Бюджет жүйесі

Кіріспе:

Бюджет  жүйесі

1. Бюджеттік жүйенің түсінігі  және экоиомикалық мазмұны. Бюджет  түрлері мен деңгейі

2. Бюджеттік жүйенін қызмет ету принциптері. Біртүгас және федералды мемлекеттердегі бюджеттік жүйенің ерекшеліктері

3. Бюджеттік қурылым. Бюджеттік қатынастар мен бюджстаралық байланыстар

4. Бюджеттік процесті ұйымдастырудың негізі. Бюджеттік процестердің кезеңдері

5. Бюджеттік жүйенің қызмет етуін құқықтық қамтамасыз ету

       1. Бюджеттік жүйенің түсінігі және экоиомикалық мазмұны. Бюджет түрлері мен деңгейі

Бюджеттік жүйе - мемлекеттің барлық қаржы жүйесінің  ма-ңызды құрамдық бөлігі болып табылады. Бюджеттік жүйе эконо-микалық категория ретінде мемлекеттің орталандырылған ақша қо-рын - бюджетті - қалыптасу мен пайдалану бойынша заңды, жеке тұлғалар мен аймақтар арасындағы барлығы қаржылық қатынас-тар, бюджеттік қалыптасу мен атқарудың әдіс-тәсілдері және сол қатынастарды басқару органдарымен танысты. Басқаша айтқанда, барлық деңгейдегі бюджеттер мен Қазақстан Республикасының ¥лттық қоры және экономикалық қатынастар мен құқықтық нор-маларға негізделген бюджеттік процесс пен бюджеттік қатынастар қосындысын бюджеттік жүйе деп түсіндіріледі.

2005 жылы қаңтар  айының 1 жұлдызында күшіне енгізілген  жаңа Бюджеттік кодекстің 6-бабына  сәйкес Қазақстан Республи-касының  бюджеттік жүйе құрамына келесі  бюджет түрлері мен деңгейлері  кіргізілген:

• республикалық  бюджеті;

• облыстық бюджеті, республикалық маңызы бар  қалалар мен астана бюджеті;

• аудан  бюджеті (облыстық маңызы бар қалалар  бюджеті). Бюджеттік заңнамаларға сәйкес бюджеттің барлық түрлері

мен деңгейлері дербес болып есептеледі. Бюджеттік  жүйе құры-лымында Төтенше мемлекеттік бюджет пен ¥лттық қор қарасты-рылады.

Елдің бюджеттік  жүйесінің орталық орнын келесі қаржы жыл-ға Қазақстан Республикасының  заңымен бекітілетін республика-лық  бюджет алады. Жаңа Бюджеттік кодекс бойынша республика-лық бюджет салықтық және басқа түсімдер арқылы қалыптасқан  және мемлекеттік биліктің орталық  органдарының функцияларын қаржымен қамту  және мемлекеттік саясаттың жалпы республика-лық бағыттарын іске асыруға арналған орталықтандырылған ақша қоры ретінде анықталған. Кодексте осыған сәйкес анықтамалар бюджеттің басқа түрлеріне де берілген. Олар жергілікті мемлекет-тік органдардың функцияларын қаржымен қамту және аймақтар мен аудандарда мемлекеттік саясатты іске асыруға арналған.

Республикалық және жергілікті бюджеттер негізінде  қалыпта-сатын және республикадағы төтенше немесе әскери жағдай кезін-де енгізілетін бюджетті Төтенше мемлекеттік  бюджет деп атайды. Мұндай бюджет тек  қана Қазақстан Республикасы Президентінің  Жарлығымен енгізіледі және күшін жояды, егерде ел аумағында төтенше немесе әскери жағдай жарияланса.

Қазақстан Республикасының  ¥лттық қор негізін мемлекеттің  қаржы активтері мен материалды емес активтердің мүлік түріндегі  басқа да активтері құрайды. Бұл қордың қаражаггары мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму тұрақтылығын қамту, қаржылық активтер мен басқа мүлік қорландыру, экономиканы шикізаттық сектордан тәуелділігін және сыртқы қолайсыз факторлардың әсерін томеидетуге арналған.

Бюджеттік жүйе қызмет атқаруының негізі келесі қаржылық қатынастары:

• мемлекеттің  кәсіпорындармен орталықтандырылған ақша қоры қалыптасу процесі жөнінде;

• мемлекеттің  өндірістен тыс саласының мекемелерімен  бюд-жет тарапынан қаржыландыру жөнінде;

• мемлекеттіц  халықпен бюджет кірісін қалыптасу  және әр түрлі өтемақы төлеу мен  әлеуметтік жәрдем жасау женінде;

• қаржы-банк жүйесінің мекемелері арасында (Қаржы  минис-трлігі, Ұлттық банк және т.б.);

• мемлекеттің  шетелдік мемлекеттермен.

Қаржылық  қатынастардың барлық бұл формалары мемле-кетпен реттеледі, жетілдіріледі және белгілі принциптер мен құқықтық нормалар негізінде басқарылады.

Бюджеттік жүйенін қызмет ету принциптері. Біртүгас және федералды мемлекеттердегі бюджеттік жүйенің ерекшеліктері

Қазақстан Республикасының  бюджеттік жүйесі ынтымақтық, толығу, бірізділік, басымдылық, шынайшылық, жайдарылық, де-рбестік, жауаптылық, тиімділік және нәтижелілік принциптерге негізделеді. Бұл принциптер арасында басты болып ынтымақтық және дербестік принциптері саналады, олар бюджеттік процесті ұйымдастырудың да негізгі принциптері болып саналады. Бюд-жеттік кодексте жоғарыда айтылған принциптердің әр біреуіне түсініктеме берілген.

Ынтымацтыц принцип - бюджеттік жүйеяің ұйымдастыру-экономикалық орталықтандыру дәрежесін көрсетеді. Ең толық түрде бұл принцип Кеңес Одағының бюджеттік жүйесінде бол-ды. Қазіргі қезеңде жергілікті билік органдарының дербестікке ие болғанына және оларға қаржылық ресурстармен билік жүргізу жөнінде бірсыпыра құқық берілгеніне байланысты ынтымақтық принцип босаңсытылып қалды.

Республика  аумағында әрекет жасайтын мемлекеттік  кірістер мен мемлекеттік шығыстар жалпы бірыңғай жүйесі бар екені  осы ынтымақтық принцип арқылы дәлелденеді. Бұл принцип бюджет-тік жоспарлау әдістемесі мен ұйымдастыру бірлестігіне және жос-парлау мен әлеуметтік-экономикалық болжамдау өзара байланы-сына кепіл береді. Осы принциптің негізінде заңнамалық, өкілдік органдар жағынан бюджет қаражаттарының қозғалысына тиімді бақылау жүргізіледі.

Бюджеттік жүйенің  ынтымақтық принципі бірыңғай құқықтық база, бірынғай бюджеттік жіктеу арқылы бюджеттерді сапқа тізу,

бюджеттік процесті іске асыруда бірыңғай шаралар пайдала-ну, статистикалық және қаржылық ақпаратқа қажетті бюджет-тік құжаттар формаларының бірлестігі, бірыңғай ақша жуйесі, бірыңғай әлеумеггік-экономикалық және салықтық саясатпен қамтамасыз етіледі. Бұл принципті қолданған бюджетті құрастыру мен бекітуде кебінесе артықшылығы бар бюджеттік баптардың болмауына әсерін тигізеді.

Толыгу  принципі - бюджеттер мен Ұлттық қорда республи-каның заңнамаларымен қарастырылған, объективті және сенімді көрсеткіштер негізіндегі кірістер мен шығыстар толық көлемінде болуын қадағалайды. Үкіметте бюджетте қарастырылғаннан басқа ешқандай да кірістер мен шығыстар болуы тиісті емес. Сонымен қатар, бюджет қаражаттарын пайдалануда есепке жатқызудың өзара талаптары мен талаптар құқығына жол беру жіберілмейді. Бюджеттің толығу принципімен бюджет-брутто мен бюджет-нет-то түсініктері байланысты. Бюджет-брутто мемлекеттің кірістер мен шығыстар бойынша барлық қаржы операцияларын көрсетеді. Ал бюджет-нетто тек қана бюджет баптарының қалдықтарын көрсетеді, яғни әр бап бойынша кіріс түсіруге жұмсалған шығын-дарды алғаннан кейінгі түсімдерді көрсетеді.

Қазіргі кезеңде  әлемдік тәжірибеде бұл принциптің лайық-тылығы шамалы деп есептеледі, себебі оны қолдаігу бюджетті қажетті  емес өз алдына бөлек болатын шығыстармен  толтыруы мүмкін. Қазақстанда мемлекеттік  қаржы құралдарын қалыптасуда орталықтырылған әдіс қолданады, сондықтан 1998 жылдан бастап барлық бюджеттен тыс қорлар жойылған.

Шынайшылың принцип деген бюджеттің қабылданған көр-сеткіштерінің республика мең аймақтардың әлеуметтік-экономи-калық дамуының ортамерзімді жоспарлары және ортамерзімді фискалдық саясаттың бекітілген параметрлері мен бағыттарға сәйкестігі. Сондықтан бюджет көрсеткіштерінің шынайшылығы экономика ахуалы және ондіріс көлемін объективтік бағалау мен әлеуметтік-экономикалық даму жоспарының макроэкономикалық керсеткіштеріне негізделеді.

Шынайшылық  принцип бюджет атқару жөнінде есеп беруді бүрмалауын болдырмау мен  жоюға қажет. Ол мемлекеттің қаржы

операцияларын әділетті көрсету мен бекітілген сомалар бюджет-тік белгілеулерге  пайдалануын қарастырады. Шынайшылық даму болжамдар мен бағдарламалар  көрсеткіштері және бюджеттік резер-втер барлығымен қуаттандырылған негіздегі  барлық кіріс көздері мен шығыс  бағыттары есептемелерімен дәлелденіп анықталады.

Бюджет жүйесінің жайдарылыц принципі бекітілген бюджет пән оны атқару есебі жөнінде бүдаралық ақпарат құралдарында жариялауын керек етеді. Бұл қоғам мүшелерінің әр біреуіне мемлекеттің болашақ кірістері мен шығыстары, әсіресе қаражат шығындарының негізгі бағыттарымен, оның ішінде әлеуметтік салаға арналған қаражаттар көлемімен танысуға мүмкіншілік бе-реді. Жайдарылық пршщиптің түсінігіне толығырақ сипаттаманы былай беруге болады - ол бюджеттік заңнамалар аумағындағы нормативтік-құқықтық актілер, бюджеттер мен оларды атқару жөніндегі есептер және фискалдық саясат жөнінде басқа да ақпа-раттарды міндетті түрде жариялау, бюджет процесінің ашықтығы мен мемлекеттік қаржы бақылау жүргізу.

Жергілікті  бюджеттердің жөнді мен тиімді іс-әрекетінің шарттары болып дербестік пен  теңгерулік табылады. Бюджеттер-дің дербестік принципі маңында олардың кірістері өздік қайнар көздерінің түсімдері арқылы қалыптасу мен сол кірістер көлемінде ғана пайдалану бағыттары анықталуы түсініледі. Бұл принципті қолдану әр деңгейдегі бюджеттер арасында түсімдерді тұрақты түрде бөлуін кірістіру мен олардың жүмсау бағыттарын анықтау және мемлекеттік басқарудың барлық деңгейлерін бюджеттік за-ңнама негізінде бюджеттіЬ процесті өз еркі іске асыруына құқық берумен қамтыладьи

Бұл принцип биліктііГФкні&ғгі және атқарушы органдарының аймақтар деңгейінде қаржьі ~ресурстарды пайдалану мен жүмсау жөніндегі құқықтарын бірсыпыра кеңітеді, себебі жергілікті бюд-жеттерді атқарған процесте қосымша алынған кірістерді жоғары деңгейдегі бюджетке қайтарып алуы мен жергілікті бюджеттер қосымша ресурстармен қамтылмаса оларға қосымша шығындар салуы жіберілмейді.

Бюджеттердің  дербестігін бюджет жүйесінің барлық буында-рының түсімдер кездері заңмен бекітілу мен бюджет құралдарын

әрбір деңгейдегі билік органдарының заңмен анықталған өкі-леттіктері негізінде пайдалану  құқықтары қамтиды. Барлық дең-гейдегі  бюджеттердің теңгерулігі бюджеттік-қаржы  саясатының қажетті талабы болуы  мүмкін. Мысалы, бюджеттерді қарасты-ру мен бекіткенде олардың тапшылықтарының  шекті мөлшері тағайындалуы мүмкін.

Бюджеттік жүйе қашанда болса тұрақты әрекетте болуы ке-рек, яғни бюджеттік құрылыста, бюджеттік процесте, бюджеттік процедуралар мен қатынастарда ешқандай дөрекі өзгерістерсіз. Бұл бірізділік принципке негізделеді. Ол принцип мемлекеттік басқару органдары бюдакеттік қатынастар аумағындағы бүрын қа-былданған шешімдерді сақтау қажеттілігін көрсетеді.

Кейбір уақытта  мелекетте экономиканың бөлек бір салалары немесе іс-әрекет салаларының бірінші кезекте дамуы қажетті бо-лады. Осыған байланысты ел немесе аймақтардың әлеуметтік-эко-номикалық дамуының басымдылықты бағыттары жасалады. Сон-дықтан, басымдылықтық принциптің түсінігі бюджеттік жүйеде бюджеттік процесті осы басымдылықты бағыттарға сәйкес іске асыруды білдіреді.

Бюджетті  жасаудан бастап, оны атқарумен аяқталуына дейін бюджеттік жүйе әрекеті  бюджет ресурстарын оңтайлы көлемінде  пайдалана отырып, бюджеттік бағдарламалар  паспорттарымен қарастырылған белгілі бір әсершіл нәтижеге жету қажеттілік та-лаптарға бағынады. Бұл тиімділік және нәтижелік принциптің мазмұнына сәйкес, себебі оның керек екендігі болып бюджеттік құралдардың бекітілген көлемін пайдалануда нәтижелі жетістік-терді қамтамасыз ету табылады.

Бюджеттік процестің  әрбір қатысушысы міндетті түрде  бюд-жеттік заңнамалар талаптарын орындауы тиіс. Сондықтан бюд-жеттік жүйеде жауаптылық принцип іске асуда, себебі бұл при-нциптің талабы - бюджеттік заңнаманы бұзғаны үшін бюджеттік процеске қатысушыларды жауапкершілікке тарту^

Жоғарыда  айтылған принциптер негізінде әр мемлекет өз бюджеттік жүйесін жетілдіреді, бірақ біртүтас және федералды мемлекеттердің бюджеттік жүйелерін ұйымдастыруда мемле-

кеттік құрылымына байланысты ерекшеліктер бар. Мемлекеттің федералдық жайластырушылығына үшбуынды бюджеттік жүйе сәйкес. Мұндай жүйенің маңында орталық бюджет (одақтық, федералдық), федерация мүшелерінің бюджеттері (республика, штаттар) және жергілікті бюджеттер кіреді. Біртүтас мемлекеттер-де екібуынды бюджеттік жүйе қолданылады — орталъщ (республи-калың) бюджет және жергілікті бюджеттер.

Федералды жайластырушылықты  мемлекеттерде бюджеттік жайластырушылық  бюджеттік федерализм принциптеріне  не-гізделеді. Федерализм басқару әдіс ретінде мемлекеттің барлық мүдделерін оның әрбір бөлімдерінің мүдделерімен тіркестіреді және аумақтардың өздеріне берілген сауалдарды шешу дербестігін  сақтай отырын, елдің бірлігі мен түтастығын қамсыз етеді.

Сондықтан, бюджеттік федерализмді федералдық билік пен үлт-мемлекеттік және әкімші-аумақтық билік арасындағы әрбір  деңгейдегі бюджет кірістерін оңтайлы, ғылыми-негізді бөлу мен олардың  шығындарын қаржыландыру себебіндегі  қатынастар деп анықтауға болады. Бюджеттік федерализм төменде көрсетілгендей негізделеді:

• федералдық бюджеттің бастаушы рөлін сақтап, аумақтық бюджеттердің дербестігінің  жоғары деңгейін қамтамасыз ету арқылы мүдделерді тіркестіруге;

• өрбір  буынның бюджеттер құқықтарының теңбе-теңдігі мен үшбуынды бюджеттік жүйе барлығына;

• аймақтарға қаржыңық жәрдем көрсету мен олардың да-муын теңестіру мақсатына федералдық бюджеттен болінген құралдардың көлемі есебінің мемлекеттің барлық субъек-тілеріне біріккен критерийлерді пайдалану.

Кірістерді  федералдық деңгейде орталықтандыру жалпы-мемлекеттік  экономикалық және әлеуметтік бағдарламаларды  орындау, мемлекет қаржыларының тұрақтылығын қамтамасыз ету мен аймақтар арасында қаржы ресурстарын қайта бөліс үшін өндіріледі. Кірістерді бюджеттер арасында бөлгенге дейін биліктің әрбір деңгейіне жүктелген өкілеттікке сәйкес олардың шығыстары шектелуі тиіс.

Федералды мемлекеттерде  жергілікті, бюджеттердің кіріс пен шығыстары федерация мүшелерінің бюджеттеріне, ал федера-ция мүшелері өз кірістері және шығыстарымен федералды бюд-жетке кірмейді. Біртұтас мемлекеттерде жергілікті бюджеттер өз кірістері және шығыстарымен республикалық бюджетке кір-мейді, яғни олар дербесті болады. Жоғары экономикалық және әлеуметтік тиімділікке жету үшін шығыстар неғүрлым жергілікті әкімші-аумақтық бірлікке жақын болуы қажет, себебі сол бірлік мүдделеріне жүмсалатын шығыстар.

Мемлекет  біртұтас немесе федералды болсын олардың бюд-жеттік жүйелерінде бюджеттер әр түрлі деңгейде оңашалану мен дербестігі болуы мүмкін, бірақ та орталық бюджет маңында әлеуметтік-экономикалық процестерді басқаруды орталықтанды-рылған деңгейге байланысты төменгі тұрған бюджеттерге қаты-насты белгілі бір реттеуші рөлі сақталады. Қазақстан Республика-сында, екі буынды бюджеттік жүйе қолданылады - республикалыц бюджет және жергілікті бюджеттер.

Бюджеттік қурылым. Бюджеттік қатынастар мен  бюджстаралық байланыстар

Мемлекеттің кәсіпорындар, мемлекеттік мекемелер  мен ха-лық арасындағы қаржылық қатынастарды бюджеттік цаты-настар деп атайды. Бұл қатынастардың қаржылық қатынастар бөлігі ретіндегі ерекшелігі, біріншіден, олар мемлекет қатысатын бөліс процесінде болуынан, екіншіден, олар жалпы мемлекеттік мүқтаждықты қамтамасыз етуге арналған ақша құралдарының орталықтандырылған қорды қалыптастыру және пайдалану бай-ланысынан түрады.

Бюджеттік қатынастар мен бюджетаралық байланыстар қар-жылық  ресурстарды қалыптастыру, бөліс  және қайта бөліс про-цестері  арқылы белгілі болады. Олар өз арнауы мен нақты іске асуы бюджеттік  жүйе арқылы көрінеді, яғни барлығы  әр түрлі

деңгейдегі  бюджеттер, бюджетаралық арақатынастар  мен бюд-жеттік жайластырушылық  арқылы.

Бюджеттік құрылым - ол елдің мемлекеттік бюджеті мен бюджеттік жүйені ұйымдастыруы және олардың өзара байла-нысының ұйымдастырушылық формалары. Бюджеттік жайлас-тырушылық түсінігі бюджеттік жүйенің құрылымын, бюджеттік жіктеуді, бюджеттік жүйе мен бюджеттерді құру принциптерін енгізеді.

Бюджеттік құрылым елдің мемлекеттік құрылымдық фор-масымен анықталады және биліктің орталық пен жергілікті органдарының ресігубликалық және жергілікті бюджеттерді құрастыру, қарау, бекіту мен атқару, кірістер мен шығыстарды бөлу жөніндегі екілеттіліктерін реттейтін құқықтық нормаларға негізделеді. Бұлар бюджеттік жүйенің буындарын құрайды, ал олардың өзара байланысы бюджетаралық қатынас механизмі арқылы іске асады.

Қазақстан Республикасының  бюджеттік жайластырушылығы мемлекеттік құрылымның біртұтас формасына сәйкес, мұнда ел-дің әкімшілік-аумақтық бірліктерінде автономия да, мемлекет-тілік те жоқ. Олар барлығы біріккен құқықтық актілерге, биліктің біріккен органдарына, саясаттық, экономикалық және әлеуметтік процестерді орталықтандырылған басқаруға бағынады. Жалпы айтқанда, бюджеттік құрылым әрекеттегі негізгі құқықтық актілер және экономикалық-әлеуметтік процестердегі бюджеттің рөлі мен мәні арқылы анықталады_ч

Бюджеттік процестегі жоғары және төмен түратын бюджеттер арасындағы бүктемелеуленген қатынастарды бюджетаралық қа-тынастар деп атайды. Бюджетаралық қатынастар жүйесі тек қана республикалық бюджет пен республиканың аймақтар бюджеттері арасындағы қатынастардан түрмайды, оған аймақтар ішіндегі облыстық және аудандық бюджеттер арасындағы қатынастар да кіреді. Бюджетаралық қатынастардың негізі болып мемлекеттік басқару деңгейлерінің өкілеттілігі мен функцияларын айқын шек-теу, бюджет деңгейлері арасында кірістер мен шығыстарды бөлу әдістерінің бірлестігі табылады.

Бюджетаралық  қатынастар белгілі принциптерге негіздедеді. Қазақстан Республикасының Бюджеттік  кодексінде келесі бюдже-таралық принциптер мазмұндалған:

• төмен  тұрған бюджеттердің жоғары тұрған бюджеттермен арақатынасындағы теңбе-теңдік;

• түсімдердің  келесі шектеу критерийлерін есепке ала оты-рып, оларды тиімді бөлу:

а) төмен  тұрған бюджеттер маңында тиянақты сипаттары бар, сыртқы факторлардың әсеріне тәуелсіз салықтық және салыңтық емес түсімдер бекітіледі;

ә) мемлекеттік  мекемелер көрсеткен қызметтерге  теленген төлемдер салықтық және салықтық емес түсімдер ретінде сол қыз-меттерді қаржыландыратын бюджеттің кірісі болып түседі;

б)қайта бөліс  сипатты және салықтық базасының  жайғасты-руы бір қалыпты емес салықтар бюджеттік жүйенің неғұрлым дең-гейіне бекітіледі;

в) салықтар мен бюджеттің басқа міндетті түсімдері неғүрлым оларды жоғары дәрежеде жинайтын бюджет деңгейіне бекітіледі;

г) тиянақты аумақтық салықтық база бойынша жинайтын са-лықтар жергілікті бюджеттер маңына бекітіледі.

• әкімшілік-аумақтық бірліктер бойынша бюджеттік  деңгей-лерді қамтамасыз етуді теңестіру;

• жергілікті атқарушы органдардың мөлшерлес  деңгейде мемлекеттік кызмет көрсетуді қамтамасыз ету;

• мемлекеттік  қызметті максималды тиімді және нәтижелі көрсету, яғни мемлекеттік қызмет көрсетуді неғүріым соларды тиімділік және нәтижелік түрде өндіретін және көрсететін мемлекеттік органдар маңына бекіту;

• мемлекеттік  қызмет көрсету деңгейді оларды алушыларға максималды жақындату, яғни мемлекеттік  қызмет сапасын жоғарлату мен  оларды алушылардың сүраныстарын жақсы  білу үшін қызмет атқаруды бюджеттік  жүйенің неғүрлым төменгі деңгейіне  беру;

• алынған  ресми трансферттер мен несиелерді тиімді және бекіткен мақсатта пайдалану маңындағы әрбір бюджет дең-гейінің жауапкершілігі.

Тәжірибеде  бюджетаралық қатынастарды реттеудің  әр түрлі формалары бар. Олар бюджет деңгейінің әр біреуінің салықтық потенциалы, аймақтардың мүқтаждықтарын объективті бағалау нәтижесі мен бекітілген натуралды нормалардың есебі  арқылы анықталады. Республиканың Бюджеттік  кодексі бойынша бюдже-таралық  қатынастар реттеудің формалары  ортамерзімді фискал-дық саясатқа сәйкес тағайындалады.

Республикалық және облыстық, республикалық маңызы бар қалалар мен астана бюджеттері арасындағы бюджетаралық қа-тынастарды реттеу формалары жөнінде ресми  трансферттер мен бюджеттік несиелер қолданылады. Ал облыстық және аудандық, облыстық мағынадағы қала бюджеттері арасындағы бюджетара-лық қатынастар ресми трансферттер, бюджеттік несиелер және кіріс бөлу нормативтер арқылы реттеледі.

Трансферттер  механизмі бюджеттік реттеуді біріккен әдістемемея қамтамасыз ету мен  бюджетаралық қатынастар қа-лыптасуының  субъективтік түрде болмауы үшін қолданылады. Трансферттер нормативті-бөлшекті әдіс негізінде есептеледі, сон-дықтан ол аумақтардың бюджеттік кірістерін көлбеулі теңестіру мен оларға қаржылық жәрдемді бәріне бірдей тәртіппен көрсетуге  мүмкіншілік береді.

Жаңа Бюджеттік  кодекске сәйкес республика бюджеті  жаңа құрылымда қалыптасады. Құрылымға келесі бөлімдер кіреді:

1. Кірістер:

• салықтық түсімдер;

• салықтық емес түсімдер;

• негізгі  капитал сатудың түсімдері;

• ресми  трансферттер түсімдері.

2. Шығындар;

3. Операциалық  қалдық;

4. Таза бюджеттік  несиелеу - бюджеттік несиелер, бюджеттік  несиелерді өтеу;

5. Қаржы активтер  операциялары бойынша қалдық  — қаржы активтерді сатын алу, мемлекеттің қаржы активтерді сатудың түсімдері;

6. Бюджет  тапшылығы (профициті); ,

7. Бюджет  тапшылығын қаржыландыру (профицитін  пай-далану) - займдар түсу, займдарды  өтеу, бюджет құралдары қал-дығының  қозғалысы.

Жоғарыда  келтірілген құрылым бойынша  бюджеттің бекітуі мен оны  атқару жөніндегі есеп беру құрастырылуы іске асады. Бұл арада бюджет кірістері  маңында салықтық және басқа да міндетті, қайырылмайтын төлемдер, ресми трансферттер, бюджетке ақысыз берілетін ақшалар  келтіріледі. Және де ресми трансферттерден  басқа кірістерде мақсатты арнаулары  болмайды.

Бюджет шығындары  маңында қайырылмайтын негізде  бөлінетін бюджеттік құралдар алынады. Олар мемлекеттік меке-мелерінің  іс-әрекетін қамтамасыз ету, мемлекеттік  саясатты іске асыруға қажетті тауарлар, жұмыстар және қызметтер сатып алу, жеке тұлғаларға ақшалы төлемдер мен  занды тұлғаларға субси-диялар беруге пайдаланады. Бюджет шығындарына ресми  транс-ферттер де жатады, себебі олар бір бюджеттен басқа деңгейдегі бюджет пен Ұлттық қорға төлейтін төлемдер.

Бюджет кірістері  мен шығындары арасындағы айырмасы опе-рациялық қалдық (сальдо) деп аталады. Бұл арада, егерде бюджет шығындары  кірістерінен асып түссе, онда теріс операциялық қал-дық болады, ал кері болса - овда оң операциялық қалдық болады. Теріс операциялық қалдық жіберіледі, егерде бюджет шығындары-на даму бюджеттік бағдарламалар болса, бірақ оның шекті көлемі мемлекеттің ортамерзімді фискалдық саясатпен анықталады.

Қазіргі уақытта  ақысыз бюджеттік қаржыландырумен  қоса бюджеттік несие беру арқылы бюджеттік несиелендіру де пайда-ланады. Мұндай несиелер қайтару және өтелу  шарттары негізінде беріледі, бірақ олар бойынша пайыздар немесе жалпы алынбайды, не болмаса банк несиелері пайыздарының деңгейінен темен алы-нады. Сондықтан, бюджет несиелері банк несиелері мен бюджет-тік қаржы беру арасынан орын алады. Осыған байланысты бюд-жет құрылымында бюджет несиелері мен оларды өтеу арасындағы айырмасы арқылы есептелетін таза бгоджеттік несиелендіру деген түсінік бар.

Мемлекеттің қаржы активтермен мүліктенуге  жұмсалған шығындар мен оларды өткізуден  түскея түсімдер арасындағы айырмасы қаржы активтер операциялары бойынша  қалдық (саль-до) деп аталады. Қаржы  активтермен мүліктену маңында  заңды тұлғалар мен халықаралық ұйымдардан мемлекеттік меншікке қа-тысу үлесі мен құндьг қағаздар сатып алуға жүмсалған шығындар табылады. Ал қаржы активтерді өткізуден алынған түсімдер болып мемлекеттік меншіктегі, мемлекеттік кәсіпорындардың оператив-тік немесе шаруашылық басқарудағы занды тұлғалар мен халықа-ралың ұйымдардың қатысу үлесі мен құнды қағаздарын сатудан түскен бюджет кірістері табылады.

Бюджеттік тапшылық (дефицит) маңында бюджет шығында-рының  оның кірістерінен артықшылығы қарастырылады, ал егер-де бюджет кірістері оның шығындарынан асын түссе, онда бюд-жеттік профицит деген түсінік болады. Бюджет тапшылығының (профициттің) мөлшері операциялық қалдықтан таза бюджеттік несиелеу мен қаржы активтер операциялар бойынша қалдықты минустағанға тең.

Бюджеттік тапшылықты өтеу үшін мемлекет әр түрлі әдістерді  пайдаланады, мысалы, ақша эмиссиясы, ішкі және сыртқы шеттен алып пайдалаігу. Республиканың  Бюджеттік кодексінде бюджеттік  тапшылықты қаржыландыру шеттен алып пайдалану мен бюджет құралдарының бос қалдықтары есебінен қарастырылған. Бюд-жет тапшылығын қаржыландыру мелшері тапшылық молшеріне сәйкес және ол алынған займдар мен бюджеттік құралдар қалдық-тары сомасының займдар бойынша негізгі берешекті өтеу сомасы-ның артықшынығы арқылы анықталады.

Бюджет профицитін пайдалану деген бюджет профицитін, займдар құралдарын, бюджет құралдарының бос қалдықтарын займдар бойынша негізгі берешекті өтеуге жүмсау. Оның көлемі займдар бойынша негізгі берешекті өтеу сомасының алынған займ-дар мен бюджет құралдар қалдығының қозғалысы сомаларынан артықшылығы арқылы анықталады.

Бюджеттік процесті ұйымдастырудың негізі. Бюджеттік процестердің кезеңдері

Бюджеттік процес маңында заңнамалар арқылы реттелетін мемлекеттік органдардың бюджеттер  болжамын құрастыру, қарастыру мен  бекіту, бюджеттерді атқаруын ұйымдастыру  мен оның бақылауын қамтамасыз ету  жөніндегі іс-әрекеттері қарастырылады. Бюджеттік процестің мазмұны  елдің мемлекеттік және бюджеттік  құрылымдары арқылы анықталады. Қазақстан  Республикасында бюджеттік процесс  өз алды мемлекеттік билік-тің орталық  және жергілікті органдарының, бюджеттік  процестің қатысушыларының бюджеттер  мен ¥лттық қор болжамын жасау  мен қарастыру, оларды бекіту мен  атқару және бақылау жөніндегі әрекеттерін  тізбектелген және реттелген түрде  іске асыруды көрсетеді.

Егеменді  мемлекеттің бюджеттік процесі  әрекеттегі бюджет- [ тік заңнамаларға сәйкес ұйымдастырылады. Қазақстанда ол Бюд-жеттік кодексі және басқа да бгоджеттік процеске қатысты заңна-малы-нормативтік актілермен реттеледі. Республикада бюджеттік процесті ұйымдастыру келесі принциптерге негізделеді:

• тұтастық - оның маңында бірыңғай құқықтық база, бюд-жеттікжіктелу, бюджеттік пен  статистикалық ақпаратқа қажетті  бюджеттік құжаттар формаларының бірлігі және ақша жүйесінің бірлігі;

• дербестік - оның маңында бюджеттік процеске әрбір қатысушы өз әрекетін өз еркі ұйымдастырады және сол әрекет кірістердің  өздік қайнар көздері барлығымен және оларды пайдалану бағыттарын анықтайтын құқықпен қамтамасыз етуіне;

• теңгерушілік - оның маңында барлық бюджеттердің кіріс-тері мен шығыстары арасындағы арақатынстарды дұрыс тағайындалуына.

Жоғарыда  айтылған принциптердің талаптарын сақтау бюд-жет тұрақтылығы мен  аймақтар және іс-әрекет салалары ара-ларындағы  ақша құралдарын бөлудің қажетті  пропорцияларын

қамтамасыз  етуге тиісті. Бұл арада тағы бір  маңызды шартты сақ-тау қажет  — ол мемлекеттің барлық қаржы  саясаттының бас негізі болатын  бюджет шығыстарының оның кірістеріне  сәйкестігі мен қаржы резервтер  күру.

Бюджеттік кодекс бойынша бюджет қалыптасу негізі болып Қазақстан Республикасының  әлеуметті-экономикалық ортамер-зімді  даму жоспары мен Республика Президентінің  Қазақс-тан халқына арнаған жылсайынғы Жолдауынның есебімен құрастырылған  аумақтардың даму бағдарламалары табылады. Бюджеттік кодексте көрсетілген  басқа бір маңызды жағдай - ол бюджеттік процесті ұйымдастыруын  қоса отырып, қаржы ресур-старын басқарудағы  мемлекеттік биліктің функцияларын регла-менттеуі. Бұл функциялары  келесілер арқылы керінеді:

• мемлекеттің  экономикалық және қаржылық мақсаттары-ның  әрекеттесуінде;

• әр түрлі  деңгейдегі бюджеттердің езара және экономика секторларымен әрекеттесуінде;

• салықты-фискалдық  кұралдарды жетілдіруде;

• бюджеттен  тыс арнайы қорларға бөлектеулердің көлемі мен қайнар көздерін анықтауда;

• бюджеттердің кірістері мен шығындарының көлемі мен құрылымын тағайындағанда;

• республикалык  бюджет тапшылығының көлемін анық-тағанда;

• жергілікті бюджеттердің теңгерушілігінде;

• мемлекеттік  борыштың қаржы операцияларға әсері  мен етеуінің есебімен оның динамикасы мен ахуалын баға-лауда.