Батыс Қазақстан экономикалық ауданы

                             ҚР Білім және Ғылым министрлігі

                Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия  ұлттық университеті

С Ө Ж

                                                        Орындаған: Бодыков Султан

                                                                              Каршыгиев Нурбек

                                                                              Қалкөзов Бақдәулет (Э-21)

                                                         Қабылдаған: Бержанова А. М.

                                               Астана  2013

                                   Батыс Қазақстан экономикалық ауданы

Ауданы: 736, 1 мың шаршы шақырым

Халқы: 2,3 млн адам

Тығыздығы:  2,9 адам/км

Құрамындағы облыстар: Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Маңғыстау облыстары

Батыс Қазақстан - республикамыздағы жетекші салалары мұнай өндіретін және өңдейтін, мұнай химиясы мен балық өнеркәсібі, ферроқорытпа(24% жуық) және минералды тыңайтқыш (35%) өндіретін жалғыз экономикалық аудан. Ауданының жалпы аймақтық өнім шығарудағы үлесі 27%.

Батыс Қазақстанның әрбір облысы өзіне  тән маманданған. Мұнай және газ өндіру ауданның барлық облысында жүргізіледі. Олардың арасында мұнайды көп өндіретіні Атырау облысы (республикалық өнімнің 30%), ал газды Атырау (49%) және Батыс Қазақстан (25%) облыстары . Атырауда республикамыздағы ірі мұнай өндеу зауыты жұмыс істейді (республика бойынша өнеркәсіп өнімінің үлес салмағы (26%). Ауданның батысындаҚарашығанақ мұнай газ конденсаты кен орны бар. Бүл жерде мұнайды өндірумен бірге жаңадан салынған зауытта мұнайды өңдеу жұмыстары қатар жүргізіліп, өндірісті одан ары дамытуда Жаңаөзен қаласында этан шығаратын газ өңдеу зауыты жұмыс істейді. Бұл газ Ақтау қаласындағыпластмасса зауытының шикізаты. Атырауда полиэтилен, полипропилен және пластмассадан жоғары температураға шыдамды заттар шығаратын зауыт бар. Ақтөбе облысындағы хром кені базасында қара және түсті металлургия салалары дамыған. Кен орнында Хром қосылыстары жәнеферроқорытпа зауыттары жұмыс істейді. Хром кенінің және хром қосылыстарының негізгі бөлігі жақын және алыс шетелдерге экспортқа шығарылады. Облыс аумағында никель де өндіріледі.

Химия өнеркәсібі негізінен Ақтөбе облысында шоғырланған. Ақтөбе лак-бояу зауыты және күкірт-бор қышқылы мен минералды тыңайтқышшығаратын Алға химкомбинаты бар. Машина жасау өнеркәсібі көбінесе қосымша сала ретінде дамыған. Атырау, Орал және Ақтөбеқалаларындағы зауыттарда жетекші өнеркәсіп салаларына арналған машина және құрал-жабдықтар шығарады. Атырау зауыты мұнай-газ өнеркәсібіне арналған құрал-жабдықтар шығарады. Балықшы кентінде кеме жөндеу зауыты, Ақтөбеде рентген құрал-жабдықтарын шығаратын зауыт жұмыс істейді.

Ауыл шаруашылығы

Агроклиматтық жағдайының күрделілігіне қарамастан ауыл шаруашылығының бірнеше салаларын дамыту қолға алынған, жетекші саласы — мал шаруашылығы. Ауданның солтүстігінде жаздық бидай егіледі және ірі қара өсіріледі. Оңтүстік аймақтарында судың жетіспеуінен егіншілікпенайналысу шектеулі түрде ғана, сондықтан да түйе және қой шаруашылығын дамыту тиімді. Егіншіліктің жалпы ауданы бар-жоғы 3%, оған дәнді дақылдардан жаздық бидай, тары, қара бидай, техникалық дақылдардан - күнбағыс, жүгері және қыша егіледі.

Тамақ өнеркәсібінде балық аулау және балық өңдеу салалары (Атырау қаласындағы балық өңдеу комбинаты, Балықшы балық консерві зауыты) ерекше орын алады. Тамақ өнеркәсібінің (ұн тарту,нан пісіру және т.б.) жақсы дамыған облыстарына Батыс Қазақстан және Ақтөбені жатқызуға болады. Батыс Қазақстан және Ақтөбе облыстарында жеңіл өнеркәсіп біршама жақсы дамыған. Негізгі кәсіпорындарына тігін және былғары аяқ киім өнеркәсібі (Оралда киіз байпақ және тері фабрикасы) жатады.

Басқа экономикалық аудандарға қарағанда Батыс Қазақстан республикамыздағы  көліктің барлық түрін (темір жол, құбыр, автомобиль, өзен, теңіз,әуе жолдары) пайдаланатын аймақ. Көлік жүйесінің барлық түрінің дамуы кершілес жаткан Ресей және Орта Азия республикаларымен қарым-қатынас жасауға мүмкіншілік береді.

Аймақтың аумағы арқылы жоғары деңгейде механикаландырылған және автоматтандырылған магистральды құбыр  жолдары салынған. Олардың бірнешеуі  мемлекетаралық маңызға ие: Ақтау- Атырау-Самара (Ресей), Орта Азия-Орталық, Бұқара-Орал (Ресей), Атырау-Ор (Ресей), Қарашығанақ-Орынбор (Ресей) және Жаңаөзен-Атырау-Самара (Ресей). Құрлық көліктері арасындағы маңыздысы - темір жол.

Каспий теңізінің Шығыс  жағалауында республикамыздағы  жалғыз Ақтау порты орналасқан. Порт әр түрлі құрғақ жүктерді, шикі мұнайды, мұнай өнімдерін шет елдерге тасымалдауға арналған. Порттың айналасындағы су қатпайтын болғандықтан жыл бойы жүк тасымалдауға мүмкіншілік бар. Бір мезгілде сыйымдылығы 12 000 тонна болатын, төрт танкерге қызмет жасай алады.

Аймақ шаруашылығының карқынды дамуы нәтижесінде төрт ірі өнеркәсіп орталықтары қалыптасты.

                                                     Өнеркәсібі

• Атырау-Ембі өнеркәсіп торабы өнеркәсіптің мұнай және балық өңдеу салаларына маманданған. АӨК құрамына енетін өндірістер: Атырау қаласындағы мұнай өңдеу зауыты, республикамыздағы ең ірі балық өңдеу комбинаты мен машина жасау зауыты (мұнай- газ өнеркәсібіне арналған құрал-жабдықтар шығарады) және Балықшы кентіндегі кеме жөндеу зауыты мен балық консерві комбинаты.
• Маңғыстау өнеркәсіп торабының (құрамында Ақтау, Жаңаөзен, Форт-Шевченко қалалары мен бірнеше кенттер бар) негізгі маманданған саласы - мұнай-газ өнеркәсібі. АӨК құрамында: газ өңдеу зауыты (Жаңаөзен қаласы), пластмасса зауыты (Ақтау қаласы), балық консерві комбинаты (Баутина кенті), балық зауыты мен токыма фабрикасы (Ералиев кенті) бар. Кешеннің дамуына Маңғыстау түбегіндегі мұнай, газ, құрылыс материалы сияқты ресурстардың тигізер үлесі зор. ТМД көлеміндегі мұнай өндіретін аудандар арасында Маңғыстау 6-шы орынды иемденеді, кешеннің аумағы 128 мың км², қала халқы 87%.
• Ақтөбе өнеркәсіп торабы никель, хром өндірісіне маманданған, хромды өндіретін және байытатын кәсіпорны Хромтау қаласында орналаскан.

Сонымен бірге маманданған  салаларына ферроқорытпа, минералды тыңайтқыштар, суперфосфат, мұнай құрал-жабдықтары мен рентген жабдықтары өндірісі жатады (Ақтөбе).

• Орал өнеркәсіп торабы ауыл шаруашылық, тамақ және жеңіл өнеркәсіп өнімдерін өңдеуге маманданған. Өнеркәсіп торабының құрамы: механикалық, жөндеу, аспап жасау зауыттары, құрылыс-монтаж құралдарын дайындайтын зауыт, кеме жөндеу кәсіпорны, металл бұйымдары зауыты, былғары зауыты, байпақ-киіз фабрикасы, ет консерві және ұн тарту - жарма комбинаты, мия зауыты және т.б. Соңғы кездерде Батыс Қазақстанның экономикасының көтерілуі aуданның көптеген экономикалық-әлеуметтік проблемаларын шешуге мүмкіншілік береді. Былтырғымен салыстырғанда жаңа жұмыс орындары 30%-ға көбейді. Жұмыспен қамтамасыз ету мақсатында кәсіби деңгейін көтеру орталықтары ашылды. Нәтижесінде жұмыссыздар саны 2%-ға төмендеді.

Атырау

Атырау (207 мың адам) - Каспий теңізінің  іргесі солтүстігінде, Жайық өзенінің жағалауында орналаскан. Іргесі XVII ғасырда балықшылар елді мекені ретінде қаланған (ол кезде Гурьев деп аталды). Алғашкы кезде Жайық өзенінің құяр жерінде пайда болған елді мекенді Үйшік деп атады. Үйшіктің мағынасы балықты торға түсіретін жер деген мағынаны білдірген. Елді мекеннің салынуы бекіре балықтарының көбеюі кезінде Жайықтан жоғары жібермей үстау мақсатында қаланған болатын. Ол кездерде Атырау балық шаруашылығы дамыған кішкене ғана уезд орталығы болған. Теңіз жолының ашылуы Ембі алабындағы мұнай өнеркәсібінің орталығына айналдырды. Республикамыздағы тұңғыш мұнай өңдеу зауыты да осында салынды. Сонымен бірге мұнай құралдарын шығаратын, механикалық және кеме жөндеу зауыты, балық консервісі, ет, сүт және нан комбинаттары бар.

Ұлы Отан соғысы жылдары  Атырау ерекше маңызды қалалардың бірі болды. Бір жағынан Қазақстанды фронт болып жатқан аудандармен байланыстырса, екіншіден, батыстан көшірілген өнеркәсіп орталықтары мен адамдарды тасымалдады. Атырау арқылы Баку мұнайы Орал және Сібір аудандарына тасымалданды. Су жолы арқылы соғысқа қару-жарақ, азық-түлік, әскерлер жіберілді.

Атырау қаласы үш аудандан түрады: Ескі, Жаңа және Гипсті. Ескі бөлігі Жайықтың Еуропа бөлігінде орналасқан. Бұл аймағында ескі, бір қабатты ағаш кірпіш үйлер мен әкімшілік үйлері орналасқан. Сол жағалауында (Азия бөлігі) жаңа үй құрылысы жүргізілуде (Ембі мұнай қалашығы). Жағалаудың осы бөлігіндегі мұнай өңдеу зауыты маңында Гипс қалашығы бар. Бұлай аталу себебі үйлердің құрылыс материалдары гипс блоктарынан салынған.

Ақтөбе

Ақтөбе (300 мың адам) - Батыс Қазақстанның индустриалды және мәдени орталығы. 1869 жылы Ақтөбе бекінісінің орнында салынған. Қазіргі таңда Ақтөбе - облыс орталығы. Ресейдің Орынбор және Батыс, Солтүстік, Оңтүстік, Орталық экономикалық аудандарының облыстарымен шектеседі. Қаланың географиялық орны қала халқының ұлттық құрамына және экономикасы мен мәдениетінің дамуына әсер етті. Қаладағы негізгі ұлт өкілдері қазақтар, татарлар, башқұрттар, немістер, еврейлер, орыстар және т.б. Ферроқорытпа зауыты, мұнай құрал-жабдықтарын және ауыл шаруашылық машиналарына қажетті бөлшектер шығаратын зауыттар мен хром қосылыстары зауыты жұмыс істейді. Қазіргі таңда қаладағы 11 жоғары оқу орны мен 16 колледж экономика саласының көптеген мамандарын даярлауда. Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе университеті, Медицина академиясы, Т. Бигелдинов атындағы республикамыздағы жалғыз Әскери Жоғары авиация училищесі және т.б. бар. Жайық өзенінің оң жағалауындағы жазық далада Орал (236 мың адам) қаласы орналасқан.

Орал

Орал - көрікті калалардың бірі. Қаланың  іргесі XVII ғасырда Жайық қалашығы деген атпен қаланған болатын. 1773-75 жылдар аралығында Е. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісінің орталығы болатын. Қаланың қазіргі атауы 1775 жылдан бері аталады. Ресей патшайымы Екатерина кетерілістің атауын халық санасынан шығару мақсатында Жайық қалашығын Орал деп өзгертті. Жергілікті қазақтар Теке деп атаған. Қала Ресей,Қазақстан, Орта Азия аралығындағы сауда жолында орналасқандықтан тез дами бастады. Өзенде кеме қатынасының басталуы мен темір жолдың салынуы өнеркәсіптің дамуына әсер етті. Ұлы Отан соғысы жылдарында Орал Сталинград шайқасының жақын тылына айналды. Сол кезде қалаға әскери қорғаныс саласының 14 өнеркәсібі және 20 әскери госпиталь көшіріліп әкелінді.

Бүгінгі күнде ет консерві комбинаты (Қазақстанда 4-орын) ұн-жарма және мия зауыты жергілікті шикізат негізінде жұмыс істеуде. Мия зауытыфармацевтика, кондитер және химия кәсіпорындарына мия экстрактын дайындайды. Еліміздегі ірі кәсіпорындардың бірі - Орал былғары және байпақ, киіз зауыты.

Батыс аймақтың болашағы бар жас  қаласы - Ақтау (168 мың адам). Іргесі 1960 жылдары қаланған. Мұнай және газ өнеркәсібінің мұнай химиясының орталығы және Каспий теңізіндегі портты қала. Ақтаудан Маңғыстаудың барлық мұнай өндіру аудандарына автомобиль жолы, алЖетібай мен Жаңаөзенге темір жол тартылған

Ақтау

Қала Каспий теңізінің шығыс жағасында орналасқан. Қаланың оңтүстік шығысында 40 шақырым жерде әйгілі Қарақия ойысы жатыр. Жер бедері тегіс, ол негізінен коррозиялық және дефляциялық әрекеттерден түзелген.

Кеңестік ғылымға сәйкес Еуропа мен Азияның шекарасы Мұғалжардан басталып,Ембі өзенінің бастауына дейін, одан Ембі бойымен Каспий теңізіне дейін жүргізілетін. 1950 жылдарға дейін Қазақстан аймағындағы Еуропаның шекарасыЖайық өзенінің бойымен өтетін.

2010 жылдың сәуір-мамыр айларында Орыс географиялық қоғамыныңэкспедициясы Еуропа шекарасын Мұғалжар арқылы, одан Каспий маңы ойпаты(Шығыс Еуропалық жазығы бітіп, Үстірт үстіртінің батыс бөлігі өтетін жер) арқылы өту керек деген қорытындыға келді. Мұндай жағдайда Еуропа шекарасы қазіргіден әлдеқайда оңтүстікке қарай ығысады. Қазіргі кезде Орыс географиялық қоғамының ғалымдар тобының пікірі Халықаралық географиялық одақтыңқолдауына ие болмады. Демек, егер Халықаралық географиялық одақ Орыс географиялық қоғамының қорытындысын қолдаса, Маңғыстау облысының бір бөлігі Еуропада орналасқан болып шығады.

Экологиялық проблемалары

Каспий теңізі алабындағы мұнай және газ кен орындарын кең көлемде игеру теңіздің және жағалаудың экожүйесіне қолайсыз әсер етуде. Игеру нәтижесінде мұнай қалдықтары топырақ қабатын, теңіз суларын ластауда. Мұнаймен ластанған аймақтың жалпы ауданы 200 мың га, қуаттылығы 100 мкР/сағ өлшемде болатын радиоактивті заттармен ластанған жердің ауданы 600 гектардан артық. Каспий теңізінің Маңғыстау облысы жағалауындағы теңізі суының ластануы белгіленген концентрациядан 8-13 есе артық. Физикалық география курсынан сіздерге таныс Каспий теңізінің деңгейі соңғы кездері жоғары көтерілуде. Нәтижесінде мұнай-газ кешендерінің біраз нысандары су астында қалып, экологиялық жағдайын одан бетер ушықтырып жіберді. Каспий теңізінің дүниежүзілік маңызының бірі - бекіре тұқымдас балықтарының мекенжайы. Қазіргі таңда Каспийдін, биологиялық байлығын сақтап калу дүниежүзі қауымдастығының өзекті мәселесі болып отыр. Мұнайды өндіру кезінде әр түрлі заң бұзушылықтар орын алады. Ілеспе газ ашық ауада алау күйінде жануда, қоршаған орта қалдық сулармен ластануда. Алдағы уақытта теңіздің қазақстандық бөлігіндегі көмір сутегін жан-жақты игеру тек осы аймаққа емес, бүкіл мемлекетіміздің экологиялық жағдайына кері әсер етуі мүмкін.

Үдемелі индустриалды дамудың  аймақтағы көрінісі

2014 жылдарға арналған үдемелі  индустриалды-инновациялық даму  бағдарламасы аясында Ақтөбе  облысының атқарған қызметі қыруар. 786 мыңдай халық тұратын аймақта 700 ірі және орта деңгейдегі кәсіпорын жұмысын жандандырған. Индустрияландырукартасы бойынша құны 632,8 млрд теңгені құрайтын 73 жоба іске асырылуда. Бұл өңірде 10 мыңнан аса жұмыс орнын ашуға мүмкіндік береді. Мәселен, 2010 жылыашылған «Ақтөбе мыс» ЖШС 60 адамды жұмыспен қамтамасыз етіп отыр. Мыс рудаларын өңдейтін мекеме жоғары технологиямен жабдықталған. Сондай-ақ мал сою комбинаты мен өңір тұрғындарын көкөніспен қамтып отырған жылыжайларын атап өткен жөн. 
Ақтөбе-индустриясы дамыған өлке. Болашақ жоспарларын да ауыз толтырып айтуға болады. 2015 жылға дейін 2 және 3-кезектегі «3-Жаңажол» газ өңдеу зауытының құрылысын бастау жоспарланды. Күрделі минералды тыңайтқыш өндіретін комбинат, алтын қоспасы бар рудаларды өңдеу фабрикасы салынады. Теміржол мен төсеніштер шығаратын және қуаттылығы күніне 600 тонна болатын әйнек зауытының құрылысы басталды. 2015 жылға дейін Ақтөбеде 80 жоба жүзеге асатын болады. 
Ал Атырау облысы индустриалды-инновациялық даму бағыты бойынша атқарған жұмысы аз емес. Атап айтқанда, Атыраудағы макарон фабрикасы, Индер 
ауданындағы ас тұзын өндіретін зауыт (2 млрд тонна тұз қоры бар көлден зауыт жылына 50 мың тонна тұз өндіреді) және құрғақ құрылыс қоспаларын шығаратын 
зауыт. Бұл зауыт 2010 жылы іске қосылды. Құрылыс тауарларының 10 түрін шығарады. Ал Құлсарыда 80 адамды жұмыспен қамтыған қазан зауыты жұмыс істеуде. 
Мекеме мұнай компанияларына өз өнімдерін жеткізуде. Жылыой ауданындағы құс фабрикасының тәулігіне 150 мың жұмыртқа өндіретін қуаты бар. Сонымен қатар, 
Атырау облысындағы «ҚазТурбоРемонт» зауыты газ турбиналық құрылғыларға жөндеу жасап, қызмет көрсетеді және 157 адамға жұмыс тауып беріп отыр. 
Өңірде Индустрияландыру картасы аясында 2010-2012 жылдары жалпы құны 58 млрд теңгенің 21 инвестициялық жобасы іске асты. 1900 жұмыс орны ашылды. Қазіргі таңда 26 жоба іске асырылуда. Оның құны 1 трлн. 400 млрд теңге. Еліміздегі «Фармация» компаниясы бір реттік шп- 
риц үшін бөтенге алақан жаймайтын болды. Барлық медициналық мекемелер шприцті үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы бойынша Атырау облысында ашылған «Брандо» зауытынан алуға қол жеткізді. Мұнайлы өлке - Маңғыстауға келер болсақ, өңірдің индустриалды-инновациялық дамуы қарқынды. Осы кезге дейін аймақтық индустриаландыру картасы бойынша облыста 229,4 млрд теңгені құрайтын және жаңадан 10,4 мың жаңа жұмыс орны ашылатын 31 жо- 
ба іске қосылды. Ал республикалық индустрияландыру картасына жалпы құны 394,1 млрд теңге болатын және 20 мыңнан жұмыс орны ашылатын 3 жоба енгізіл- 
ді. 
Дәлірек айтқанда, Маңғыстауда 2010 жылы 8 нысан, 2011 жылы 9 нысан іске қосылды. 2012 жылы Маңғыстау облысында Индустрияландыру картасы бойынша сметалық құны 11 млрд. теңге болатын 6 жаңа кәсіпорын іске қосылды. 1162 жаңа жұмыс орны ашылды. Өткен жылы аймақта «Эко - су тазарту» ЖШС мұнай қалдықтарын қайта өңдейтін «Шырын» зауыты іске қосылған. Сүт өнімдерін шығаратын «Гурман» ЖШС өндірісі қуаттылығын арттырды. Іске асқан тағы 
бір жоба-аммиак, азот қышқылы, аммиак селитрасын шығаратын «ҚазАзот» ЖШС өндірісі жаңартылды. 
АСКИ-Маңғыстау» ЖШС мұнай мен мұнай өнімдерін сақтайтын терминал салып, су мен газ құбырларын шығаратын «АрланGroup-Aktau» ЖШС зауыты ашылды. Сонымен қатар, жақын күндері «Осетр - Аралды» тауарлы бекіре фермасын құру жұмыстары аяқталған. 
2013 жылы 3 жоба жүзеге асады, оның құны 111, 4 млрд теңге. Жобалар іске асқанда, 3862 жаңа жұмыс орны ашылады. Олар: Шетпедегі цемент зауыты, Ақ- 
таудағы сұйық дәрілер шығаратын фармацевтикалық кешен, жол битумын шығаратын зауыт. Сондай-ақ телекөпірде маңғыстаулықтар орта қуатты электр өнімдерін жинақтап шығарумен айналысатын «Риг» ЖШС жұмысымен таныстырды. Мекеме электр құрылғыларын жасайды және энерготехника- 
лық өнімдерді тасымалдайды. Бұл облыста, жалпы батыс өңірде баламасы жоқ мекеме. Онда 180 маман жұмыс істейді. 
Мемлекеттік бағдарламаларды іске асырудың арқасында Батыс Қазақстан облысының соңғы үш жылдағы дамуы негізгі көрсеткіштердің қарқыны өсіп отыр. Өнеркәсіп өндірісі соңғы үш жылда 1,6 есеге өсті. Өңдеу өнеркәсібінде өнім көлемінің 3 пайызға артуы қамтамасыз етілді. Индустрияландыру картасы аясын- 
да облыста 1700 жұмыс орнын ашу арқылы 256 млрд. теңгеге 33 инвестициялық жоба іске асырылуда. Бұл 1700 жұмыс орнын құруға мүмкіндік береді. 
Облыстағы ірі кәсіпорын «Агрореммаш» АҚ өртке қарсы құралдар өндірісі мен коммуналдық техникалар шығарады. Мұнда металл конструкциясының бетіне 
қорғаныш жағу өндірісі де іске қосылған. Жылына 8,5 мың тонна металды мырыштайтын цех үдемелі индустриалды-инновациялық бағдарлама аясында ашылды. Жоба құны 240 млн. теңгені құрады. Мырыштау цехында 55 адам тұрақты жұмыспен қамтылды. 
Қазіргі таңда Оралда «Қарашығанақ» газ құбыр құрылысы Елбасының тікелей тапсырмасымен жүзеге асырылды. Облысты 500 млн. текше метр өндіріп, қамтамасыз етіп отыр. Соның арқасында, өңірдегі тұрғындардың 80 пайызы газға мұқтаж емес. Батыс Қазақстан облысы бұдан бөлек көгілдір отынның көмегімен электр қуатын, өндіретін газ турбиналық электро-стансасымен және тәтті тағамдар, макарон өнімдеріншығаратын зауытпен мақтана алады.

      Міне, еліміздің батысындағы облыстардың әлеуметтік-экономикалық әлеуеті осындай. Қазақстанның қазынасын байытып, экономикасын дамытуда Маңғыстау, 
Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарының үлесі зор.