есеп айырысу  нысандары. ХҚЕС № 7 Ақша қаражаттарының қозғалысы жөніндегі  есептілік. 

Жоспар

1. Ақша қаражаттары мен олардың баламалары
2. Қолма қол есеп айырысу нысандары
3. ХҚЕС №7 Ақша қаражаттарының қозғалысы жөніндегі есептілік
4. Қолданылған әдебиеттер

 

Ақша  қаражаттары мен  олардың баламалары

       Барлық шаруашылық жүргізуші субъектілер өз ақша қаражаттарын банкі мекемелерінің тиісті шоттарында сақтап және міндеттемелері бойынша төлемдерін, әдетте, осы мекемелер арқылы ақшасыз нысанда, ал қажет жағдайда Қазақстан Республикасының Ұлттық банкісінің нормативтік құжаттарымен белгіленген шегінде нақты ақшамен есептеуді жүзеге асырады. Егер де заңды тұлғалардың арасындағы төлем сомасы 4000 айлық есептік көрсеткіштен (АЕК) асып түссе, онда олар тек ақшасыз тәртіпке айырысуларды жүзеге асырады. Бұл келтірілген мәлімет заңды тұлғалардың арасындағы әрбір мәміле (контракт,келісімшарт) бойынша шартты түрде пайдаланылады. Егер де контракт сомасы көрсетілген лимиттен асатын болса, онда төлем ақшасыз тәртіпте орындалуы керек, тіптен олар жартылай орындалса да, әрбір төлемнің сомасы 4000 АЕК-тен аспауы керке.    

 Ақша қаражаттарын  сақтау үшін және заңды тұлғалар  арасында есеп айырысу үшін  Қазақстан Республикасының банк  мекемелерінде банк шоттарын  ашады. Банк шоттары – бұл  банк пен клиенттер арасындағы  келісім- шарттың қатынастарын  көрсететін әдіс. Банк шоттары  теңгемен де, шетелдік валютамен  де жүргізіледі және ол ағымдық,  жинақтық және корреспонденттік  болып бөлінеді.    

 Корреспондеттік  шоттар – банк шоттары банктер  мен ұйымдардың кейбір операция  түрлерін жүзеге асырады.    

 Ағымдағы (есеп  айырысу) және жинақ шоттары  – бұл да банктік шоттар, бірақ  олар жеке және заңды тұлғалар  үшін, сондай-ақ заңды тұлғаның  оқшаланған бөлімшелері үшін  де ашылады.    

 Шетелдік  валютадағы қаражаттардың қолда  бары мен қозғалысын есептеу  үшін субъектіге арнап ағымдағы  шоттар ашылуы мүмкін. Ол сыртқы  экономикалық қызметін жүзеге  асыратын және өнімін валютаға  сататын субъект үшін ашылады.  Аккредитивтер, чек (аванс) кітапшаларының  шоттарын және басқаларын субъектілер  ақша қаражаттарын оқшаулап сақтау  үшін және тиісті операцияларын  жүргізу үшін ашады.    

 Субъект шоттарындағы  қаражат олардың иелерінің әмірі  бойынша есептен шығарылады. Субъектінің  рұқсатынсыз шоттағы қаражатты  есептен шығаруға соттың, мемлекеттік  салық қызметінің рұқсатымен  және қолданылып жүрген заңдарда  көзделген басқа жағдайларда  ғана жол берілуі мүмкін.   

  Қазақстан Республикасының аймағында ақшаны төлеу мен аударуды жүзеге асыруда келесі әдістерді: қолма-қол ақшаны аударуды; төлем тапсырманы ұсынуды; чектерді беруді; вексельдерді немесе олардың индоссаменттері арқылы беруді; төлем карточкасын пайдалануды; тікелей дебеттік банкі шоттарына аударуды; тапсырма-талап төлемдерін ұсынуды; инкассалық жарлығын ұсынуды; республиканың заң актілерімен белгіленген басқа да әдістерін пайдаланады.     

 Ақшасыз есеп  айырысудың негізгі нысандары:  төлем тапсырма; чек; вексель;  тапсырма-талап төлемдері; кеден  мен салық қызметінің органдарының  инкассалық жарлықтары болып  табылады.    

 Төлеуші мен  алушылар өзара есеп айырысу  нысандарын келісім-шарт негізінде  анықтайды, сондай-ақ олардың  арасында болатын талаптары мен  міндеттемелерді зачетқа да жатқыза  алады.    

  Төлем тапсырмаларымен  есеп айырысу.  Төлем тапсырмалары онда көрсетілген соманы бенефициардың пайдасына ақшаны жіберушіге қызмет көрсететін банкалушының ақшаны аударғаны туралы тапсырмасы болып табылады. Қызмет пен жұмысты және тауарлы-материалдық құндылықтарды өтеу үшін есеп айырысу кезінде, сондай-ақ қызмет пен тауарға алдын-ала төлем жасаған кезде, аванстық төлемдер жасаған кезде төлем тапсырмаларын пайдаланады.    

 Төлем жасаушы  банкке белгіленген нысандағы  бланкілердегі төлем тапсырманы  ұсынады. Тапсырмаларға қоса төлем  жасаушы банктің талап етуі  бойынша салынатын салықтың шот-фактуралары  және төлемдердің мақсатын растайтын  басқа да құжаттары бірге тапсырылады.  Төлем тапсырмалары жазылып берілген  күннен бастап 10 күн бойы күшінде  болады (жазылған күні есепке  алынбайды). Төлем тапсырмалары төлем  жасаушының шотында қаражат болғанда  ғана орындауға қабылданады. Төлем  құжаттарын электрондық түрінде  де, қағаз ретінде де ұсынуы  мүмкін. Бұл құжаттардың данасын  әрбір банк өздері дербес анықтайды.  Негізінен алғанда, олар екі  данада толтырылады, біріншісі  банкте қалдырылады да, оның электрондық  көшірмесі бенефициарға жіберіледі, ал екіншісі иесіне , яғни ақшаны  жіберушіге қол қойылып, штамп  басылып қайтарылады.

Ақша қаражаттарының баламалары инвестициялар және басқа да мақсаттардан гөрі, ең алдымен қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеуге арналған. Ақша қаражаттарының баламалары ретінде жіктелетін инвестиция ақша қаражаттарының белгілі бір сомасы оңай айналысқа түсуі және құн өзгерісінің шамалы тәуекеліне ұшырауы тиіс. Осылайша, әдетте инвестиция ақша қаражаттарының баламасы ретінде, оның қысқа мерзімі, айталық, үш ай немесе сатып алу күнінен бастап одан аз өтеу мерзімі болған кезде ғана жіктеледі. Меншік капиталына салынған инвестициялар, егер олар, негізінен, ақша қаражаттарының баламалары болып табылмағанда ғана, мысалы, оларды өтеу күніне дейін көп ұзамастан сатып алынған артықшылықты акциялары болған және сатып алудың нақты күні көрсетілген жағдайда ақша қаражаттарының баламаларынан алынып тасталады.  
Ақша қаражаттары мен олардың баламаларына кассадағы ақша қаражаттары мен банктердегі шоттардағы қалдықтары, сондай-ақ ақша рыноктарының құралдарына салынған инвестициялар жатады. Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есепке кіргізілген ақша қаражаттары мен олардың баламалары баланстың мына сомаларынан тұрады:  
19-2 19-1  
Кассадағы ақша қаражаттары мен банктердегі шоттардағы қалдықтар 40 25  
Қысқа мерзімді инвестициялар 370 135  
Бұрын хабарланған ақша қаражаттары мен олардың баламалары 410 160  
Валюталардың айырбас бағамы өзгерістерінің нәтижесі - 40  
Қайта есептелген ақша қаражаттары мен олардың баламалары 410 120  
Ақша қаражаттары мен олардың баламаларына кезеңнің аяғында еншілес кәсіпорынға тиесілі 100 ақша бірлігі мөлшеріндегі банк депозиттері жатады, олар валюталар айырбасы бойынша шектеулерінің болуына қарай холдингтік компанияның пайдалануы үшін еркін қол жеткізілмейді.  
Топтың 2 000 ақша бірлігі мөлшерінде пайдаланылмаған қарыз қаражаттары бар, осыдан 700 ақша бірлігі тек болашақтағы кеңею үшін ғана пайдаланылуы мүмкін.  
Операциялық қызмет 1 700 (140) 1 560  
Инвестициялық қызмет (640) 160 (480)  
Қаржыландыру жөніндегі қызмет (570) (220) (790)  
490 (200) 290 Баламалы ұсыну (жанама әдіс)  
Балама ретінде жанама әдіс бойынша жасалған ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есебіне операциялық пайда капитал айналымындағы өзгерістерге дейін кейде мына төмендегіше беріледі:  
Инвестициялық табысты қоспағанда, табыстар 30 650  
Амортизацияны қоспағанда операциялық шығыстар (26 910)  
Айналым капиталындағы өзгерістерге дейінгі операциялық пайда 3 740  
В қосымшасы  
Қаржы мекемесіне арналған ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп  
Бұл Қосымшаның тек қана бейнелеп көрсету сипаты ғана бар және осы стандарттың бір бөлімі болып табылмайды. Қосымшаның мақсаты - оның мағынасын түсіндіруге көмектесу үшін стандарттың қолданылуын көрсету.  
1. Мысал тек ағымдағы кезеңнің сомасын ғана көрсетеді. Мұның алдындағы кезең үшін салыстырмалы деңгей 1-«Қаржы есептілігін беру» ХБЕС-ына сәйкес ұсынылуға тиіс.  
2. Мысал тікелей әдісті қолдану арқылы берілген.  
19-2  
Операциялық қызметтен түскен ақша қаражаттарының қозғалысы  
Пайыздар мен комиссиялық сыйақылардың түсімдері 28 447  
Пайыздар төлемдері (23 463)  
Бұрын есептен шығарылған қарыздарды қайтару 237  
Жеткізушілер мен қызметкерлерге ақша төлемдері (997)  
4 224  
Операциялық активтердің (артуы) кемуі  
Қысқа мерзімді қорлар (650)  
Монетарлық немесе реттеушілік бақылау мақсаттары үшін  
ұсталып қалатын депозиттер 234  
Клиенттерге аванспен төленген қаражаттар (288)  
 
Кредиттік карточка бойынша дебиторлық  
берешектің таза артуы (360)  
Басқа да қысқа мерзімді айналым бағалы қағаздары (120)  
Операциялық міндеттемелердің артуы (кемуі)  
Клиенттердің депозиттері 600  
Еркін айналыстағы депозит сертификаттары (200)  
Пайдаға салынатын салыққа дейінгі операциялық қызметтен  
түскен ақша қаражаттарының таза сомасы 3 440  
Пайдадан төленген салықтар (100)  
Операциялық қызметтен түскен ақша  
қаражаттарының таза сомасы 3 340  
Инвестициялық қызметтен түскен ақша қаражаттарының қозғалысы  
Ү еншілес кәсіпорнын сату 50  
Алынған дивидендтер 200  
Алынған пайыздар 300  
Дилерлік операцияларға арналмаған бағалы қағаздарды  
сатудан түсімдер 1 200  
Дилерлік операцияларға арналмаған бағалы қағаздарды сатып алу (600)  
Жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар сатып алу (500)  
Инвестициялық қызметтен түскен  
ақша қаражаттарының таза сомасы 650  
Қаржыландыру жөніндегі қызметтен түскен ақша қаражаттарының қозғалысы  
Қарыз капиталын шығару 1 000  
Еншілес кәсіпорынның артықшылықты акцияларын шығаруы 800  
Ұзақ мерзімді қарыздарды өтеу (200)  
Басқа да қарыз қаражаттарының таза кемуі (1 000)  
Төленген дивидендтер (400)  
Қаржыландыру жөніндегі қызметтен түскен ақша  
қаражаттарының таза сомасы 200  
Ақша қаражаттары мен олардың баламаларына  
валюталар айырбас бағамы өзгерісінің ықпалы 600  
Ақша қаражаттары мен олардың баламаларының таза артуы 4 790  
Кезеңнің басындағы ақша қаражаттары мен  
олардың баламалары 4 050  
Кезеңнің аяғындағы ақша қаражаттары  
мен олардың баламалары 8 840  
- Бұл мән сондай-ақ операциялық қызметтен түскен ақша қаражаттарының қозғалысы реттінде көрсетілуі мүмкін.  
- Бұл мән сондай-ақ операциялық қызметтен түскен ақша қаражаттарының қозғалысы реттінде көрсетілуі мүмкін.  
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу нысандары. ХҚЕС 7 Ақша қаражаттарының қозғалысы жөніндегі есептілік. 

Қолма қолсыз есеп айырысу  нысандары

Қолма-қолсыз есеп айырысу нысандары - «Қазақстан Республикасы аумағында тәлем құжаттарын пайдалану және қолма-қолсыз төлемдер мен ақшалай аударымдарды жүзеге асыру ережесі» туралы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банк Басқармасының 2000 жылға 25 сәуірде бекіткен № 179 қаулысына сәйкес, заңды тұлғалар арасындағы 4000 айлық есеп көрсеткішінен асатын теңге сомасынан жоғары мөлшерде есеп айырысулар тек қана қолма-қолсыз тәртіпте жүзеге асырылуға тиіс.

Осы ережеге  сәйкес, қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылатын төлем құжаттарының түрлеріне  мыналар жатады:

• төлем тапсырмасы;
• төлем талабы-тапсырмасы;
• инкассалық үкім;
• чек;
• вексель.

Төлем тапсырмасымен есеп айырысу

Бұл қазіргі  кезде кеңінен қолданылатын есеп айырысу нысаны.

Төлем тапсырмасы—ақшаны аударушының (төлеушінің) аталған тапсырмада көрсетілген ақша сомасын бенефициарға аудару туралы қызмет көрсетуші банкке берген тапсырмасы.

Төлем тапсырмасымен  есеп айырысу кең көлемді төлемдерді жүзеге асыру үшін қолданылады:

• алынған тауарлары мен көрсеткен қызметтері үшін,
• тауарлы емес операциялар (зейнетақы және сақтандыру қорына төлемдер, салықтық төлемдер, банкке комиссиондық жәнет.б. төлемдер) бойынша,
• жабдықтаушылар мен мердігерлерге тауары және көрсетілген қызметтері үшін алдын ала төлеуге,
• аванстық төлемдер бойынша.

Төлем тапсырмасы оны толтырған күннен бастап (оны  толтырған күн есепке алынбайды) он күнге жарайды және төлеушінің шотында қаражат болған жағдайда ғана іске асырылады.

Төлеуге кепіл  болуы мақсатында телеуші мәміленің  шартында төлем тапсырмасына акцепт беруі мүмкін. Бұл жағдайда банк тапсырмадағы соманы төлеу үшін тиісті қаражатты жеке бір шотка аударып қояды. Төлем тапсырмасы аркылы есеп айырысудың кемшілігіне қаражат айналымының біршама қиындығы мен ұзақтығы және клиентгің шаруашылық айналымынан белгілі бір қаражат бөлігінің шығып қалуы жатады.

Төлем тапсырмасымен  есеп айырысудың артықшылығы, оның әмбебап  есеп айырысу нысаны ретінде ішкі банкаралық есеп айырысуларда және мемлекетаралық жабдықтауларға байланысты, тауарлы  және тауарлы емес операциялар бойынша, сатып алған тауарын төлеу  және алдын ала төлеу, аванс арқылы төлеуде қолданылумен сипатталады.

Төлем талап-тапсырмасы

Бұл қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысудың жаңа нысаны, біздің тәжірибеге 1990 жылы енгізілген болатын. Мұнда төлем талабы және телем тапсырмасынын. элементтері қатар қамтылған.

Төлем талап-тапсырмасы — бенефициардың төлеушіге оған қызмет көрсетуші банкке бағытталған, жөнелтілген өнім, атқарылған жұмыстар және көрсетілген қызмет қунын жіберілген есеп айырысу құжаттары негізінде  төлеу талабы.

Төлем талап-тапсырмасын  бенефициар толтырады да, оны коммерциялық құжатгармен бірге бірден аударушынын. банкіне жібереді. Аударушының банкі, ол төлем талап-тапсырмасын төлеушіге  береді. Ал аударушы, банкке келіп түскеннен  бастап, үш күн ішінде төлем туралы банкке келісімін беруге тиіс. Төлем  талап-тапсырмасы банктегі аударушының шотында ақша болған жағдайда ғана қабылданады. Төленбеген төлем талап-тапсырмасы 3 күннен 30 күн аралығында № 1 картотекаға орналастырылуы мүмкін

Төлем талап-тапсырмасы бойынша төлеуден бас тартатын болса, оны осы үш күн ішіңце банкке хабарлайды. Сөйтіп төлем талап-тапсырмасы жөнелту  құжаттарымен және төлеуден бас тартуын  хабарлайтын құжатпен бірге тікелей бенефициарға кайтарылады. Төлем талап-тапсырмасы бойынша есеп айырысудағы құжат айналымы мынадай сызбамен беріледі:

Төлем талап-тапсырмасымен  есеп айырысудың мынадай артықшылықтары бар: келісімшарт тәртібінің нығаюына мүмкіндік береді және құжат айналымын  жылдамдатады.

Инкассалық  өкім

Инкассалық  өкім — заң актілерінде көзделген жағдайда ақшаны жөнелтушінің келісімінсіз, оның банктік шотынан ақшаны алу ушін пайдаланылатын төлем құжаты

Инкассалык өкім салық және кеден органдарына  төленбеген төлемдерді, сондай-ақ соттың шешімі бойынша басқа да төлемдерді талап ету жағдайында қолданылады. Мұндағы салық және кеден органдарынын, инкассалық өкімінен басқасы міндетті түрде соттың шешімдері, бұйрығы, қарары және қаулысы бойынша берілетін  орындау парағымен берге жүреді.

Инкассалық екімде төлемнің тағайындалуы ақшаны аударушының  банктік шотынан, оның келісімінсіз ақшаны алуға құқық беретін заңдық актіге сілтеме көрсетіледі.

Салық және кеден  органдарынан келіп түскен инкассалық өкім сомасы аударушынын, шотындағы  қаражат көлеміндетөленуі мүмкін, яғни қаражат келемі толық жетпеген жағдайда, сол құжаттын, келесі бетіне «жартылай төленді» деген белгі қойылуға тиіс. Қалған сома қаражатгың шотқа түсуіне қарай төленеді. Тек қана соттың шешімен келетін инкассалық өкімдер шотта қаражат сомасы жеткілікті болған жағдайда төленеді, керісінше жағдайда ол шоттағы қаражат қозғалыоына тыйым салынды. Мұндай төлем құжаттары басқа құжаттарға қарағанда кезектен тыс төленуге тиіс.

Чекпен  есеп айырысу

Чекті есеп айырысу  барысында төлем құралы ретінде  заңды және жеке тұлғалар пайдалана  алады. Чек арқылы есеп айырысудың қолайлылығы  мынада:

• егерде төлеуші тауарды алғанға дейін төлегісі келмей, ал жабдықтаушы төлеуге кепіл бергенше тауарын жібергісі келмеген жағдайда;
• сатушы белгісіз болған жағдайда.

Еліміздегі чекті  пайдалану барысы 1998 жылғы 5 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі Басқармасының бекіткен № 266 қаулыға сәйкес жүзеге асады.

Аталған ережеге  сәйкес чектер төмендегідей түрлерге бөлінеді:

• Кепілденген чек — чек беруші банкі шотындагы қаражаттың көлеміне байланыссыз чекте көрсетілген соманы төлеуге қызмет көрсетуші банктің беретін кепілін көрсететін чек.
• Кепілдендірілмеген чек — чек беруші банктің кепілдігі көрсетілмеген чек;
• Қамтамасыз етілген чек — банкке алдын ала салған депозитпен қамтамасыз етілген чек;
• Қамтамасыз етілмеген чек — депозитпен қамтамасыз етілген чек.

Ережеге сәйкес, чек — бұл чек берушінің чекті қабылдаушы банкке, өзара жасалған келісімшарт негізінде чекте көрсетілген соманы чекті ұстаушыға төлеу туралы бұйрығы.

Чектің өзіне  тән төмендегідей көрсеткіштері  болады:

1. «чек» деген атауы;
2. чек номері мен сериясы;
3. чектің қызмет ету мерзімі;
4. чек берушінің аты-жөні;
5. чек берушінін, СТТН-і;
6. Санмен және жазбаша түрде көрсетілген сомасы, күні, айы, жылы, чек берген жері және чек берушінің қолы мен мөрі;
7. чек ұстаушының аты-жөні;
8. чек ұстаушының СТТН-і;
9. чекті төлеуге міндетті чек беруші банктің атауы;
10. чек беруші банктің жеке банктік коды;
11. «Бұйрық бойынша төлеңіз» кестесі;
12. «Төлемнің тағайындалу» кестесі;
13. Чекті төлем ретінде қабылдағаны туралы чек ұстаушының белгі соғатын орыны;

Чектер қолма-қолсыз телемдерді жүзеге асыру және қолма-қол  ақшалай алу үшін пайдаланылады. Қазақстан Республикасында чекпен есеп айырысу тек қана ұлттық валютада жүзеге асады. Банктен қолма-қол ақшалар алуға арналған чектің түріне ақшалай чек жатады. Мұндай чектің түрін Ұлттық Банктің бекітілген нысанында 2003 жылдың 1 қаңтарына дейін екінші деңгейдегі банктер өздерінің клиенттеріне беріп келсе, бүгінгі күні кез келген коммерциялық банк өзінің нысанында чекті шығарып отыр. Чекті пайдалану банктен алатын чектік кітапша негізінде іске асады. Чек алу үшін шот иесі банкке чектік кітапша алуға өтінішін жасайды. Чектің қызмет ету мерзімі тотырылған күнді есептемегенде он күнді құрайды.

Қолданылатын  төлем құралдарының түрлері бойынша  қолма-қол жасалмайтын төлемдер құрылымы өткен кезендермен салыстырғанда  айтарлықтай өзгерген жоқ. Бұрынғысынша, төлем тапсырмалары (жоғарыда көрсетілген  телем құралдарын пайдалана отырып қолма-қол жасалмайтын төлемдердің  жалпы санынан 35,8% және жалпы көлемінен 94,3%) және төлем карточкалары (тиісінше 58,6% және 1,8%). Қазақстанның аумағында  ең кеп таралған болып табылады.

Төлемдік талап-тапсырмаларды (телемдердің саны бойынша 0,1 % және келемі бойынша 0,5%) және инкассалық өкімдерді (төлемдердің саны бойынша 0,4% және көлемі бойынша 0,3%) пайдалану үлесі елеусіз ғана болды.

Төлем құралдарының жалпы санының өсуі негізінен  төлем тапсырмалары санының 4 590,7 мың  транзакдияға және төлем карточкаларын  пайдалана отырып операциялар санының 13 231,4 мың транзакцияға өсуіне себепші  болды. Төлемдер келемінің өсуі негізінен  төлем тапсырмаларын пайдалана  отырып, төлемдер көлемінің 12,7 трлн. теңгеге  кебеюіне байланысты болды.

  ХҚЕС № 7 Ақша қаражаттарының қозғалысы жөніндегі есептілік.

       Бухгалтерлік есеп шаруашылық қаражаттарының құрамындағы және оларды жабу көздеріндегі болған барлық өзгерістерді, шаруашылық процестерін және олардың нәтижесін толық және дер кезінде көрсетуге арналған. 
Ақша қаражатының козғалысы туралы есеп беру. ХҚЕС №7 талаптары бойынша жасалады. Есепте негізгі (немесе операциондық), инвестициялык, және қаржы жөніндегі қызметін жүзеге асыру нәтижесінде алынған ақшалай қаражат ағыны туралы барлық деректері, сондай-ақ қаржы қызметінде пайдаланылатын таза ақшалай қаражаты, ақшалай қаражаттың және олардың эквиваленттерінің таза көбеюі, жылдың басындағы және аяғындағы ақшалай қаражат пен оның эквиваленттері көрсетіледі. 
№7 халықаралық қаржылық есеп стандартына сәйкес субъекттер жасаған "Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп" заңды тұлғаның қаржылық жағдайыңдағы өзгерісті бағалауға мүмкіндік береді, бұл оларды есепті кезең ішіндегі операциондық, инвестициялық (ұзақ мерзімді алашақтарды сатып алу мен сату) және қаржылық қызметі (жеке капиталы мен заем қаражаттарының мөлшері және құрамындағы өзгеріс нәтижесі болып табылатын заңды тұлғаның қызметі) тұрғыдан алғанда қаражаттардың түсуі мен жұмсалуы туралы хабарламамен қамтамасыз етеді. Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп субъекттің есепті жылдың ішіндегі қаржылық есебінің құрамында беріледі.[48] 
Ақша қаражаттарынның қозғалысы туралы есеп беру- Бұл «Ақмай» АҚ-ның қаржылық жағдайындағы өзгерістерді сипаттайды. Бұл есеп беруді жасаудың қажеттілігі белгілі бір есеп кезеңінде серіктестік құралдарының көзін және бұл құралдардың қалай қолданылып жатқандығын көрсету қажеттілігімен туындады.  
Акционерлік қоғамның кассасында жалпы ақша сомасы 510,0 млн теңгені құрайды. Соның ішінде: 
Тауарларды (жұмыстарды,қызмет көрсетулерді) сатудан түскен табыс-469 млн теңге.  
Алынған аванстар – 33,0 млн теңге. 
Басқалар – 8,0 млн теңге. 
Ақша қаражатының есептен шығуы – 190,0 млн теңге. 
Түскен ақша қаражаттының таза соммасы – 320,0 млн теңге. 
Ақша қаражаттының есептен шығуы – 40,0 млн теңге. 
Ішкі шаруашылық есеп айырысу нәтижесі бойынша ақша – 240,0 млн теңге. 
Жалпы жиынның өсуі немесе кемуі өткен кезең бойынша - 40,0 млнтеңге. 
Есеп кезеңінің басындағы ақша қаражаттары- 76,0 млн теңге. 
Есеп беру кезеңі соңында ақша қаражаттары -36,0 млн теңге. 
Ақша қаражаттарының қозғалысы операциондық, инвестициялық және қаржылық қызметі тұрғысынан алған мағлұматтардың мазмұнын ашу үшін керек, мұның өзі заңды тұлғаның қаржы жағдайын және қызмет түрлерінің ықпалын бағалауға мүмкіндік береді. 
Инвестициялық қызметтен түсетін ақшаа қаражаттарының қозғалысын ашып көрсеткен кезде тура әдіс пайдаланылуы мүмкін, бұл әдіс жағдайында ақшалай түсім каражаттары мен төлемдердің негізгі түрлері ашып көрсетіледі, не жанама әдіс пайдаланылуы мүмкін, бұл әдіс жағдайында ақшалай түсім қаражаттары мен төлемдердің негізгі түрлері ашып көрсетіледі, не жанама әдіс пайдаланылуы мүмкін, бұл әдіс жағдайында таза табыс пен зиянға ағымдағы активтер мен міндеттемелерге, ақша операцияларының өзгерістеріне, сондай-ақ инвестициялык немесе қаржылык қызметгің нәтижесі болып табылатын кірістеріне немесе зияндарына қарап түзетулер енгізіледі. 
Операциондық қызметтегі ақша қозғалысын анықтау үшін тікелей және жанама әдістер пайдаланылады. 
Тікелей әдісте ақша қозғалыстарының негізгі түрлері ашылады. 
Мысалға, өнімді сатудан түскен түсімнен сатып алынған материалдардың барлык төлем түрлерін, КДШ (көлік-дайындау шығыстарының) төлемін, несие үшін пайыздық төлемдерін, бюджетке тиесілі төлемдерін шегереді. 
Операциондық кызметте тікелей әдісті пайдаланған кезде ақша қаражатының түсуі мен шығуының нәтижесі: өнімді, жұмысты, қызметті сатқаннан түскен түсімнен, алынған аванстан, пайыздан, дивиденттен, роялтиден және т.б. табыстардан; жабдықтаушылармен және мердігерлердің қарызын төлегеннен, берілген аванстан, төлеген жалақыдан, бюджет пен бюджеттен тыс төлемдерінен жәнет.б. шығыстарынын тұрады.[48] 
Жанама әдістер — бұл әдісте таза табыс немесе зиян өзгерген ағымдағы активтер мен міндеттемелеріне, ақшасыз операцияларына, сондай-ақ өткен жылдармен салыстыра отырып, қаржылық және инвестициялық кызметтердің нәтижесі болып табылатын табыстар мен шығыстарға түзету жасалады. Бұл әдісте баланс мәліметтері мен қаржьшык-шаруашьшық қызметінің нәтижесі туралы есеп беру мәліметтерін негізге алады. Бұл әдіс қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп берудің әрбір баптарына түзету енгізуді көздемейді. Тек қана таза табыс сомасын өткен жылдармен салыстыру арқылы есептік кезеңнің көрсеткіштеріне түзетулер енгізіледі. Жанама әдіс пайдаланылуы мүмкін, бұл әдіс жағдайында ақшалай түсім каражаттары мен төлемдердің негізгі түрлері ашып көрсетіледі, не жанама әдіс пайдаланылуы мүмкін, бұл әдіс жағдайында таза табыс пен зиянга ағымдағы актавтер мен міндеттемелерге, акша операцияларының өзгерістеріне, сондай-ақ инвестициялық немесе қаржылық қызметтің нәтижесі болып табылатын кірістеріне немесе зияндарына қарап тұзетулер енгізіледі. 
«Ақмай» АҚ-ның қаржылық есеп берудің келесі формасы ол , яғни кәсіпорынның – «Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп беруі».

       Халықаралық қаржылық есептілік  стандарттарына (бұдан əрі - ХҚЕС)

сəйкес ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп оларды операциялық,

инвестициялық немесе қаржылық қызмет бойынша жіктей отырып, кезеңдегі

ақша қаражатының  легін беруге тиісті.

1. Ақша қаражаты  жəне оның баламасы. ХҚЕС-ке сəйкес ақша

қаражатына жəне оның баламасына:

- қолма-қол ақша жəне талап еткенге дейінгі салымдар;

- ақша қаражатының  белгілі сомасына жеңіл айналдыратын  жəне

құндылықтың өзгеруінің шамалы тəуекеліне ұшырайтын қысқа мерзімді,

өтімділігі жоғары салымдар қосылады.

Осы мақала мынадай көрсеткіштерден қалыптастырылды жəне

қамтылды:

- басындағы ақша қаражаты жəне оның баламасы;

- соңындағы ақша қаражаты жəне оның баламасы;

- ақша қаражатының  жəне оның баламасының таза  қозғалысы;

- ақша қаражатына  жəне оның баламасына айырбас  бағамдарының ықпал

етуі.

Осы мақаланы анықтау  үшін жалпы формула болып табылатындар:

ақша қаражаты жəне оның баламасы = ақша қаражатының жəне оның

баламасының таза қозғалысы + ақша қаражатына жəне оның баламасына

айырбас бағамдарының ықпал етуі.

Операциялық қызмет – компанияның негізгі түсім əкелетін қызметі мен

инвестициялық жəне қаржы қызметтерінен басқаша  өзге қызметі. Операциялық

қызмет нəтижесінде  пайда болатын ақша легінің мысалдары болып

табылатындар:

- өнімді сатудан,  жұмыстар орындау мен қызметтер  көрсетуден түскен

ақша, сондай-ақ сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден түскен аванстар.

- жедел лизинг  ұйымдастыруға активтер беруден түскен ақша,

гонорарлар, комиссиялық  жəне басқа осындай түсімдер.

- тауарлар мен  қызметтер жеткізушілерге ақша төлеу.

- қызметкерлерге ақша төлеу жəне өз қызметкерлерінің тапсырмалары

бойынша ұйымдардың жасаған төлемдері.

- егер олар  инвестициялық жəне қаржы қызметтерінің нақты

операцияларына  жатқызылмайтын болса ғана, ақша төлемдері  немесе пайдаға

салықтың ақшалай өтемі.

- ақша төлемдері  немесе басқа салық төлемдеріне ақшалай өтем.

- ұйымның қайта  сату мақсатында сатып алатын  бағалы қағаздарын

сатып алу жəне сату нəтижесінде пайда болатын  ақша легі.

- сыйақы нысанындағы ақша түсімі.

- басқа ұйымдардың жарғылық капиталдарына қатысудан алынған

дивидендтер, өзіндік  құн əдісі бойынша ескерілетін  салымдар.

- сақтандыру  сыйлықақысы жəне талап қою, жыл сайынғы жарналар

жəне өзге сақтандыру сыйақылары ретінде сақтандыру ұйымдарының ақша

түсімдері жəне төлемдер.

- мəмілелер жасау үшін немесе сауда мақсатындағы келісім-шарттар

бойынша ақша түсімі жəне төлемдер.

Инвестициялық қызмет – ақша баламасына жатпайтын  айналыстан тыс

активтерді жəне басқа инвестициялары сатып алу  жəне сату.

Инвестициялық қызмет нəтижесінде пайда болатын ақша лектерінің

мысалдары:

- негізгі құрал-жабдықтарды,  материалдық емес активтерді  жəне

айналымнан тыс активтердің басқа түрлерін сатып алумен байланысты ақша

төлемдері. Оларға сондай-ақ материалдық емес активтерді əзірлеуге

капиталдандырылған  шығындармен, сондай-ақ өз өндірісінің негізгі құрал-

жабдықтарымен байланысты төлемдер жатады.

- негізгі құрал-жабдықтарды,  материалдық емес активтерді  жəне

айналымнан тыс активтердің басқа түрлерін сатудан түскен ақша түсімі.

- басқа ұйымдарға заемдар беру.

- басқа ұйымдарға бұрын берілген заемдар бойынша осы заемдардың

негізгі сомаларын  өтеумен байланысты түскен ақша түсімі.

- басқа ұйымдардың үлестік немесе борыштық құралдарын сатып алуға

жіберілген ақша (ақша баламасы болып табылатын үлестік  немесе борыштық

құралдар сатып  алу мен байланысты төлемдерден, сондай-ақ кейіннен сату

үшін сатып  алынған сол үлестік немесе борыштық құралдар үшін төлемдерден

басқа).

- басқа ұйымдардың үлестік немесе борыштық құралдарын сатудан

түскен ақша түсімі (ақша баламасы ретінде жіктелетін сол үлестік немесе

борыштық құралдар сатудан алынған түсімнен, сондай-ақ əрмен қарай сату

үшін сатып  алынған сол үлестік немесе борыштық құралдарды сатудан алынған

түсімнен басқа).

- салымдары қатысу  əдісі бойынша есепке алынатын  тəуелді жəне

бақыланатын ұйымдардың жарғылық капиталына қатысудан алынған

дивидендтер.

Қаржылық қызмет – меншік капиталдың жəне компаниялардың заем

қаражаттарының  мөлшерінде жəне құрамында өзгерістерге жеткізетін қызмет.

Қаржылық қызмет нəтижесінде пайда болған ақша легінің мысалдары:

- акциялар (акцияға сыйлықақының мөлшерін қоса) эмиссияларынан

немесе басқа үлестік құралдардан ақша түсімі.

- меншік акциялар  сатып алу (ие болу).

- қысқа мерзімді жəне ұзақ мерзімді кредиттер мен заемдар сияқты заем

қаражатын тартумен байланысты ақша түсімі.

- заем қаражатын  өтеуге жіберілген ақша төлемі.

- лизинг алушының  жалдау ақысын аударуы.

- алынған заем  қаражаты бойынша сыйақы төлемі.

- дивидендтер  төлеу.

Ақша қаражатының  қозғалысы туралы есептің дұрыстығын тексеру

мақсатында мынадай  формула пайдаланылады:

ақша қаражаты жəне оның баламасы = операциялық қызметтен  түскен

ақша қаражатының  қозғалысы + инвестициялық қызметтен түскен ақша

қаражатының қозғалысы + қаржылық қызметтен түскен ақша қаражатының

қозғалысы.

Көрсетілген ақша қаражаты легінің əрқайсысының ақпаратын ашу

бойынша осы  жəне басқа талаптар барынша толық  дəрежеде осы процедураның

1-қосымшасында  берілген. Сонымен бір мезгілде, осы қосымша ҚР екінші

деңгейдегі банктердің (бұдан əрі - Банк) тікелей əдіспен ақша қаражатының