Діннің элементтері мен құрылымы

ДIННIҢ ЭЛЕМЕТТЕРI МЕН ҚҰРЫЛЫМЫ

Дiннiң элементтерi мен құрылымы тарих барысында қалыптасып, өзгередi. Алғашқы қауымдық құрылыста дiн  салыстырмалы түрде дербес құрылым  ретiнде әлi бөлiнiп шықпады. Кейiнiрек, рухани өмiрдiң салыстырмалы түрде  дербес саласына айналып,  неғұрлым жiктеле түседi, дiннiң элементтерi пайда болып, осы элементтердң байланыстары қалыптасады. Жоғарыда айтылып өткендей, қалыптасқан дiндерде дiни сана, әрекет, қатынастар, институттар және ұйымдар  анықталады.

1 Діни сана

Дiни санаға сезiмдiк көрнекiлiк, қиялмен  жасалған образдар, шындыққа барабар  мазмұнның қиял, сенiм, рәміздiлiк, сұхбаттылық, эмоциялық толықтылық, дiни лексиканың (басқа да арнайы белгiлердiң) көмегiмен  қызмет ету тән. Аталған белгiлер  тек қана дiни санаға тән емес. Сезiмдiк  көрнекiлiк, қиял бейнелерi, эмоциялық  өнерге тән, қиялдар мораль, саясат, әлеуметтiк ғылымдарда пайда болады, жалған ұғымдар мен теориялар  жаратылыстануда да жасалады және т.б. көрсетiлген қасиеттердiң дiни санада бiр-бiрiмен қалай байланысты екенiн  қарастырайық, олардың дiндегi субординациясы қандай.

Діни сенім

Дiни сананың кiрiктiруші күшi дiни сенiм  болып табылады. Соңғысы адамның  психологиясындағы ерекше феноменнiң  арқасында “өмiр сүредi”. Сенiм  – мақсатқа жетуге, оқиғаның болатынына, адамның алдын ала болжанған  жүрiс-тұрысына,  қойылған мақсат жөнiнде  нақты ақпарат жетiспеген жағдайда идеяның ақиқаттылығына, оқиғаның соңғы  қорытындысына, алдын ала болжанған  жүрiс-тұрысқа, тексерудiң нәтижесiне сенiмдi болу. Онда қалаған нәрсенi iске  асыруға деген үмiт артылады. Бұл  психологиялық күй табысты әрекет жасауға мүмкiндiк болған кезде, оның нәтижелi аяқталатыны туралы және сол  мүмкiндiк туралы бiлген кезде ситуацияның  ықтималдығында пайда болады.

Егер оқиға орындалса немесе оның мүмкiн екендiгi анықталса, егер  жүрiс-тұрыс iске асырылса немесе оның iске асатыны байқалса, егер идеяның  ақиқаттылығы немесе жалғандығы дәлелденсе, онда сенiм өшедi. Сенiм адамдар  үшiн аса маңызды мағынасы бар  процесстер, оқиғалар, идеяларға қатысты  пайда болады және өздiгiнен когнитивтi, эмоциялық және жiгерлiк сәттердiң  қоспасын бiлдiредi. Сенiм ықтималдық жағдаятында пайда болатындықтан, соған сәйкес адамның әрекетi қатермен байланысты. Бұған қарамастан, ол жеке адамның, топтың, көпшiлiктiң бiрiгуiне маңызды дерек, адамдардың шешiмдiлiгi мен белсендiлiгiне стимул болады.

Дiни сенiм – бұл: а) гипостаздалған жаратылыстардың, атрибутталған қасиеттер, байланыстар, түр өзгертулердiң  объективтiк түрде бар екенiне; б) көрсетiлген жаратылыстарға әсер ете  отырып, олармен қарым-қатынасқа  түсудiң және олардан көмек алудың мүмкiндiгiне; в) мәтiндерде суреттелген  қайсыбiр оқиғалардың шынымен  орындалатындығына, олардың қайталанатынына, күтiлген оқиғаның болатынына, оларға қатыстылыққа; г) сәйкес түсiнiктердiң, көзқарастардың, қасаң қағидалардың, мәтiндердiң және т.с.с. ақиқаттылығына; д) дiни  беделдiлерге – “әкейлер”, “ұстаздар”, “әулиелер”, “пайғамбарлар”, “харизматиктер”, “бодхисаттвалар”, “архаттар”, “шiркеу иерахтары”,  “культ қызметкерлерiне” деген  сенiм.

Сенiмнiң мазмұны дiни сананың  рәмiздiк қырын танытады. Рәмiз  санамен ойдағы мазмұнды объектiлеу, объектiленген затқа (жаратылыс, қасиет, байланыс) бағытталғандық, осы затты  белгiлеу әрекетiнiң жасалуын көздейдi. Заттар, әрекеттер, сөздер, мәтiндер дiни мазмұн мен мағынаға ие болады. Бұл  мазмұн мен мағыналардың жиынтығы сәйкес сананың қалыптасуы мен қызмет етуiне дiни-рәмiздiк ортаны қалыптастырады.

Сенiммен дiни сананың сұхбаттылығы байланысты. Жаратылыстардың объективтi бар екенiне сенiм олармен қарым-қатынасқа  түсу сенiмiн қамтиды, ал мұндай қарым-қатынасқа түсу сұхбатқа әкеледi. Сұхбат құдайға жалбарыну, дұға оқу, медитацияда дыбысталатын немесе iшкi сөздiң көмегiмен жүзеге асады.

Көрнекі образдылық және эмоциялық

Дiни сана сезiмдiк (аңдау, елестету образдары) және ойлау (ұғым, пайымдау, ой қорытынды) формаларында көрiнедi. Соңғыларының маңыздылығы  концептуалды деңгейде анағұрлым өсе  түседi, жалпы алғанда, сенсорлық  құрылымдар басым болады, елестету ерекше үлкен рөлдi ойнайды. Образды  материалдың дереккөзi ретiнде табиғат, қоғам, адам қызмет атқарады; сәйкесiнше, дiни жаратылыстар, қасиеттер, байланыстар  табиғат, қоғам, адамға ұқсас жасалады. Дiни санада мағына-образдар маңызды, олар елестетуден ұғымға көшудiң өтпелi формасы болып табылады. Дiни сананың  мазмұны тәмсiл (притча), әңгiме, миф сияқты әдеби жанрларда жиi көрiнiс табады,  бейнелеу, мүсiндеу өнерiнде “кескiнделедi”, әр түрлi заттар, графикалық сызбаларға және т.б. байланады.

Көрнекi образ күйзелiстермен тiкелей  байланысты, бұл дiни сананың күштi эмоциялық толықтығына жағдай жасайды. Бұл сананың маңызды компонентiн  дiни сезiмдер құрайды. Дiни сезiмдер  - бұл дiншiлдердiң объективтi деп  танылатын жаратылыстарға, қасиеттерге, байланыстарға, қасиеттендiрiлген заттарға, тұлғаларға, жерлерге, әрекеттерге, адамдардың бiр-бiрiне және өз-өзiне, сондай-ақ әлемдегi дiни түсiнiктемеленетiн жеке құбылыстарға және жалпы әлемге деген эмоциялық  қатынасы. Кез келген күйзелiстердi дiни деп санауға болмайды, тек  дiни түсiнiктермен, идеялармен, образдармен  бiрге пiсiрiлiп, осының арқасында  сәйкес бағыттылық, мән мен мағына алғандарын ғана дiни деп санауға  болады. Пайда болғаннан кейiн, дiни сезiмдер тұтыныс объектiсiне айналады – олар бастан өтiлуге, дiни-эмоциялық  толықтылыққа тартылады.

Адамның қорқыныш, махаббат, таңдану, қастерлеу, қуаныш, үмiт, үмiтпен күту, стеникалық және астеникалық, өзгешiлдiк және өзiмшiлдiк, праксикалық және гностикалық, әдептiк  және эстетикалық сияқты сан алуан  эмоциялары да дiни түсiнiктермен қосыла отырып, сәйкес бағыттылыққа ие бола алады; бұл жағдайда “Құдай алдында қорқыныш”, “Құдайға деген махаббат”, “күнәһарлық, көнбiстiк, табыну сезiмдер”, “құдаймен  араласу қуанышы”, “Құдай Ана иконына  елжiреу”, “жақынына жаны ашу”, “жаратылған  табиғат сұлулығы мен үйлесiмдiлiгiн  қастерлеу”, “кереметтi күту”, “о дүниедегi жақсылыққа үмiт” және т.с.с. сезiмдерi бастан өткiзiледi.

Барабар мен барабар  еместің бірігуі

Дiни санада барабар бейнелеулер  барабар еместермен бiрiккен.  Бұл  бiрiгуге аксиологиялық тұрғыдан, позитивтi және негативтi бағалау тұрғысынан келудiң ретi жоқ. Адамдар еш уақытта  қиялдардан еркiн болған емес, адасусыз ақиқатты тану болған емес,  олар “кiнә”  болып табылмайды, бұл шарасыздық (әрине, мұнда жаман ниетпен саналы алдау және фальсификация жөнiнде  мүлдем сөз болып тұрған жоқ!). Белгiлi бiр тарихи жағдаяттар мен тiршiлiк  етудiң кейбiр нүктелерiнде  адамдар  иллюзияларға мұқтаж болады.

Дiни сана “толығымен жалған” болып  табылады деу жөнсiз: онда дүниеге  барабар мазмұн да бар. Мысалы, христиандықтағы  жаратушы, құдiреттi, барлық игiлiк иесi, барлық жерде бар Құдай мен  жаратылған, әлсiз, күнәһар, шектеулi адамның  қосарлығы арқылы еркiндiктiң жоқтығы  мен тәуелдiлiк қатынастары елестетiледi. Дiни образдар компоненттер сипатында  сезiмдiк тәжiрибенiң шындық өмiрге  сәйкес мәлiметтерiне ие (астроморизм, зооморизм, фитоморфизм, антропоморфизм, психоморфизм, социоморфизм). Дiни әгiмелеуде, тәмсiлде шынайы құбылыстар мен оқиғалар өнерде, көркемдi образдарда, әдеби  әңгiмелеуде қалай баяндалса, соған  ұқсас түрде бандалады.  Бұған  қоса, аталған элементтермен дiни жүйелердiң барлық мазмұны сарқылып қалмайды. Белгiлi бiр жағдайларда  олардың iшiнде  жаратылыстанулық, логикалық, тарихи, психологиялық, антропологиялық  және басқа да бiлiмдер дамыған. Рухани өмiрдiң басқа да салаларымен өзара  әрекеттесе отырып, дiн экономикалық, саяси, әдептiк, көркемдiк, философиялық көзқарастарды қамтиды. Олар адасулар болғанмен, олардың iшiнде адам, дүние, қоғам туралы дұрыс ақпарат берiп, дамудың объективтiк үрдiстерiн танытатындары да болды. Дiндерде ақиқатқа барабар келетiн рухани мазмұн жасалады. Дегенмен түсiнiктер, ұғымдар, идеялардағы бұл мазмұн қиялдау образдарымен бiрге құйылған, мұның нәтижесiнде бiртұтас картина объективтiк байланыстарды жасырып тұруы мүмкiн деп есептеудiң жөнi бар. Негiздер, алғы шарттар, доктриналық аксиомалар, басты ақиқаттар ғылыми таным әдiстерiн пайдаланғанмен, дәлел таба алмайды, сондықтан ақыр аяғында сенiм пәнiне айналады.

Тілдік көрінісі

Дiни сана дiни лексика, сондай-ақ табиғи тiлден туындаған басқа да белгiлер  жүйесi – культ заттары, рәмiздiк  әрекеттер және т.б.  арқылы өмiр  сүредi, қызмет етедi және қайта шығарылады.  Дiни лексика – бұл табиғи тiлдiң  сөздiк қорынңдiнимаына мен мәндердi бiлдiретiн бiр бөлiгi. Дiни лексиканың атауларын екi топқа бөлуге болады: 1) атрибутталған қасиеттерi бар нақты заттарды бiлдiретiндер, мысалы, “икон”, “крест”, “храм”, “кардинал”, “монастырь”; 2) “Құдай”, “перiште”, “жан”, “керемет”, “тозақ”, “жұмақ” секiлдi гипостаздалған жаратылыстар, қасиеттер, байланыстарды бiлдiретiндер.

Тiлдiң арқасында дiни сана практикалық, әрекетшiл, топтық және қоғамдық түрге  енедi және осылайша жеке адам үшiн де өмiр сүредi. Ерте кезеңдерiнде тiл  ауызша формада болды, дiни сана ауызекi сөйлеу арқылы берiлiп отырды. Жазудың  пайда болуы дiни мағыналар мен  мәндердi жазба түрiнде де бекiтуге мүмкiндiк туғызды, сакральдi мәтiндер пайда болды. Сөздiң құдiретi, дыбысталған  сөздiң әсерлiгi бәрiнен бұрын дiнде  көрiнiс бердi. Мысалы, Логос жайындағы  жақсы мәлiм христиан iлiмiнде: “Ең  басында Сөз болды, және Сөз Құдайда  болды, және Сөз деген Құдай едi…  Бәрi сол арқылы бола бастады, және бола бастаған нәрсе Онсыз болудан  қала бастады” (Ин 1: 1, 3).

Есiмдi бiлудiң және айтудың өзi затқа, адамға, жаратылысқа әсер етедi дегенге  сенiм пайда болды. Мұнымен сөздiк  магия, сондай-ақ сөздiк табудың  пайда болуы байланысты: көптеген тайпаларда толығымен немесе көп  жағдайларда көсемдердiң, тотемдердiң, рухтардың, құдайлардың атын тауға  тыйым салынды. Мұндай табулар Көне Өсиетте бейнеленген – “Яхве” Құдайының атын атауға тыйым салынған, ол басқа атаумен ауыстырылған, мысалы, “Адонай” (“Менiң Құдайым”) деп  айтылып, оқылады.

Сана деңгейлері

Дiни сананың екi деңгейi бар - әдеттегi және концептуалдық. Әдеттегi дiни сана адам болмысының тiкелей шағылысы болып  табылатын образдар, елестер, таптаурындар, нұсқаулар, мистериялар, иллюзиялар, көңiл-күйлерi мен сезiмдер, елiгулер, үмiттер, ерiк, әдеттер мен дәстүрлердiң бағыттылықтары түрiнде көрiнедi. Ол тұтас, жүйеленген түрде емес, үзiндi  - жеке дара түсiнiктер, көзқарастар немесе мұндай түсiнiктер мен көзқарастардың жеке байламдары формасында берiледi. Бұл деңгейде рационалдық, эмоциялық және жiгерлiк элементтер бар, бiрақ эмоциялар – сезiмдер мен көңiл-күйлерi басым рөлдi ойнайды, сана мазмұны көрнекi образдық формаларға енедi. Әдеттегi сананың компоненттерiнiң  арасында салыстырмалы түрде тұрақты, консервативтi және қозғалмалы, динамикалық  компоненттер анықталады; бiрiншiлерiнiң  қатарына дәстүрлердi, салттарды, таптаурындарды, екiншiлерiне  көңiл-күйлерiн жатқызуға  болады. Сондай-ақ бұл деңгейде түсiнiктердi, ойлау образдарын, сезiмдердi, иллюзияларды берудiң дәстүрлi әдiстердi басымдылық танытатынын, дiннiң әрқашан жеке адаммен тiкелей байланысты екенiн, әрқашан жеке формада көрiнетiнiн  басып айту қажет.

Концептуалды деңгейдегi дiни сана – концептуалданған сана – бұл  ұғымдардың, идеялардың, ұстанымдардың, пайымдаулардың, дәлелдердiң, тұғырнамалардың  арнайы жасалған, жүйеленген жиынтығы. Оның құрамына: 1) Құдай (құдайлар), дүние, табиғат, қоғам, адам жөнiнде  мамандардың (дiн оқуы, теология, дiни iлiм, сенiм  рәмiздерi және т.б.) мақсатты түрде жасаған  азды-көптi тәртiпке келтiрiлген iлiмi; 2) экономиканы, саясатты, құқықты, моральды, өнердi дiни дүниетаным ұстанымдарына  сай түсiнiктемелеу, яғни дiни-құқықтық, дiни-этикалық, дiни-эстетикалық және басқа да тұғырнамалар (еңбек теологиясы, саяси теология, шiркеулiк құқық, әдептiк дiни ілiм және т.б.); 3) дiни iлiм мен философия тоғысында орналасқан дiни философия (неотомизм, персонализм, христиандық экзистенциализм, христиандық антропология, жалпы тұтастық метафизикасы және т.б.) жатады.

Бiрiктiрушi компонент – бұл дiн  оқуы, дiни iлiм, теология (грек. theos –  құдай, logos – iлiм). Дiни iлiм (теология) дiн  оқуының әр түрлi қырларын баяндайтын және негiздейтiн бiрқатар пәндерден  тұрады. Теология сакральдi мәтiндерге негiзделедi және сол бiр мезгiлде  оларды түсiндiрудiң ережелерiн жасайды.

2 Діни әрекет

Әрекет түрлері

Дiнде сәйкес әрекет өрбидi. Әрекет “қозғалатын”, “тынышсыз” компоненттi бiлдiредi. Дiни индивидтердiң, топтардың, институттардың және ұйымдардың дiни және дiни емес әрекеттерiн ажырата бiлу керек. Дiни емес әрекет дiни салалардан тыс: экономикалық, өндiрiстiк, мамандық (еңбек бөлiнiсiнiң әр түрлi салалары), саяси, мемлекеттiк, көркемдiк, ғылыми салаларда  жүзеге асырылады. Дiни емес әрекет дiни әсемделген болуы мүмкiн, оның түрткiлерiнiң  бiрi ретiнде дiни түрткi болып табылады.  Бiрақ объективтiк мазмұны, пәнi және нәтижелерi бойынша – бұл  дiни әрекеттен тыс.

Дiни әрекет қоғамдық әрекет жүйесiнде  өзiндiк орынды алады. Дiни әрекеттiң  екi негiзгi түрi бар: культтiктен тыс  және культтiк. Культтiктен тыс  түрi рухани және практикалық салада жүзеге асады. Культтiктен тыс рухани әрекет дiни идеяларды жасаудан, теологияның  қасаң қағидаларын жүйелеу мен  түсiнiктемелеуден, дiни шығармаларды жасаудан және т.б. құралады. Культтiктен тыс  практикалық әрекет түрлерi – дiни культ құралдарын өндiру, миссионерлiк, соборлардың жұмысына қатысу, оқу  орындарында (мектептерде, университеттерде, дiни оқу орындарында)  дiни пәндердi оқыту, дiни ұйымдар мен институттарда  басқару әрекетi, баспа, радио, теледидар  арқылы дiни көзқарастарды үгiттеу, жанұя мен басқа да қарым-қатынас  топтарында дiни насихат.  Әдетте, дiни емес әрекетке азды-көптi дәрежеде культ  элементтерi де енетiнiн басып айтқан жөн.

Культ

Дiни әрекеттiң маңызды түрi  культ  болып  табылады (лат. cultus – күтiм, құрметтеу). Оның мазмұны сәйкес дiни түсiнiктермен, идеялармен, қасаң қағидалармен анықталады. Дiни сана культте бәрiнен бұрын культтiк мәтiн түрiнде көрiнедi, культтiк мәтiнге Қасиеттi Жазмыштың, Қасиеттi Әңгiменiң, дұғалардың, псалмалардың, ән айтулардың және т.б. мәтiндерi жатады. Бұл мәтiндердi культтi орындау кезiнде айту культке қатысушылардың санасында дiни образдар мен баяндауларды жандандырады. Мазмұн тұрғысынан қарастырылатын культ “дiни мифтi драмалау” ретiнде сипатталуы мүмкiн. Өнерде (мысалы, театрда) көркемдiк мәтiндi қайта шығару, оның қаншалықты нақты және шебер жасалғанына қарамастан, әрекеттiң шартты түрде жасалып жатқандығын жоймайды. Ал дiни культте мәтiндi драмалау мәтiнде суреттелген оқиғалардың шынымен iске асатынына, бұл оқиғалардың қайталанатынына, дiни кейiпкерлердiң қатысатынына, объективтi деп мойындалатын жаратылыстардан жауап алуға, партиципация немесе олармен кiрiгуге деген сенiммен байланысты.

Культтiк әрекеттiң заты дiни образдар ретiнде түсiнiлетiн әр түрлi зерзаттар мен күштер болады. Әр түрлi типтегi дiндерде, әр түрдi дiни бағыттар мен конфессияларда культтiң заты ретiнде материалды заттар, жануарлар, өсiмдiктер, ормандар, таулар, өзендер, Күн, Ай және т.б. дiни сана атрибуттаған қасиеттермен және байланыстармен бiрге алынды. Алуан түрлi процесстер мен құбылыстар культ заты ретiнде және гипостаздалған рухани жаратылыстар – рухтар, құдайлар, жалғыз құдiреттi Құдай түрiнде алына алады. Сонымен қатар, жануарлардың суреттерiнiң – аңшылық құралдарының айналасында жол-жоралық билер, рухтарды арбау, шаман ойыны және т.б. (дiннiң дамуының ерте кезеңдерiнде); құдайға құлшылық ету, дiни рәсiмдер, дiни уағыз, дұға оқу, дiни мерекелер, қажылыққа бару (дамыған дiндерде) да культтiң түрлерiне жатады.

Культтiң субъектiсi дiни топ немесе дiншiл жеке адам бола алады. Бұл әрекетке қатысудың түрткiсi дiни стимулдар: дiни сенiм, дiни сезiмдер, қажеттiлiктер, талпыныстар, үмiттер болып табылады. Сонымен қатар  культтiк әрекетте культтiк емес – эстетикалық, қарым-қатынас жасау және т.б. қажеттiлiктердi өтеу ниетi де болуы мүмкiн. Дiни топ субъект ретiнде бiр тектi емес: басқаруды жүзеге асыратын кiшiгiрiм топ бар – священник, пастор, уағыз айтушы, молда, раввин, абыз, бақсы және т.б. және қатысушы және орындаушылар ретiнде әрекет ететiн адамдардың көп бөлiгi. Жеке даралық культтiк әрекеттi жасауға дiни сенiм дәрежесi жоғары, рәсiмдiк мәтiндердi, культтiк әрекет түрлерi мен әдiстерiн жақсы бiлетiн дiншiлдiң ғана қолы жетедi.

Культ құралдарына сиыну үйi, дiни өнер (сәулет, бейнелеу, музыка), әр түрлi культтiк заттар (крест, балауыздар, аса таяқ, шiркеу аспаптары, священник киiмдерi) жатқызылады. Маңызды құрал культтiк ғимарат болып табылады. Культтiк ғимаратқа ене отырып, адам әлеуметтiк кеңiстiктiң  арнайы аймағына кiредi, басқа өмiр жағдаяттарынан ерекшеленетiн жағдайға тап болады. Осының арқасында келген  адамдардың назары дiни мағына мен мәнi бар заттарға, әрекеттерге, образдарға, рәмiздерге, белгiлерге дiни өнер туындыларына ауады.

Культтiк әрекеттiң  әдiстерi дiни нанымдардың мазмұнынымен анықталады, сондай-ақ  культ құралдарына байланысты болады. Дiни көзқарастардың негiзiнде анық нормалар, ненi және қалай жасау керектiгi жөнiнде ұйғарымдар қалыптасады. Бұл ұйғарымдар қарапайым культтiк актiлердi (шоқыну белгiсi, бас июлулер, тiзе бүгу, етпетiнен құлау, бас ию), сондай-ақ  күрделi актiлердi (құрбан шалу, ғұрыптар, уағыздар, дұға оқу, құлшылық ету, мерекелер) қамтиды.

Әрекет құралдары мен әдiстерi рәмiздiк мағынаға ие. Рәмiз екi жақтың – қолдағы бар заттың, әрекеттiң, сөздiң мағынамен бiрлiгiн бiлдiредi: қолдағы бар зат, әрекет, сөз олардың  тiкелей мағынасынан бөлек мағынаны бiлдiредi. Крест, мысалы, - бұл қиылысқан  жұқа тақтайшадан тұратын зат  қана емес, ол анық бiр мағына  беретiн  рәмiз (Крестiң тұрғызылуы, Христостың керiлуi, оның қайта тiрiлуi).  Православиелiктердiң  үш саусақпен шоқынуы бiрiктiрiлген үш саусақ арқылы жасалған қайсыбiр  фигураны, сондай-ақ Құдайдың үш бiрлiгiне сенудi бiлдiредi.

Культтiк әрекеттiң нәтижесi бәрiнен бұрын дiни қажеттiлiктердi қанағаттандыру, дiни сананы тiрiлту болып табылады. Дiншiлдердiң санасында культтiк әрекеттердiң көмегiмен дiни образдар, рәмiздер, мифтер қайта елестетiледi, сәйкес эмоциялар қоздырылады. Культ дiншiлдердiң психологиялық күйiнiң динамикасының факторы бола алады: жабырқаңқылық күйiнен (мазасыздық, қанағаттанбаушылық, iшкi үйлесiмсiздiк, күйiну, зарығу) жеңiлдену күйiне (қанағаттанушылық, тынышталу, үйлесiмдiлiк, қуаныш, күштiң тасуы) көшу орын алады. Культтiк әрекетте дiншiлдердiң бiр-бiрiмен шынайы араласуы болады, ол дiни топтың бiрiгуiнiң құралы болып табылады. Культтi орындау уақытында эстетикалық қажеттiлiктер де қанағаттандырылады. Көркемдiк құндылығы бар икон, сәулет және храмның заттары, дұғалар мен псалмаларды оқу – осының бәрi эстетикалық ләззат бере алады.

3 Діни қатынастар

Әр алуан әрекет түрлерiне сәйкес дiниден тыс және дiни қатынастар қалыптасады. Экономикалық, саяси, мемлекеттiк, ағартушылық және басқа да әрекеттердi орындау барысында дiни индивидтер, топтар, институттар белсендiлiктiң  осы түрлерiне сай байланыстарға  түседi. Бұл тектес байланыстарда  субъективтi болжамданған мағына болуы  мүмкiн, дегенмен олар объективтiк мазмұны  бойынша дiни емес.

Діни қатынастардың  қасиеттері

Дiни қатынастар дегенiмiз рухани саладағы дiни санаға сай қалыптасатын, дiни әрекеттiң арқасында өмiр сүрiп, жүзеге асатын қатынастардың түрi. Оларды индивидтер, топтар, институттар, ұйымдар жасайды.

Дiни қатынастардың субъективтiк  жоспары, сана жоспары бар. Соңғысы  адамдардың гипостаздалған жаратылыстарға, қасиеттерге, байланыстарға, сондай-ақ дiншiлдердiң бiр-бiрiне деген анық бiр қатынастарын бiлдiредi. Бiрiншi қатынастар сана жоспарында өрбидi, дегенмен адамдардың арасындағы шынайы  қатынастардан, мысалы, пенде мен дiни қызметкердiң арасындағы қатынастан көрiнедi. Дiншiлдердiң бiр-бiрiмен байланыстары аталған жаратылыстарға, қасиеттерге, байланыстарға қатысты болса да, шынайы әрекеттердi бiлдiредi. Басқа жағынан алғанда, дiни сана шынайы қатынастарды бейнелей және бiлдiре отырып, олардың образдары мен ұқсастықтары бойынша дiни қатынастардың сұлбасын бекiтедi. Бұл сұлбаларға сәйкес гипостаздалған жаратылыстардың бiр-бiрiмен және адамдармен, адамдардың осы жаратылыстармен және өзара қатынастары елестетiледi. Сұлбалар үстемдiк-бағыну қатынастарын (“Құдай және Құдайдың құлы” типi бойынша), мемлекеттiк-құқықтық құрылымды (Құдай – “аспан Патшасы”, папа – “монарх”, “канондық құқық”), сот жүргiзу iсi байланыстарын (Христосқа жүргiзiлген “сот”, Құдай –“сот”, күнәһарлар - “сотталғандар”, “Ақырет күнi”), жанұялық қатынастарды (“Әке Құдай”, “Бала Құдай”, “ағайын”, “апа, сiңлi, қарындас”) модельдейдi. Әдептiк қатынастарды көрсетудiң маңызы зор, негiзiнен, барлық дiни қатынастарға моральдық мән берiледi.

Дiни қатынастарды бекiту мен жанамалаудың әр түрлi әдiстерi бар. Делдал ретiнде  бола алатындар: 1) тiрi емес және тiрi табиғат  заттары – храм, икон, крест, керiлген Хритос бейнесi, ступа, “қара тас”, сиыр, крокодил, көгершiн және т.с.с. – сонда дiни қатынастар заттық, нәрселiк форманы қабылдайды; 2) индивид  немесе бiр топ адамдар – культтiң  қызметшiсi, дiни ұйымның басшысы, қауымның қызметкерi, “дарын” иесi және т.б.; бұл жағдайда дiндарлардың өзара  байланыстарын бекiтудiң жекеленген әдiсi туралы айтуға болады; 3) Құдайдың, рухтардың, жанның, Құдай Ананың, Христостың, Будданың, бодхисаттваның, Мұхаммедтiң, әулилердiң және т.б. образдары; бұл  жанамаласудың идеалдандырылған, образды  формасы (Иса сонда айтты: «…қай  жерде адамдардың екеуi немесе үшеуi Менiң үшiн жиналған болса, Мен  олардың iшiндемiн» - Мф. 18:20):  4) тiл  – кiммен және қалай қарым-қатынас  жасау керектiгi жайлы насихаттарды қамтитын жеке сөздер мен тұтас сөйлемдер; бекiтудiң бұл әдiсi тiлдiк деп  аталады. Заттар, кейiпкерлер, образдар, сөздер рәмiздiк қасиеттерге ие, олар дiни мән мен мағынаны бiлдiретiн  белгiлер болып табылады, байланысқа түсетiн индивидтер арқылы “оқылады”.

Қатынастардың түрлері

Культтен тыс және культтiк қатынастарды айыра бiлген жөн. Культтен тыс қатынастар культтен тыс дiни әрекеттiң арқасында  жасалады. Оларда дiни индивидтердiң, ұйымдардың арасындағы қатынастар басым мағынаға ие болады. Мысалы, рухани өндiрiспен шұғылдана  отырып, теологтар бiр-бiрiмен ақпаратпен алмасудың, “дiни iлiмдiк әңгiмелесудiң” анық бiр қатынастарына түседi.  Дiни мектептердегi педагогикалық процесс  “ұстаз – шәкiрт”, “ректор –  педагогикалық ұжым” байланысы, тыңдаушылардың арасындағы белгiлi бiр  қарым-қатынастар байланысының болуын көздейдi. Үгiттеу, миссионерлiк, жанұядағы  дiни тәрбие ақпараттық қатынастар, насихаттау, хабарлама, бейiмдеу механизмдерiнiң  арқасында жүзеге асырылады. Дiни ұйымдарда  координация (“көлденең” бойынша әрекеттесу) және субординация байланыстары (“тiгiнен  бойынша” қатар бағыну), билiк жүргiзу  қатынастары әрекет етедi.

Культтiк қатынастар культтiк әрекет процесiнде қалыптасады. Соңғысы  гипостаздалған жаратылыстарға, қасиеттерге, байланыстарға деген қатынасқа   аса назар аударады. Сана саласында  өрбитiн бұл қатынастар адамдардың өзара байланыстарында да байқалады. Культтi орындау уақытында евхаристикалық бiрiгу, тәубесiне келушiлiк, уағыздаушылық, ғұрыптық және т.б. қатынастар қалыптасады. Православиелiк неке қию ғұрпы, мысалы, күйеу мен қалыңдықты шiркеулiк  неке нормаларымен ұйғарылған өзара  қатынасқа түсiредi; шоқыну “шоқындырылған ұлдың (қыздың)” шоқындырған ата-анасымен (әке мен шешесiмен) байланысын бекiтедi.

Дiннiң әсер ету дәрежесiне байланысты дiни қатынастарды этнос, жанұя, жiк, тап, кәсiптiк топ, мемлекет өзiнiң қол  астына қарайтындарымен бiрге немесе көрсетiлген топтардың бөлiктерi, яғни өкiлдерi өздерiн ортақ бiр сенiмге  жатқызатын әлеуметтiк және саяси бiрлестiктер жасайды. Әсiресе, дiни қатынастарды сақтауда, жасауда дiни белгiлерi бойынша бөлiнген әлеуметтiк топтар үлкен рөл атқарды, - ежелгi үндi қоғамындағы брахмандар варнасы, Еуропаның құл иеленушi мемлекеттерiндегi абыздар, ортағасырлық феодалдық монархиялардағы дiн басылардың жiгi және т.с.с.

Дiни қатынастардың сипаттары әр түрлi бола алады – ынтымақтастық, төзiмдiлiк және бейтараптық, бақталастық, қақтығыс және күрес сипаттары, көп  жағдайда дiни фанатизм үрдiсi де байқалады. Дегенмен “бiрге бейбiт өмiр сүру”  болған кезде де, әдетте, белгiлi бiр  бiрлестiктiң, конфессияның, бағыттың, дiннiң  басымдылығы туралы түсiнiк  болады.

4 Діни ұйымдар

Әрекет пен қатынастарды тәртiпке  келтiрушi инстанциялар ретiнде институттар  мен ұйымдар қызмет атқарады. Дiниден  тыс салаларда бағдарлану үшiн  экономикалық институттар (мысалы, Ватикандағы  “Қасиеттi рух банкi”), саяси партиялар (христиандық, исламдық және т.б.), кәсiподақтар, әйелдер, жастар және басқа да ұйымдар  құрылады.

Діни ұйымдардың түрлері  мен құрылымы

Мекемелер дiнде де қалыптасады, олар культтен тыс және культтiк болады. Культтен тыс мекемелерге культтен тыс әрекеттi басқаратын топтарды (шiркеу кеңесi, ревизиялық комиссия, бiлiм беру бөлiмдерi, баспасөз департаменттерi, дiни оқу орындарының ректораттары және т.б.) жатқызамыз, ал культтiк мекемелерден  (христиандықтағы) причттi атаймыз.

Алғашқы қауымдық қоғамда дiни ұйымдр болған жоқ. Дiни рәсiмдердi алғашқы  кезде ру немесе тайпа басылары басқарды. Бiртiндеп культтi орындаушылар пайда  болады: бақсылар, балгерлер және т.б. Этникалық ортақтыққа ұқсамайтын дiни топтар – “жасырын одақтар” қалыптасты. Қоғамның жiктелуiне, еңбек бөлiнiсiне қарай, абыздар жiгi және осымен бiрге  дiни ұйымдар бiртiндеп қалыптасады.

Белгiлi бiр дiни сенiмнiң жолын  қуушылар дiни қауымды  құрайды. Қауым  шеңберiнде сан алуан әрекет түрлерiнiң  – культтiк және культтен тыс  әрекет түрлерiнiң негiзiнде дiни субтоптардың түгелдей жүйесi қалыптасады. Қауымның тұтас бiрлестiк ретiнде өмiр  сүрiп, қызмет атқаруы ұйыммен қамтамасыз етiледi.

Дiни ұйымның құрылымы дәстүр мен  әдет, шiркеулiк құқық немесе устав, апостолдық ережелер, конституциялармен  және т.с.с. алдын ала жазылады. Ұйымдастырушылық ұстанымдар олардың құрамдас бөлiктерiн, позициялар мен рөлдердi, индивидтер мен ұйымдағы жеке топтардың әрекеттерiнiң  субординациясы мен координациясының ережелерiн,  әрекет негiздерiн, сәйкесiнше, бiрлестiктiң бiрлiгiн қамтамасыз ететiн әрекет етушiлердiң тобын анықтайды. Пайда болу және өмiр сүру жағдайларына байланысты дiни ұйымдар монархиялық (католицизм, православие), парламенттiк-корольдық (англикандық), республикалық-демократиялық (кальвинизм, баптизм) және басқа да түрге енедi.

Барлық ұйымдастырушылық элементтерi бар қауым дiни бiрлестiктi бiлдiредi. Бiрлестiктiң бiрiншi ұяшығы дiни қауым  болып табылады, қауымдардан жоғарырақ  топтардың кешенi  орналасады, ол жоғары топ – бiрлестiктiң ортасына дейiн тiзбектеледi. Бiрлестiкте ерекше ұйымдастырушылық байланыстары бар,  бiрақ жалпы құрылымға қамтылған  бiрқатар  басқа да құрамдас бөлiктерi (мысалы, дiн басылары, монахтық) бар. Кейбiр құрамдас бөлiктерiнiң өзiндiк  инфрақұрылымы бар. Бiрлестiктiң барлық топтары бүтiннiң өзара байланысты мүшелерi болып табылады.

Индивидтердiң және ұйымның әр түрлi элементтерiнiң әрекетiн бақылау  механизмi дiни құқық пен мораль, санкциялар мен үлгiлер, беделдер болып  табылады.

Бірлестіктердің типтері

Ұйымдастыру элементтерiн жинау, олардың  өзара байланыстары, позициялар мен  рөлдердi үлестiру, басқару және атқару органдары, бақылау механизмдерi әр түрлi дiндерде, конфессияларда, әр түрлi типтегi бiрлестiктерде әр түрлi. Христиандықты  зерттеу негiзiнде дiни бiрлестiктердiң  мынандай типтерi анықталған: шiркеу, секта, деноминация, бекiтiлген секта, мистерия және т.б. Зерттеушiлер тарапынан неғұрлым қолдау тапқаны алдыңғы үш типтегi бiрлестiктер.

Шiркеу салыстырмалы түрде кең бiрлестiк, оған мүшелiк индивидтiң жеке таңдауы емес, дәстүрмен анықталады. Осыдан әрбiр адамның шiркеудiң мүшесi болуына мүмкiндiгi бар екенi мойындалады. Шындығында  үздiксiз және қатаң бақыланатын мүшелiк жоқ, iзiн басушылар анонимдi. Көптеген шiркеулерде олардың мүшелерi дiн басылары мен пенделерге бөлiнедi. Позициялары мен рөлдерi, дәрежесi мен басқыштаушылығы иерархиялық және мәртебелiк ұстанымдары бойынша реттестiрiлген.

Секта ана немесе мына дiни бағыттарға қатысты оппозициялық ағым ретiнде пайда болады. Оған өзiнiң рөлiнiң, доктринасының, идеялық ұстанымдарының, құндылықтарының, ұйғарымдарының ерекшелiктерiн мойындатуға талпыныс тән. Мұнымен өзiн таңдаулы деп санау көнiл-күйлерi байланысты, көп жағдайда оқшаулану үрдiсi байқалады. Рухани қайта жаңғыруға деген талпыныс шұғыл көрiнiс табады. Поптар институты болмайды, көш басылық харизмалық деп саналады. Барлық мүшелерiнiң теңдiгi басып айтылады, өз еркiмен бiрiгу ұстанымы жарияланады,  мүшелiктен бұрын болатын “дiнге тартылуға” басты назар төгiледi. Секталардың тарихи тағдыры бiрдей емес. Олардың кейбiреулерi белгiлi бiр уақыт аралығында өзiнiң өмiр сүруiн тоқтатады. Басқалары уақыт өте басқа типтерге айналады.

Деноминация бiрлестiктердiң басқа типтерiнен дами алады немесе ең басынан-ақ осы формада қалыптасады. Оның идеялық, культтiк және ұйымдастырушылық ұстанымдары шiркеуге және  сектаға оппозицияда қалыптасады және әр түрлi сипатта болады. Мүшелерiнiң “таңдаулы” екенi туралы екпiндi сақтай отырып, ол кез келген дiндар үшiн рухани қайта туылудың мүмкiндiгiн мойындайды. “Дүниеден” оқшаулану және дiни топтың iшiне тұйықталу “шынайы” дiншiлдiктiң мiндеттi белгiсi деп саналмайды. Үздiксiз және қатаң бақыланатын мүшелiк ұстанымы және соған сәйкес, әсiресе дiни әрекетте беделдiлiк ұсынылғанмен, “дүниемен” бiрiгу үрдiсi байқалады, оның жолын ұстанатындар қоғам өмiрiне белсендi қатысуға шақырылады. Деноминацияға көлденеңiнен болсын, тiгiнен болсын, нақты ұйымдастыру тән.