Қазақ халқының қолөнері

Мазмұны

Кіріспе……………………………………………………………………...............4

1. Бейнелеу өнері.................................................................................................. ....5

1.1 Бейнелеу өнерінің түрлері .............................................................................. .6

   1.1.1 Сәуле өнері..................................................................................................6

   1.1.2 Мүсін өнері...................................................................................................7

   1.1.3 Кескіндеме өнері..........................................................................................8

   1.1.4 Графика өнері...............................................................................................9

1.2 Қазақстанның Бейнелеу өнері..........................................................................9

2. Музыка өнері......................................................................................................11

2.1 Музыкалық өнердiң қалыптасуы , жіктелуі , ерекшелігі.............................11

2.2 Қазақ халқының музыка өнері......................................................................14

3. Қазақ халқының қолөнері.................................................................................15

Кіріспе

    Өнер — көркем образдар жүйесі арқылы адамның дүниетанымын, ішкі сезімін, жан дүниесіндегі құбылыстарды бейнелейтін қоғамдық сана мен адам танымының формасы. Өнер өмірде болған оқиғаларды қаз-қалпында алмай, өзгертіп, түрлендіріп, көркем образдарды типтендіру арқылы сомдайтын эстетикалық құбылыс. Оны қоғамдық сананың өзге формаларынан даралайтын белгісі де адамның шындыққа деген эстетикалық қатынасы болып табылады. Өнердің мақсаты – дүниені, адам өмірін, қоршаған ортаны көркемдік-эстетикалық тұрғыдан игеру. Көркем шығарманың бел ортасында нақты бір тарихи жағдайда алынған жеке адам тағдыры, адамдардың қоғамдық қатынастары мен қызметтері тұрады. Олар суреткер қиялы арқылы өңделіп, көркем образдар түрінде беріледі. Шығарманың суреттеу тәсілі, құрылымдық келбеті, көркем бейне жасаудың материялдық арқауы өнер түрлерінің ерекшеліктерін айқындайды. Осыған сай өнердің:көркем әдебиет,музыка,мүсін,кескіндеме,театр,кино,би,сәулет өнері, т.б. түрлері бар.

    Өнердің қызметін, қоғамдық сананың, адам танымының айрықша формасы ретіндегі ерекшелігін айқындайтын белгілі бір анықтама беру немесе оның адам өміріндегі маңызы мен мәнін анықтау жайлы тартыстар бүкіл мәдениет тарихында тоқталған жоқ. Өнер жайлы: “табиғатқа еліктеу”, “Құдайды тану”, “шындықты бейнелеу”, “сезім тілі”, т.б. анықтамалар берілді. Көптеген теорияшылар өнердің күрделілігі мен санқырлылығына сай оның мән-маңызын тек танымдық немесе идеялдық, яки эстетикалық деп біржақты қарастырушылар да болды. Осындай көзқарастарға қанағаттанбай өнертанушылар өнердің бойында таным да, шындықты көре білу де, жасампаздық та, көркем бейне де, рәміз сияқты көптеген мәселелер келісті үйлесімде, тығыз қарым-қатынаста деген тоқтамға келді. Өнер жеке тұлғаның жан-жақты дамып жетілуіне, оның эмоционалды күйіне, интеллектуалды өсуіне ықпал етіп, адамзаттың қордаланған сан ғасырлық мәдени тәжірибесінен, даналығынан сусындауға мүмкіндік береді. Өнер туындысы адам сезіміне қозғау салумен бірге, баяндалған оқиғаны басынан өткізгендей тебіреніске, кейіпкердің қуанышына сүйінген, қайғысына күйінген толғанысқа әкеледі, эстетикалық ләззәтқа бөлейді. Ол ерекше көркем образды рәміздер жүйесі арқылы, айрықша көркем тіл ретінде көрініп, адамдардың санасына жол табады. Адамның көркем шығармашылдық әрекеті сан алуан қалыпта дамып, ол өнердің түрлері, тектері, жанрлары ретінде таратылады.

1.Бейнелеу өнері  

    Бейнелеу өнері   — дүниені көзбен көріп, түйсіну негізінде бейнелейтін пластикалық өнердің бір саласы. Бейнелеу өнеріне негізінен кескіндеме мүсін, графика жатады. Бейнелеу өнерінің белгілері архитектура, безендіру және қолданбалы өнерде көрініс табуы мүмкін. Сондықтан шартты түрде оларды да Бейнелеу өнері қатарына жатқызады. Сондай-ақ, театр, кино, теледидардағы безендіруді, көркем дизайнды да Бейнелеу өнері ретінде таниды. Бұл өнердің де негізінде адам, табиғат және заттық әлемді тұтастықта, бірлікте қарастыру жатыр. Бейнелеу өнері дүниені байқау, бақылау, көру нәтижесінде оның көркем бейнесін жасайды. Әр ғасыр, дәуір, кезеңде пайда болған Бейнелеу өнерінің туындылары өзіндік бейнелеу жүйесі мен көркемдік үндесудің түрлі типтерін құрайды. Бұл өнер танымдық, құндылық және қарым-қатынастық қызметімен де ерекшеленеді.Бейнелеу өнерінің негізі-шынайы болмыстың көркем образын сомдау.Сонымен қатар, өнер адамзат баласының дүниетанымының, ой-өрісін кеңейтіп,шығармашылық қабілетін оятып,адамның жан дүниесін рухани байытады.Бейнелеу өнері тарихындағы әр түрлі мектептердің ,ағымдардың ,стильдердің,шығармашылық жеке тұлғалардың дамуы күрделі әрі бір-біріне қарама-қайшы болып келеді. Өнер иелері тек қана өздерінің өмірден алған әсерлері мен байқауларына ғана емес ,сол сияқты адамзат баласының ғасырлар бойы өнердегі жинаған тәжірибесіне сүйенеді. Ол-ұлттық  мектептер дәстүрі және оған кереғар заманауи өміп дүниетанымын көрсетуге ұмтылу болып табылады. Уақыттық даму процесі басқа өнер түрлері бір-біріне (әдебиет, музыка, театр, кино) қарағанда Бейнелеу өнерінде шектеулі, ол негізінен кеңістіктік ауқымымен ерекшеленеді. Суретші өз көзімен көріп, түйсінген шындығын сол сәттегі қалпымен көрсетуге ұмтылады. Өмір құбылыстары типтік жағынан таңдап алынып, заманның тірлік-тынысы жан-жақты көркемдік қуатпен беріледі. Бейнелеу өнерінің көркемдеу құралдарына сурет, түрлі түс, пластика, жарық пен көлеңке, композиция, ырғақ жатады. Шығармалар заттық материалдан дайындалатындықтан оған пәндік, заттық болмыс тән. Бейнелеу өнерінің әр жанры қоршаған әлемнің бейнесін түрліше береді: кескіндеме түрлі түрлі-түсті бояуды, графика түрлі сызықтардың қиылысуын, көлеңке мен жарықтың астасуын, мүсін пластикалық үш өлшемді (биіктік, ендік және аумақтық) пайдаланады. Бейнелеу өнерінің барлық жанрындағы шығармалары мазмұнына қарай монументальді-сәндік және қондырмалы болып екіге бөлінеді. Қондырмалы шығармалар негізінен музейлер, галереялар немесе үй интерьерлерін безендіріп, сол жерлерде орналасады. Монументальді кескіндеме ғимараттардың ішкі қабырғаларында, интерьерде және экстерьерде жазылады. Монументальді мүсін архит. кешендерде, қала көшелері мен алаңдарда, мекеме ғимараттарының қасбеті мен интерьерлерінде орналасады. Шығыс және батыс Бейнелеу өнеріне тарихи даму процесі барысында қалыптасқан портрет, пейзаж, натюрморт сияқты жанрлар ортақ. Бейнелеу өнері тарихы адамзат тарихымен қатар басталған. Көне дәуірден біздің заманымызға дейінгі жер бетінде болған небір өркениет пен мәдениеттің іздері осы өнер арқылы таңбаланып, бізге жеткен. Бейнелеу өнерінің даму жолы шартты түрде бірнеше кезеңге бөлінеді: алғашқы қауымдық өнер, ежелгі дәуір өнері, орта ғасыр өнері, қайта өркендеу дәуірі, жаңа дәуір өнері, қазіргі заманғы өнер. Жер шарының әр аймағындағы ежелгі адамдар тұрағынан Бейнелеу өнерінің алғашқы үлгілері табылған.

1.1 Бейнелеу өнерінің түрлері

    Бейнелеу өнері тарихының дамуы үрдісінде оның көптеген түрлері қалыптасады.Атап айтсақ;сәулет,мүсін,кескіндеме,графика,қолданбалы-сәндік ,дизайн тәрізді өнер түрлері.Осы өнер түрлерінің бәрі дүниенің болмысын,оның жоғары этикалық идеалдарың,сұлулығы мен әсемдігін насихаттайды,Олардың әрқайсысының өзіндік көркемдік бейнелеу әдіс-тәсілдері ,материал, бейне танымдық әсері,өмірдегі атқаратын роль ерекшеліктері жеткілікті.Ән өнер түрі гүлдену мен құлдырау кезеңдерін бастан кешіреді,яғни олардың даму үрдісі әрдайым біркелкі бола бермейді.Өнердің қай түрінің де өз көркемдік мүмкіндіктері мен даму көкжиектерін кеңейтіп отыру мүмкіндіктері бар. Оған басқа да өнер түрлерінің негізін пайдалана отырып ,ғылым мен техниканы меңгенру арқылы қол жеткізіледі.Бейнелеу өнері тарихының дамуының өн бойында,көркемдік шығармашылықтың кейбір негізгі ұстанымдарын жаңа материалдар, жаңа көркемдік мүмкіндіктері призмасы арқылы бұза отырып,жаңа өнер түрлерінің болғандығына уақыт куә.

1.1.1 Сәулет өнері

    Сәулет өнері –адамзаттың қоғамдық және жеке күнделікті өмірдегі сұраныстарына арналған ғимарат,құрылыс кешендерін тұрғызу өнері болып саналады.Кез-келген  ғимарат тіршілікке қажетті ішкі кеңістіктен тұрады,ол сәулет өнері тілімен айтқанда интерьер деп аталады. Оның пішінің бейнелеу ерекшілігі ,кеңітікте еркін қозғалу ,қолайлылық қажеттілігі мен белгілі бір атқаратын қызметіне байланысты.

    Ғылым мен техниканың дамуына,сонымен бірге адамның материалдық сұраныстарының өзгеріп тұруына байланысты сәулет өнері материалдық мәдениеттің бір түрі болып саналады. Осыған қарамастан сәулет өнерін біз нағыз бейнелеу өнері түрі деп қарастырамыз,өйткені сәулет өнерінің көркемдік образдарында,қоғамдық өмірдің құрылымы ,оның рухани мәдениетінің дамуы және эстетикалық идеалдары бейнеленеді.

    Сәулет өнеріндегі  түпкі ой,мақсаттылық,ішкі көрініс  пен кеңістікті ұйымдастыру және сәулеттік салмақтардың топталуы мен жеке және тұтас пропорцияларының ара-қатынастары арқылы ашылады.Ішкі көрініс пен ғимарат көлемінің өзара байланысы сәулет өнерінің көркемдік тілінің ерекшелігін білдіреді.Ғимараттың сыртқы көрінісінінің көркемділуінің де маңызы зор.Өнердің басқа түрлеріне қарағанда сәулет өнері өзіндік көркемдік және монументалды пішіндерімен бұқара халықтың санасына әрдайым әсер етіп отырады.Ол әрқашанда қоршаған ортамен тікеле» байланыста болып, жергілікті табиаттың ерекшелігін ашып,соған сәйкестенуге қызмет етеді.Әр қаланың адамдар тәрізді өзініің қайталанбас бет-пішіні,мінез-құлқы ,өмірі,тарихы бар.Олар қазіргі заман өмірі мен өткен шақ тарихын баяндайды.Олар қазіргі заман өмірі мен өткен шақ тарихын баяндайды.Адамның қоғамдық қажеттілігінің әр алуандылығын сәулет өнерінің тұрғын үй,қоғамдық-азаматтық,өнеркәсіптік салаларын туындатады.

    Сәулет өнері  өзінің көркемдік гүлдену кезеңдерінде басқа да өнер түрлерімен бірге тығыз байланыста дамып отырады.Мүсін,кескіндеме,қолданбалы-сәндік ,дизайн өнерлері ғимарат жобасының идеялары нақты образдармен жүзеге асырады.Бұл жерде сәулет өнері мен бейнелеу өнерлерінің  синтезі бірін-бірі толықтырып,байыта түседі.

1.1.2 Мүсін өнері

    Мүсін өнері  сәулет өнері тәрізді көлемді-кеңістікті өнер түрі ,бірақ оның түпкі табиғаты қашанда бейнелеу өнері болып саналады.

    Мүсінші жан-жақты қоршаған кеңістік пен  жарықтың ортасындағы шынайы дүниені материалды түрде сезілетін көлемді пішіндер түрінде бейнелейді.Мүсін өнерінің басты тақырыбы-адам,оның сыртқы бейнесі арқылы ішкі рухани дүниесінің жоғары сезімін,күштілігін,ерік-жігерін,психологиялық күйін ашып көрсету.Дөңгелек немесе жұмыр мүсіннің өзіндік ерекшелігі-образды әр қырынан қабылдап,оның үздіксіз өзгеріп отыратын жарық пен көлеңке алмасуының ерекшелігін шебер қолдану мүсіннің пластикалық көркемділігін әсерлей түседі. Сонымен мүсін уақыт пен кеңістікте өзінің әр алуандылығымен қабылданады.Мүсіннің көркемдігіне:архитектоника,пішінсалмағы,жобаның негізгі құрылымы,жарық жазықтығы ,көлем,сызықтар,түстік және ырғақтық ара-қатынастар тәрізді негізгі заңдылықтар арқылы қол жеткізіледі және образ мазмұнын да нақты ашатын осы айтылған заңдылықтар.Монументалды мүсін өнерінде сұлбаның нақтылығы  мен біртұтастығы өте маңызды.Сырт пішіні мен детальдарды фактуралық өңдеу ,мүсіндік бейненің пластикалық шешіміңің көркемдігін күшейте түседі.Мүсінші материалдың табиғи тілін пайдалана отырып,жобаланған туындының мазмұнына байланысты материал таңдайды.Мысалы,мәрмәр тас материалы өзінің нәзіктәгі мен ақшыл түсімен адам бейнесін мүсіндеуге ыңғайлы әрі лайықты.Диорит,гранит,базальт сияқты материалдардан детальды өңдеу қиынға соғады ,сондықтан бұл материалдарды монолитті монументалды пішіндерге қолданады.Қла материалымен динамикалық күйді,контурдың нақтылығын көрету мүмкіндігі бар.Ағаш материалы өзінің жылылығы,текстура ме фактурасының әртүрлілігімен тартымды.Мүсін өнерінде пластилин,балшық,балауыз тәрізді жұмсақ материалдар мен қатты тас,мәрмәр,піл сүйегі,қола,темір,мыс,ағаш материалдары қолданылады.Сол сияқты мүсін өнерінің үш техникасы бар:бірінші- жұмсақ материалдардан мүсіндеу,екінші-қатты  материалдарды қашап, өңдеу,үшіншісі-металдан құйып ,шекімдеу техникалары.Сонымен қатар мүсін өнеінде дөңгелек,жұмыр мүсіннен басқа да қолданылатын түрі рельефтік(бедер)әдісі.Ол рельеф,барельеф,горельеф болып үш түрге бөлінеді.рельеф тақтаның ішіне қарай қашалып салынса,барнльеф ол тақтаның бетіне жартылай шығыңқы қылып бедерленеді,ал горельефте тақта мүсіндік бейненің артқы фоны ретінде қолданылады.Мүсін өнерін негізгі үш бөлімге бөлеміз:ол монументалды,қондырғылы және декоративті. Монументалды мүсін өнерінде терең ой-идеяларды қатаң пішіндерімен  бейнелейді.Сондай-ақ монументалды мүсін өнері тікелей сәулет өнерімен тығыз байланысты,қала көшелерін  әсемдеп тұрған ескерткіш,мемориалдықтар осының дәлелі.Қондырғылы мүсін өнері көбінде жақын арадан қабылдауға ,ішкі көрініске арналған.Мұнда әсіресе күрделі психологиялық мақсаттар қойылады.Декоративті  мүсін өнері сәулет өнерінің негізгі  бөліктерін жіктеуге және тұрмысты көркемдеуге қолданылады.

1.1.3 Кескіндеме өнері

    Кескіндеме  өнері кеңістіктегі өнер түрлеріне  қарағанда өмірдің көріністерін  түстер,жарық-көлеңке,сызықтар арқылы кеңістік өлшемдерін жазықтыққа  түсіруімен еркшеленеді.Кескіндеме өнерінің адам бейнесін де,қоршаған ортаны да ,табиғатты да, және тағы басқа көріністерді бейнелеуге толық мүмкіндігі бар.Кескіндемеші түс пен жарық көлеңкені, сызықтарды пайдалана отырып,өмір шындығың,әсіресе оның түстік байлығын суреттеп бере алады.Әдебиетте адам тағдырының  дамуын,оның уақытын көрсете алса,кескіндеме өнерінде оқиғаның бір ғана сәтін көрсетіп және сол сәтке жан-жақты мазмұн беріледі.Кескіндеме қнері негізгі  үш түрге бөлінеді:монументалды,қондырғылы,миниатюра.Монументалды кескіндеме-осы өнердің ең көне түрі.Оның шығу тарихы қоғамдық –діни сәулет өнерімен тікелей байланысты және осы күнге дейін сәулет өнерінің бір бөлігі ретінде қарастырылады.Монументалды кескіндеме өнеріне мозаика,фреска,витраж тәрізді техникалар тән.Қондырғылы кескіндеме көркемдік ансамбльге бағынбайды,өз бетінше жеке өнер ретінде қарастырылады.Оның жеке өнер ретінде дамуы Қайта өрлеу кезеңінен бастау алады.Миниатюралық кескіндеме өнері-ол да ежелгі өнер түрі.Бұл өнер әсіресе орта ғасыр кезеңінде кеңінен таралады.Оның атқарған ролі көбінде кітаптарға иллюстрациялар ретінде қолдану болып табылады.

    Кескіндеме өнердің ең  басты роль атқаратын түстік  шешім.Адамның көзі қырық мың  түстің реңктерін көруге бейім.Түстің  өзгеруі жарық пен қоршаған  ортаға ,ауаға ,жанында тұрған  заттарға байланысты.Әр суретшінің  өзінің таңдап алынған палитрасы болады.Әркім түстік қарым- қатынастарды ,түс реңктерін өз бетінше қабылдап көреді,сондықтан екі бірдей картина өмірде кездеспейді ,тіпті ол екі бірдей заттарды бейнеленген күннің өзінде картина бірін-бірі қайталамайды.Әдетте ,түстік қатар мынандай негізгі түстермен ажыратылады.:күлгін,көк,көгілдір,жасыл,сары,қызыл сары,қызыл түстер.

1.1.4 Графика өнері

     Графика сөзі, тіліндегі  графо жазамын деген сөзінен  шыққан.Графиканың ең басты анықтаушысы  сурет болып табылады.Оның негізгі бейнелеуші элементтері сызық,штрих,жарық пен көлеңке ауысымы,қара мен ақ түстерінің ара –қатынасы,олардың кереғарлығы мен жұмсақтығы .Графикада түс өте сирек кездеседі бірақ суретшіге қара мен ақ түстің ара-қатынасын ауыстыра отырып,реңк пен түстің әртүрлілігін көрсетуге болады.

    Графика өнері тілінің  өзндік ерекшелігі оның сызықтары  мен дақтарының еркіндігімен, біртұтас  әрі қарапайым бейнелеу әдіс-тәсілдері ең басты ойды бейнелеуді тез,нақты қабылдауға мүмкіндік береді.Сурет бірегей болғанымен,басып түсіру  жолымен көбейту мүмкіндігі арқасында гравюра алынады. Графика өнеріне:қарындаш пен қағаз бетіне құрғақ қылқаламмен,көмірқарындашпен ,сангина,темірқылқаламмен салынған суреттер және біртүсті,көп түсті эстамп және ағаш,метал,тас, линолеум материалдарында орындалған гравюралық техника түрлері жатады.Сол сияқты, кейбір кезде сулы бояуды да графика өнеріне жатқызады.Графика өнерін мынадай түрлерге бөлуге болады:қондырғылы-жеке композиция ретінде,кітап илюстрациялары мен кітап көркемдеу,газет,журнал суреттері,қолданбалы пошта маркалары,шрифт,қазіргі кезде көбірек компьютерлік графика өнімдері қолданылады.

1.2 Қазақстанның Бейнелеу өнері

    Көне дәуірден Еуразия мәдениетінің дәстүрін сақтап қалған Қазақстанның Бейнелеу өнерінің әлемдік мәдениетте өзіндік орны бар. Қазақстанның Бейнелеу өнерінің қалыптасуы, даму үрдісі оның геосаяси жағдайына, қазақ халқының көшпелілік мәдениеті мен тарихи кезеңдердегі көркемдік гүлдену дәуірлерімен тікелей байланысты. Қазақстанның көне өнері бастауын палеолит және энеолит дәуірінен алады. Алғашқы қауымдық мәдениетке саздан жасалған ыдыстардағы суреттер, т.б. жатады. Қазақстандағы Бейнелеу өнерінің келесі даму кезеңі — қола дәуірі. Өзінің мифологиялық мазмұн-сюжеті, пластикалық өрнегі жағынан ерекше қуатымен көрінген кешенді таңбалы тастар — Тамғалы, Бұғы тас, жоғары Ертіс алқабы, Орталық Қазақстан ескерткіштері осыны айғақтайды. Сақ дәуірінен жеткен Бейнелеу өнерінің  мұрасы да аса бай. Есік қорғанынан табылған сақ өнерінің кешеніндегі (б. з. б. 5 — 4, 4 — 3 ғ-лар) бүгінге дейін сақталып жеткен “Алтын адам” соның ең бір көрнекті үлгісі. Қазақстанның орта ғасырлардағы өнері өзіндік өрнегімен ерекшеленеді. Бұл кезеңдегі өнер тәңіршілдікпен, түркілердің қуатты саясатымен, қалалардың салынып, сауда мен қолөнердің дамуымен үндесті. Балбал тастар мен құлыптастар да осы кезеңнің туындылары. Зергерлік өнер, тері илеу, қыш құю, тоқыма өнері дамыды. Қазақ халқының көркемдік ойлау жүйесі мен бейнелеу тілінің байлығы ою-өрнек өнерінде, белгі, таңба жүйесінде айқын ізін қалдырған. Адам мен табиғатты тұтас бірлікте қарастыратын қазақтың дәстүрлі дүниетанымы мен өнері киіз үйдің құрылысынан өз көрінісін тапқан. 18 — 19 ғ-лар мен 20 ғ-дың басында қазақ халқының дәстүрлі өмір салтын Еуропа және орыс ориенталистері өз туындыларында (Т. Аткинсон, Б. Залесский, А. Горонович, В. Штернберг, Т. Шевченко, П. Кузнецов, Г. Хлудов) қызығушылықпен бейнеледі. Қазақтың дарынды ұлдарының бірі Ш. Уәлихановтың суреттері 19 ғ-дың 2-жартысындағы графикалық туындылардың Қазақстандағы алғашқы құнды үлгілері болып саналады. 20 ғ-дың басында Қазақстанда кәсіби кескіндеме, мүсін, графика жанрлары қалыптаса бастады. Оның негізін қалаушылар — Ә. Қастеев, Ә.Ысмайылов, Х.Наурызбаев, т.б. Ұлттық кәсіби Бейнелеу өнері алғаш еуропалық көркемдік дәстүр арнасында дамығанмен, кейіннен ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық дәстүр негізінде өзіндік стильмен даралана бастады. Айқын ұлттық қолтаңбасымен көрінген С.Мәмбеев, М.Кенбаев, Қ.Телжанов, С.Айтбаев, Т.Тоғысбаев, Ш.Сариев сияқты дарынды өнер шеберлерінің үлкен шоғыры қалыптасты. Халық өмірінің барлық қырын қамтыған қазақ Бейнелеу өнері— қазіргі таңда ірі өнер саласына айналған. 20 ғ-дың соңы ұлттық таным, төл тарих пен мәдениет тарапындағы ізденістер қарқынды дамып, қазақ өнерінің жетіліп, ұлттық көркем бағыттар, түрлі ағымдар, даралық стильдер туған кезең болды. Бұл бағытта Е.Мергенов, Е. Төлепбай, А. Ақанаев, А. Сыдыхан, Т.Маданов, А. Есенбаев, А. Есдулетов, т.б. жемісті еңбек етті. Қазіргі кезеңде қазақ Б. ө. мәдени ескерткіштер, халық тарихының бастаулары, ұлттық ерекшелік, т.б. құндылықтарға ден қою, тың ізденістерге бару. Адамзат мәдениетінің арнаулы саласы ретінде қазақ өнерінің әлемдік Бейнелеу өнерінде    өзіндік орны бар.

2. Музыка  өнері

    Музыка – белгілі биіктіктегі дыбыстардан тұратын, адамға сазды әуенімен әсер ететін, дыбыстық көркем бейнеге негізделген өнер түрі.  Ол салт-дәстүр, әдет-ғұрып, қозғалыс үйлесімділігі, қарым-қатынас және ойын-сауық тәрізді әртүрлі қоғамдық мақсаттар үшін пайдаланылады.

    Өзінің эмоциалық әсері арқылы музыка адамзат тарихында қоғамдық-идеялық, мәдени-тәрбиелік және эстетикалық рөл атқарады. Музыка адам сезімін, ойын, оның ерік-күшін дыбыстық формада суреттейтін қатынас құралы ретінде қызмет етеді. Адамның жан дүниесін, көңіл-күйін, сезімін бейнелеуде музыка оның сөйлеу тіліне, дәлірек айтқанда, өзін қоршаған ортаға эмоциалық қатынасын білдіретін сөйлеу интонациясына өте жақын келеді. Соған қарамастан, музыка адамның басқа дыбыстық іс-әрекетінен ерекше саналады. Музыкада дыбыстардың биіктік және уақыттық (ырғақтық) қатынастары өте қатаң тәртіпке келтірілген. Музыкалық шығарма мазмұнында адамның ақыл-ой, ерік-күшінің эмоциалық жақтары кеңінен көрініс табады. Мұның өзі адамның психологиялық хал-жайын ғана емес, оның мінез-құлқын да музыкада ашуға жағдай тудырады. Адам эмоциясын нақтылы, ерекше сыршыл сезіммен бейнелеуде музыканың мүмкіндігі мол. Сондай-ақ музыка идеялар әлемін, әр алуан құбылыстарды және болмыс шындығын суреттейді.

2.1 Музыкалық өнердiң қалыптасуы жіктелуі, ерекшелігі

    Адамның сезгiш қабiлеттiлiктердiң жұмысшы дамытуынан ажырағысыз музыканың дамытуы тарихи контекстте - өзгеретiн мәдени шарттардағы музыкалық материалының адамын акустикалық игерудi жүрiс музыканың тарихының өте iргелi деңгейiн құрайды. Музыканың би және поэзияның ұрықтары сонымен бiрге болған шеңберiнде алғашқы қауымдық синкретикалық өнерi кешiрек үстем болатын тұрған көп сапалардан айырылды.Музыкалық дыбыстың әр түрлi халықтарының сатылық ауыз әдебиетiнде сөйлеу артикуляциядан қалыспай биiктiк бойынша аумалы қалыспай. Мелодия көтерулер және сөздiк мәтiннiң ритмикаға байланыстысы және бидiң ырғақты реттегi қарама-қарсы биiк аймақ бiрiктiретiн (экмелика ) басылуларын глиссандирующих жиынтық көбiнесе болады. Адамдардың психофизиологиялық күйлерiмен музыкалық түстеудi арқасында бастапқы байланыстың қызу айқындылығымен iстетiп қойыл бұл алғашқы дауыс биiктiк қарама-қарсылығы дегенмен, қорытып айтқанда, кербезбен; процесстер, (халық музыкасы) салттарда тұрмыс-салтқа, Трудовоелерде музыка тартулар қосқандықтың арқасында. Бұл байланыстардың алғашқы музыкалық жанр қалыптастыратын тұрақтылығы (және, нақтылы сапта олардың бекiтуiне салдар) биiктiктердiң тұрақтануына алып келедi.

    Нақ сол, дыбыс ырғағы қоғамдық музыкалық санада дауыстың тембрi және сөйлеу артикуляциядан бөлiнедi; нақсүйер дәреже көрiнiп қалады. Мелодияның ол негiзделген дыбыс қатарлары пайда болады. Музыкалық сап жазып алынған дыбыс биiктiк басқа дыбыстар туралы (музыкалық қабiлет ) акустикалық дағдылар, биiк диапазондағы дыбыстың жағдай тұтқыр ерекше музыкалық жадқа дамыту ойлайды. Интонациясы болып қалыптасады. Ол, бiр жағынан, алғашқы жанрмен музыка тарту контекстке қатысты олардың өткенi мәндерiн интонация формула сақталған iздi сияқты сөз сөйлейдi; басқа жағынан - интонацияға мағынаның жинауын процесс сырттай созылады, музыка және сөз, музыка тарту және оның әлеуметтiк мәдениет контекстiнiң құрастыратын жаңа байланыстарынан.

    Өсiмтал музыкалық мәдениеттердiң кәсiби өнерiнде билеу қозғалыстың интонациясына әсер, ырым ахуалдары, өнердiң басқа түрлерiнiң ерекше әсерлерi сақталынады. Қатарда жанрлық бағыттардың музыкасына сөз, тұрмыстық немесе салттық контексттен тiкелей тәуелдiлiктен бiртiндеп босайды. Бейнелi түрде - ойдағы формада әйтсе де көп мәндi байланысты қорытып айтқанда сақтайтындығымен және әлеуметтiк контекстпеннен, интонация элементтерi және олардың (гармония, музыкалық форма) ұйымының заңдары логикалық дербестiктi және меншiктi тарихи өмiрлердi алады.

    Музыканың пластикалық өнерден, әдебиеттен, театрдан айырмашылығы – ол образдарды түгелдей дыбыстық үн құралдары арқылы суреттейді. Алайда музыкада табиғат көрінісін көркем бейнелеу кездесіп отырады. Мысалы, табиғат үні (жел гуілі, судың гүрілі, құстың әні, т.б.), адамның дауысы, күнделікті өмірде кездесетін дыбыстар музыкада азды-көпті көрініс табады. Сондай-ақ музыкада заттардың сезім арқылы қабылданатын кейбір белгілері ассоциация (құс әнімен орман суретін меңзеу), аналогия (мелодияның байсалды, кең тынысты қозғалысынан жазық дала көрінісін елестету) және есту, көру сезімдері байланысының көмегімен қиялда қайта жаңғыру арқылы бейнелейді.

    Музыканың ерекшелiгi бұл ерекше эстетикалық құндылық өнердiң қолданбалы және көркем мақсаттарының байланысында ашылады. Алғашқы жанрлардың құрастыруы қолдану заңдастырылған суреттеу құралдары түсiнетiн (қолданбалы музыка) қолданбалы есептердiң музыкасының орындауымен байланған. Шарттар музыканың құндылығы бұл нормативтiк үлгiлерiне оның формасының типтiлiгi, жақындықтан тәуелдi болды. Автономды музыкалық тiл және музыканың таратуын ерекше саланың құрастыруы, маңызы бiрдей емес тұрмыс-салт та, салтанат та, мәдени де, жаңа мақсаттың ұғынуларына келтiрдi: бiртума iске асыру жеке авторлық (композициялық ) ойла. Музыканың құндылығы шарт бұл композитор сайланған құралдардың iшкi мағыналы керектiгiнде музыкалық шығарманың бiртума құрылымында бiр уақытта тұрады.Автономды музыкадағы көркем сапаның төмендетуi (мысалға, салондық музыка) авторлық ойлауды үйреншiктiлiк, немесе қолдану бiртума эффекттер, шығарманың қарама-қайшы iшкi тұтастығындағы өзiндiк мәнi бар бағыты да нәтижесi болып табыла алады.

    Музыкалық өнердiң ерекшелiгiнiң ерекше тұрғысы - оның (кез келген музыкалық құбылыс интонациялар және интонация кешендерiнiң қайтымсыз тiзбегi ретiнде бар болады) уақытша табиғаты және көркем - мағыналы бүтiндiктiң байланысы. Музыкадағы бүтiндiктiң алғашқы түрi импровизациямен елестеткен - белгi үшiн музыка тартуды процесспен, рұқсатсыз функционалдi айырып танылатын құралдар бастады. Бүтiндiктiң әсерi интонациямен ағайындас бiр-бiрi импровизация құрайтын элементтер арқасында бастапқы саранды, ырғақты, гармониялық үлгiнiң вариант бола осы жағдайда жасалады. Вариациялық форманың импровизациясы жақын, алайда, функциялар өзгешеленедi бастады.Мысалы, музыкалық бүтiндiктiң өте күрделi түрi функцияда бастайтын бiтiрiлген музыкалық формалармен дамыту және аяқтау сонат формасында экспозиция, өңдеу, репризаның арнайы музыкалық құралдарымен бейнеленген елестеткен. Уақытша процесс форма бұл себеп және салдарды түр бойынша бiр-бiрiмен сабақтас фазаларға мүшелейдi. Мұндай салыстыруға қабiлеттi тыңдаушыларға тән ықыласының белсендiлiгiнiң формаларының қабылдауы жадта арғы-бергi салыстырып, ұстап қалып, дамыту музыкалық келешек таңдандыруға ойлайды ойла. Дыбысталу ұзақтықтың бiтiрiлген формаларында ерекше кеңiстiктi алады: қабiлеттiлiк байланысының логикасында жиiрек музыкалық табандатқан мұэдап кету. Осылай форма және кристалдаған форманың диалектикасы пайда болады. Музыкалық шығарманың аяқталғандығы, өз кезегiнде, шығарманың бiтiрiлген түрiнiң тыңдаушының жадында тастап кететiн орындаушылық интерпретациядағы iс жүргiзетiндiгiмен аударып қояды.Ол сынағыштықтағы танысуда басқа орындаулар, түсiндiрулермен, осы шығарманы әр түрлi ұғынумен процесске жаңадан өрiстейдi. Музыкалық өнер туралы өте сезгiш өнерлердi ара-арасындалар туралы сияқты айтады. Поэзия немесе кескiндеме, мысалға, мүмкiн емес ғана емес деңгейде физиологиялық реакциялар, музыкамен қабылдансын қабылдана алады, керiсiнше парасаттың қосындысысыз шығарсын, және мұндай тыңдау және музыка тартуды көкжиек жеткiлiктi (нақтылы сарындар, дискотекадағы билары, сөздi бұзылыстары бар аурулардың ән салуы және логикалық аппараттың бұзылуымен арқылы тиiмдi ойлауды ажыратуды медитацияланатын тәжiрибе) кең. Музыканың нейрофизиологиялық әсерi баяғыдан дәрiгерлiкте қолданылды. Сонымен бiрге, музыкасын баяғы заманнан жүретiн әдетiншелердi абстрактiлi өнермен - философия және математиканың көркем балама өте қорытылған болып мақұлдайды. Николай Кузанскийдiң қайта тууды дәуiрiнiң кардиналы жасауды аспапты музыкада Кеңiстiк көрдi. Мысалы, музыканың қабылдауының ерекшелiктерi орын және уақыттың көп факторларынан тәуелдi болады.

   Ал енді музыканың жіктелуіне келетін болсақ,адамның музыкалық іс-әрекетінің негізгі үш түрі бар. Олар – шығармашылық (музыкалық шығарушылық), орындау, қабылдау. Яғни автор музыканы тудырса, орындаушы қайта жаңғыртады, ал тыңдаушы оны есту арқылы қабылдайды. Музыканы насихаттау, ғылыми тұрғыда зерттеу, музыка сыны, музыка кадрларын даярлау сияқты іс-әрекеттің басқа да түрлерімен қосыла отырып, шығармашылық, орындаушылық өнер және қабылдау негізінен қоғамның музыка мәдениеті болып қалыптасады. Осы секілді музыка салаларының әрқайсысының өзіндік құрылысы болады. Мысалы, дамыған музыкалық мәдениеттің алуан белгілерімен дараланатын шығармашылық түрлері бар. Олар: 1) Мазмұны жағынан лирикалық, эпикалық, драмалық, қаһармандық, трагедиялық, т.б.; басқаша айтқанда байсалды және жеңіл музыка; 2) Орындаушылық жағынан: вокалдық және аспаптық немесе жеке адам орындайтын, ансамбльдік, оркестрлік, аралас музыка; 3) Өнердің басқа түрлері және сөз өнерімен бірге: театр музыкасы, би музыкасы, бағдарламалы аспаптық, мелодрама (музыка фонында көркемсөз оқу) және сөзбен айтылатын вокалдық музыка; 4) Дыбыс шығару ерекшелігімен байланысты арнайы жағдайда тыңдалатын музыка (мұнда тыңдаушылар орындаушылардан бөлек болады), күнделікті өмірде дағдылы жағдайда көпшілік орындайтын әрі тыңдайтын музыка. Мұның алғашқысы ойын-сауық және концерттік музыка болып бөлінсе, кейінгісі көпшілік-тұрмыстық және әдет-ғұрып музыкасына жіктеледі. Осы 4 түрлі жанрлық топтың өзі одан әрі ойын-сауықтық музыка, яғни музыкалық театр, драмалық театр және кино музыкасы; концерттік – симфониялық, камералық және эстрадалық музыка; көпшілік-тұрмыстық – ән және би музыкасы; әдет-ғұрыптық – дін және дәстүрлі музыка, т.б. болып дараланады. Ал көпшілік-тұрмыстық музыкасынан ішінара ән (гимн, бесік жыры, серенада, т.б.), би (гопак, вальс, полонез, т.б.) және марш (сап маршы, қаралы марш) жанрлары бөлініп шығады; 5) Композициялық түрі және музыкалық тілі жағынан (орындаушылық тәсілдерімен қоса) бір бөлімді және циклдік жанрлар болады. Мысалы, ойын-сауық музыкасы: опера, балет, оперетта, т.б.; концерттік музыка: симфония, сюита, увертюра, поэма, аспаптық концерт, оратория, кантата, трио, квартет, т.б. Әдет-ғұрып музыкасынан хорал, месса, реквием, т.б. бөлінсе, осы жанрлардың әрқайсысы ішінара жанрлық түрлерге жіктеледі: Мысалы, опера, оперетта, оратория, кантатада; ария, ансамбль, хор, балетте – адажио жеке биленетін вариация; симфония, соната, камералық-аспаптық ансамбльде анданте және скерцо, т.б. кездеседі. 

2.2 Қазақ халқының музыка өнері

    Қазақ халқының ұлт болып қалыптасу кезеңiнде өзiне тән музыкалық дәстүрi дүниеге келдi; соның нәтижесiнде бай музыкалық мәдениетi қалыптасты. Бесiк жыры, үйлену тойлары мен жерлеудегi салт-жоралар әнмен айтылды. Ақындар айтысы халықтың көп жиналып, ұйып тыңдайтын өнер сайысына айналды. Халық музыка шығармасы негiзiнен пентатоникалық белгiлерi басым жетi тонды диатоникалық мажор мен минорлық ырғақтарға негiзделдi. Эпостық жырлар речитативтi әуенде жырланды. Қазақ халқының тарихи қалыптасу ерекшелiктерiне қарай музыкалық шығармалардың әуендiк сипаты түрлiше әрi әншiлiк, күйшiлiк, орындаушылық дәстүрiнде де айырмашылықтары болды. Орындаушылық дәстүрдiң түрлерi: домбыра немесе қобыздың сүйемелiмен ән салу, музыкалық аспаптарда күй тарту, т.б. “жар-жар”, “сыңсу” сияқты тойларда айтылатын әндердiң қайырмалары көп дауыспен орындалды. Шығармалар тақырыбы мен музыка айшығына орай: космологиялық (жұлдыз, Ай, Күн және басқа планеталар жайлы), демонологиялық (жалмауыз кемпiр, жын-шайтан, перi, т.б.), бақсылардың емдiк әндерi, эпик. әндер, ертектер, мысалдар, еңбек әндерi, тұрмыс-салт әндерi, лирик. әндер, тарихи әндер, т.б. болып жiктеледi. Аспаптық музыка үзiндiлерiнде соғыс көрiнiстерi, батырлар сайысы, бәйге, қыран құстың самғауы, қасқырдың ұлуы музыка тiлiмен бейнелендi. Халық музыкасы мазмұнына қарай әр түрлi қызмет атқарды. Әсiресе бөбектер ойынын бейнелейтiн музыка өзiнiң ықшам, қысқа, бiр ырғақты, шағын көлемдi, диапазоны мен формасының қарапайымдылығымен үй iшiнде орындауға ыңғайлы болса, лирик. және әлеум., тарихи тақырыптағы әндер мен күйлердiң әуендiк диапазонының кеңдiгi, мәнерiнiң әртүрлiлiгi, ырғақтық құрылысының күрделi болуы орындаушыдан үлкен шеберлiктi талап еттi. Қазақ музыкасының тарихи даму жолында ұлттық өнердiң өшпейтiн классикалық шығармаларын тудырған дарынды күйшi-композиторлар шықты. Аты аңызға айналған Қорқыт (8 — 9 ғ-лар), музыкалық нота жазуының алғашқы үлгiлерiн ойлап тапқан Әбу Наср әл-Фараби (870 — 950), 15 ғ-да өмiр сүрген Қазтуған мен Асан қайғы — қазақтың өткендегi дамыған музыкалық мәдениетiнiң дүлдүл өкiлдерiн жатқызуға болады.

3 Қазақ халқының қолөнері

Қазак халқының қолөнері деп халық тұрмысында жиі қолданылатын өру, тiгy, тоқу, құрастыру, бейнелеу сияқты творчестволық өнер жиынтығын айтады. Шын мәнінде қолөнер түрлерінің әрқайсысының талай ғасырлык тарихы бар.

Қазақ халқы өзінің күн көріс тіршілігіне кажетті үй- жай салуды, киім-кешек тігуді, азык-түлік өндіруді өзінің тұрмыстық кәсібі етіп, оларды күнбе-күнгі тіршлік барысында орынды пайдаланса, әсем бұйымдар жасап, өмірде сән-салтанат та құра білді. Бұдан біз халық творчествосынының кандай түpi болса да, халық өмірімен сол халықтың қоғамдық тарихымен, күн көрісімен, кәсібімен тығыз байланысты екенін көреміз.