Еңбекақы және еңбекақы есебі. 3

Еңбекақы және еңбекақы есебі

 

Жоспары:

I. Кіріспе.

II. Негізгі бөлім.

2.1. Жалақының түрлері,  еңбекақы төлеудің нысандары  мен жүйелері.

2.2. Қосымша жалақыны  құжатпен рәсімдеу және есептеу

2.3. Жалақыдан ұстап  қалулар мен төлемдер

III. Қорытынды

 Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

 Кіріспе

 

 Жалақы – бұл  еңбек өлшемі мен тұтыну өлшеміне  бақылау жасауды жүзеге асыруға  көмектестін маңыздық экономикалық  құрал. Шаруашылық субъектісінің  түріне қарамастан әрбір қызметкердің  кірісі субъект жұмысының түпкілікті нәтижелерін ескергенде, оның жеке үлесімен анықталады және салықтармен реттелінеді. Жалақы тұтынушы кіріснің үлкен бөлігін құрайды, сондықтан да сұраныстың мөшеріне, тауардың тұтасына және олардың бағасына елеулі әсер етеді. Жалақының номаиналды және шынай түрлері болады.

 Номиналды жалақы  дегеніміз -жалдамалы еңбектің  қызметкері өзінің күндік, апталық,  айлық еңбегі үшін алатын ақша  сомасы. Номиналды жалақының мөлшеріне  қарап табысының деңгейі жайында  айтуға болады, бірақ тұтынудың  деңгейі мен адамның әл – ауқаты жайлы айту мүмкін емес.

 Шынайы жалақы –  алған ақшаға сатып алуға болатын  өмірлік игіліктер мен қызметтердің  жиыны. Ол номиналды жалақыға  тікелей қатынаста және тұтыну  заттары мен ақылы қызметтердің  бағасы деңгейімен кері қатынаста  болады.

 Жалақы өнімінің өзіндік құнының негізгі элеметтерінің бірі болып табылады, сондықтан да жалақы есебінің дұрыс ұйымдастырылуы еңбек өнімділігінің артуына, өнімнің өзіндік құнының кемуіне және еңбеккерлердің өмір деңгейінің жақсаруына себепші болады.

 Қызметкерлермен есеп айырысу есебінің негізгі міндеттері:

1. Еңбектің саны мен  сапасы, шығарылм нормасының орындалуына,  жұмыс уақыты мен жалақы қорының  пайдалануына бақылау жасау;

2. Субъектінің әрбір  қызметкеріне жалақыны дер кезінде  және уақытылы есептеу;

3. Жалақыдан дер кезінде және дұрыс ұстап қалу;

4. Белгіленген мерзімдерде  қызметкерлермен еңдекақы бойынша  есеп айырысуды жүргізу;

5. Есептелген жалақыны  өнімнің, жұмыстың, қызметтің өзіндік  құнына дер кезінде және дұрыс  енгізу;

6. Өндірістік процеске  басшылық жасау операцияларына қажетті еңбек пен жалақы туралы деректерді алу;

7. Еңбек және жалақы  бойынша статистикалық есептемені  жасау;

 

Жалақының түрлері, еңбекақы төлеудің нысандары мен жүйелері

 Жалақы екіге бөлінеді:

- негізгі;

- қосымша;

 Негізгі – бұл қызметкерлерге нақты жұмыспен өтеген уақыты үшін, орындаған жұмыстары мен өнеркәсіптік өнімдерінің саны мен сапасы үшін белгіленген бағалар мен қызметақы бойынша есептелетін жалақы. Негізгі жалақының құрамына мыналар кіреді:

- жұмыс істеген уақытына  тарифтік ставкалар, қызметақы, кесімді бағалар немесе орташа табыстар бойынша есептелген жалақы;

- қызметпен өткерген  жылдары үшін үстеме;

- жұмыс жағдайының  өзгеруіне байланысты кесімді  ақы алушыларға қосымша қызмет (материалдардың сәйксесіздігі,  өңдеудің күрделілігі, құрал – сайман мен жабдықтың икемсіздігі);

- кесімді ақы алушыларға  үстемелі бағалар бойынша қосымша  ақы;

- ақшалай және натуралды  сыйақылар және сыйақы берудің  бекітілген тәртібіне сәйкес  төленген сыйақылар, қосымшалар;

- мерзімінен тыс уақыттағы жұмыс үшін қосымша ақы;

- түндегі жұмыс үшін  қосымша ақы;

- жұмысшының кінәсі  жоқ тұрып қалуға төлемдер;

 Қосымша – бұл  қызметкердің кәсіпорында жұмыс  жасамаған уақытына ҚР заңдарына  сәйкес есептелген жалақы. Қосымша  жалақының құрамына кіретіндер:

- балаларын тамақтандырушы  аналарын жұмысындағы үзіліс  уақытына төлем ақы;

- жасөспірімдердің жеңлдік  сағаттарына төлем;

- мемлекеттік және  қоғамдық міндеттемелерді орындауға  жұмсалған жұмыс уақытына төлем;

- негізгі және қосымша  демалыстар уақытына төлем;

- пайдаланылмаған демалыс  үшін өтемақы;

- шыққанда берілетін  жәрдем ақы;

 Қызметкерлер жалақыдан  басқа әлеуметтік сақтандыру  қаражаттары есебінен еңбекке  уақытша жарамсыздық жөнінідегі  жәрдемақыны алады.

 Негізгі және қсымша  жалақылар жалақы қорын құрайды. Жалақы қорының құрамына жалақының барлық түрлері, әртүрлі сыйақылар, үстемелер, қосымша ақылар, заңға сәйкес қызметкердің жұмыс жасамаған уақытына есептелген ақша сомаларын қоса алғанда, ақшалай немес натуралды нысанда есептелген жеке әлеуметтік жеңілдіктер қосылады.

 Кәсіпорынның жосарымен  (болжамымен) белгіленген, жалақы  төлеу шығыстарының сомасы жалақының  жоспарлы қоры деп аталады.  Ал есепті кезеңде қызметкерлерге  нақты төленуге тиісті жалақының  сомасы кәсіпорындағы жалақының  есептік қоры деп аталады.

 Бухгалтерлік есепте  еңбекақы төлеудің 2 нысаны бар:

1-нысаны – мерзімдік;

2-нысаны – кесімді;

 Мерзімдік нысан  кезінде еңбекақы төлеу жұмыспен  өтелген уақыттағы тарифтік ставкалар  немесе қызметақылар бойынша  жүргізіледі. Еңбекақы төлеудің  мерзімдік нысаны мынадай жағдайларда қолданылады:

1. Жұмысшы өнім шығарудың  артуаны тікелей әсер ете алмайды;

2. Ксімді бағалауға  қажетті шығарылымның көрсеткіштері  толық емес;

3. Жұмыс уақытын пайдалануға  қатаң бақылау ұйымдастырылған,  нақты жұмыспен өтеген уақытына қатаң есеп жүргізіледі;

4. Жұмысшыларды дұрыс  тарифтендірген кезде, яғни жұмысшының  біліктілігі орындалатын жұмыстың  разрядына сәйкес келу;

5. Қызметкерлерге еңбекақы  төлеу үшін;

 Мерзімді еңбекақы  жай және мерзімді – сыйақылар  болып бөлінеді.

 Жай мерзімдік еңбекақы тек жұмыспен өтелген уақытпен және қызметкерлердің тарифтік ставкасымен немесе қызметақысымен анықталады. Практикада осы табыстарды есептеудің 3 түрлі әдісі қолданылады:

- Сағаттық;

- Күндік ақы;

- Айлық ақы;

 Марзімдік – сыйақылық еңбекақы кезінде тек нақты жұмыспен өтелген уақыт қана ескеріліп қоймай, сондай – ақ еңбектің соңғы нәтижесі ескеріледі (белгілі бір көрсеткішьерге қол жеткізгені үшін сыйақы көзделеді).

 Кесімді еңбекақы  шығарған өнімін ескеруге болатын  жұмыскерлерге ғана (токарьлар, тігіншілер, тас қалаушылар) қолданылады.Бұл нысанда еңбекақы төлеудің 5 жүйесі бар:

1. Тікелей кесімді  жүйе;

2. Кесімді- сыйақылақ  жүйе;

3. Ілгерішіл – кесімді  жүйе;

4. Жанама – кесімді  жүйе;

5. Аккордық жүйе;

 Тікелей кесімді  төлемде жалақының мөлшері тек шығарылған бұйымның саны мен өнім бірлігі үшін белгіленген бағалауға тәуелді болады.

 Кемісді – сыйақылық  төлемде кесімді жалақы сомасынан  басқа, белгілі бір сандық және  сапалық көрсеткіштерге қол жеткізгені  үшін сыйақы есептейдә.

 Ілгерішіл – кесімді төлемде өндірілген өнімді белгіленген нормалар шегінде тікелей бағалаулар бойынша төлеу көзделген. Ал нормадан тыс бұйымдарды шығару көтермеленген бағалар бойынша (2 есе кесімді бағалаудан аспайтындай төленеді).

 Жанама – кесімді  жүйе жабдықтарға және жұмыс орындарына қызмет көрсетуші жұмыскерлердің еңбек өнімділігін өсіруге ынталандыру үшін қоланылады. Мұндай жұмыскерлердің еңбегі олар қызмет көрстетін негізгі жұмысшылар өндіретін өнімнің есебінен жанама – кесімді бағалаулар төленеді.

 Аккордық жүйеде орындалатын жұмыстың көлемі алдын ала белгіленіп, бағалау белгіленеді. Жұмыс орындалу мерзімін көрсету арқылы бағаланады. Жұмысты орындауға наряд жазылады да, онда табыстың жалпы сомасы, жұмысты аяқтау мерзімі, көрсеткіштер мен сыйақының мөлшері көрсетіледі.

 Кесімді, сондай  – ақ мерзімді еңбекақылар  жеке түрде және ұжымдық (бригада)  түрде жүзеге асырылуы мүмкін. Бригадалық нысан әдетте кәсіптерді  қоса атқару және орындаушылар  бірін бірі ауыстыруы қажет  болғанда қолданылады. Бригада  ұжымының жалақыны және жұмыстың жалпы нәтижесіне бригаданың әрбір мүшесінің шынай үлесін есекере отырып сыйақыны анықтауға құқығы бар. Кәсіби шеберлігі мен кәсіптерді қоса атқарғаны үшін қосымша ақылар мен үстемелерді белгілеу жөнініде айталық. Бригадалық табысты бөлу КТУ ескерілген тариф бойынша жалақыға пара – пар жүргізіледі. Тарифтік ставкалар мерзімдік ақы алатындар үшін және бір сағат жұмыс үшін кесімді ақы алатын үшін қызметкерлер разряды бойынша белгіленген. Жұмысшылардың қызметіне ақы төлеу тарифтік ставкалардың негізінде, ал қызметкерлер үшін лауазымдық қызметақы негізінде жүргізіледі. Кесімді бағалаулар қолданыстағы уақыт нормалары мен шығарылым нормаларына негзделеді. Уақыт нормасы – бұл адам / сағат, адам / күн көрсеткіштерімен көрсетілген, жұмыс бірлігін орындауға қажетті уақыт. Шығарылым нормасы қызметкер уақыт бірлігінде жасауға тиіс жұмыс санымен анықталады. Кесімді бағалау (Б) былайша есептейді:

1.Шығарылым нормасын  қолданған кезде (Н шығ.) Б=Т/Н  шығ. , мұндағы Т – тиісті разрядтың  тарифтік ставкасы (Бірегей тарифтік кесте айлық балансына бөлу жолымен анықтайды).

2.Уақыт нормасын қоладнған  кезде (Н уақ.) Б=Т*Н уақ.

 Төлемнің мерзімдік  нысаны қызметкерлердің барлық  санатына қолданылады. Жалақыны  есептеу жұмыс уақытын пайдалануды  есепке алу табелінің негізінде жүргізіледі. Мерзімдік ақы алатын жұмысшының жалақы сомасы нақты жұмыспен өтелген сағаттардың сағаттық тариф ставкасына көбейтіндісі ретінде анықталады.

01 Жалақы = нақты жұмыспен*сағаттық  тариф

 сомасы өтелген  сағаты саны ставкасы

 мерзімдік ақы алатын 6-разрядтағы сағаттыұ тариф ставкасы 76 теңг болған кезде 182 сағат жұмыс істеген. Жалақы сомасының есептелуі: 182*76=13732 теңге.

 Қызметкерлердің жалақысы  бойынша есептеледі:

- егер жұмыскер сол  айдығы жұмыс күндерінде толыұтай  жұмыс істесе, онда жалақының мөлшері қызметақы мөлшеріне сәйкес келеді:

- егер жұмыскер сол  айдағы жұмыс күндерінде толықтай  жұмыс істемесе, онда жалақы нықты  жұмыспен өтелген уақытқа қарай  есептеп шығарылады.

 Мысалы: қызметақысы  11300 теңге фирма менеджері айдағы 26 жұмыс күнінң 20 күнінде жұмыс істеген.

 Айдың орташа күндік  жалақысы: 11300/26 =434,62 теңге. Менеджердің  жалақысы 434,62*20=8692,4 теңге құрайды.  Жай мерзімдік жүйе жұмыскер  еңбегінің түпкілікті нәтижесі  мен оның жалақысы арасындағы  байланысты қамтамасыз етпейді. Шаруашылық субъектісі жұмыскердің еңбегіне ақы төлеу үшін мерзімдік – сыйақылық жүйені қолдануға құқылы. Бұл орайда сыйақы беру мынадай көрсеткіштер бойынша жалақы қорына (К-т 681) немесе тұтыну қорына (562-шот) жүргізіледі:

1.Өндірістік тапсымаларды  орындау және асыра орындау;

2.Еңбек өнімділігінің  өсуі, бұымның еңбекті қежет етуін  төмендету, шығарылымының жаңа  нормасын, қызмет көрсету мерзімін  игеру басқалар.

 Сыйақы мөлшері  орындалған жұмыстың маңыздылығы  мен күрделілігіне қарай кәсіпкер  мен жұмысшылардың толтарына сараланып белгіленеді.

 Мысалы, сыйақы беру  туралы ережеде жабдықтың тұрып  қалуын қысқарту үшін кезекші  слесарьларға тарифтік ставкасының  20% – ті мөлшерінде сыйақыберу  көзделеді.

 Техника ық себептерге  байланысты жабдықтардың тұрып  қалу нормасы 5% құрайды. Кезекші слесарь есепті айда 180 сағат жұмыс жасаған. Тарифтік сатвка 100 %, жабдықтың айішінде тұрып қалуы – 3%.

1.Мерзімдік жалақы: 180*100=18000 теңгеге тең.

2.Жабдықтың тұрып  қалуын төмендетудің әрбір % –  ті үшін сыйақы мөлшері 20%/5%=4%.

3.Жабдықтың тұрып  қалуын қысқарту 5% – 3% = 2%,

4.Сыйақының % – тік  мөлшері 4%*2%=8%,

5.Сыйақы сомасы: 18000*8% = 1440 теңге,

6.ай ішіндегі жалақы 18000+1440 = 19440 теңге.

 Материалдарды үнемдеген  жұмысшыларға сыақы беруге ір  бір жұмыс орны, бригада учаскесі боынша нақты үнемделген материалдар сомасынан белгілі бір % жасалуы мүмкін.

 Мысалы. Мерзімдік  ақы алушы жұмысшы 180 сағат  жұмыс істеп есепті айда 1200 теңге  сомасының материалдарын үнемдеген.  Сыйақы беру туралы ережеге  сәйкес сыйақы нақты үнемделген материалдардың 35% мөлшерніде есептелінеді. Тарифтік сатвка 100 (сағатпен):

1. Мерзімдік жалақының  сомасы 180*100 = 18000 теңге.

2.Материалдарды үнемдегені  үшін сыйақы 1200*35% = 42000 теңге.

3. Айдағы жалақы сомасы 18000+42000=60000 теңге.

 Сыйақы цехтардың және бүкіл кәсіпорынның жалпы ұжымдық жұмыс көрсеткіштер үшін есептелуі мүмкін (өндірістік тапсырмаларды, жеткізу шарты, өткізу көлемін орындау және асыра орындау). Сыйақы көлемі жалпы кәсіпорын бойынша белгіленеді.

 Мысалы. Цехтың қол  жеткізген жұмыс көрсеткіштері үшін бұйрыққа сәйкес кезекші слесарь 15% мөлшерніде сыйақы алады. Слесарь 160 сағат жұмыс істеген. Тарифтік ставка 100 теңге.

1.Тарифтік жалақы: 160*100 = 16000 теңге.

2.Сыйақы: 16000*15% = 2400теңге.

3.Жалақы сомасы 16000+2400 = 18400 теңге.

 Қызметкерлер кәсіпорын  жұмысының жалпы көресткіштері  үшін сыйақы алады.

 

Жеке өсімдік еңбекақы

 Тадыс әрбір жұмысшының  жұмыс нәтижесіне байланысты. Ол  белгіленген бағалауды дайындалған  бұйымдардың сапасына көбейту  жолдарынмен анықталады.

 Мысалы. Кесімді ақы алатын жұмысшыға белгілі 250,56 теңге бағаланатын 30 бөлшекті әзірлеу тапсырылды. Жалақысы 30*205,56=7516,8 жеңге.

 

Бригадалық кесімді еңбекақы

 Жұмысшыларды жалақысы бригадалардың,  учаскенің жұмыс нәтижесі бойынша  анықталады. Бағалар жеке (әрбір кесіпке) және кешенді (ұжымдық) болуы мүмкін.

 Жеке бағалауды қолданған  кезде жалақы жұмыстың осы  түрінің бағалауын бригада, цех,  учаске жасаған (өңдеген) бұйым  (жұмыс) санына көбейту жолымен  анықталады.

 Кшенді бағалауды қолданған  кезде бригаданың кесімді табысы анқталады. Ол бригада мүшелерінің арасында жалақы тарифіне пара – пар бөлінеде (жұмысшы разрадының тарифтік ставкасын нақты жұмыспен өтелген сағаттарға көбейту арқылы). Жалақы КТУ ескерілген тариф бойынша (КТУ жалақысы) есептелінеді, содан кейін бөлу коэффициенті анықталады (бригаданың кесімді жалақысы КТУ ескерілген тариф бойынша бригада жалақысына бөлінеді). Әрбір жұмысшының айлық жалақысы тариф бойынша жалақыны бөлу коэффициентіне қайта көбейту арқылы анықталады.

 Мысалы. Құрамында 3-ші, 5-ші, 6-ші разрядты 3 адам бар кесімді ақы алушы жұмысшылар бригадасы әрқайсысы 8-40,40 теңгеден бағаланған екі машинаны жинады. Ахметов 80 сағат жұмыс істеген (6-разряд), Ким 60 сағат жұмыс істеген (5-разряд), Петтов – 70 сағат жұмыс істеген (3-разряд).

1.Бригаданың жалақысы 8040,40*2машина = 16080,80 теңге.

2.Тариф бойынша жалақы:

 Ахметов 80*100=8000 теңге

 Ким 60*80=4800 теңге

 Петров 70*56= 3920 теңге.

3.Нақты жалақыны бөлу коэффиценті

16080,8 /(8000+4800+3920) =096

4. Айлық жалақы:

 Ахметов 8000*0,96=7680 теңге

 Ким 4800*0,96=4608 теңге

 Петров 3920*0,96=3000 теңге

 Жиыны:16080,80 теңге.

 Жанама – кесімді  жүйеде қызмет көрсетуші жұмысшылардың  жалақы мөлшері осы жұмысшылар  қызмет көрсеткен негізгі өндірістік  жұмысшылар еңбегінің түпкілікті нәтижесіне тікелей тәуелді болыды. Бұл орайда жанама – кесімді бағалау қызмет көрсетуші жұмысшылардың тарифтік жалақысының негізгі жұмысшылар жоспарлаған өнім шығарылымның санына қатынасы ретінде анықталады.

 

Қосымша жалақыны құжатпен рәсімдеу және есептеу

 ҚР еңбек заңдарына  сәйкес жұмысшылар мен қызметкерлердің  мынадай жұмыспен өтелмеген уақыттары  төленеді:

1. Мемлекеттік және  қоғмдық міндеттемелерді орындау  уақыты;

2. Жасөспірімдердің жеңілдік  сағаттарын төлеу;

3. Нәрестені тамақтандыруға  аранлған қосымша үзілістерді төлеу;

4. Кезекті және оқу  демалыстарының уақытын төлеу;

5. Пайдаланылмаған демалыс  үшін өтемақы;

6. Жұмыстан босаған  кездегі шығу жердемақысы.

 Жұмыспен өтелмеген  уақыт орташа жалақы бойынша  төленеді. ҚР Еңбек және әлеуметтік  қорғау министрлігінің 5.09.97 ж. №3 және ҚР Қаржы министрлігінің 16.09.97 ж. №17/8340 бұйрықтарымен бекітілген Ұйымдардың қызметкерлеріне орташа жалақыны есептеудің тәртібі туралы Нұсқаулыққа сәйкес ұйымдардың қызметкерлеріне орташа жалақы есептеу үшін төлемдердің алдындағы 12 күнтізбелік ай есепткі кезең болып табылады (1 жылдан кем уақыт жасаған қызметкерлер үшін орташа жалақы нақты жұмыспен өтелген уақыт үшін белгіленеді).

 Орташа жалақыны  анықтау үшін:

1.Күндік орташа жалақыны (жұмыс істелмейтін және мереке күндерін қоспағанда);

2.Орташа сағаттық  жалақы пайдаланылады;

 Күндік орташа жалақы, еңбеккке ақы төлеу мен демаыс  үшін өтемақы төлеуден басқа  барлық жағдайда есепті кезеңде  есептелген жалақы сомасын жұмыс  күндерінң сомасына бөлу жолымен  анықталады.

 Нақты жұмысшының ораташа жалақысының мөлшері күндік орташа жалақыны төленуге тиіс күндер сомасына көбейту жолымен анықталады.

 Күндік орташа жалақы  есепеті кезеңде есептелген жалақы  сомасын жыл сайынғы жұмыс  уақытының балансына сәйкес осы  кезеңдегі жұмыс сағаттарына бөлу жолымен есептеледі. Нақты қызметкердің орташа жалақысынң мөлшері орташа сағаттық жалақыны төленуге тиіс кезеңдегі жұмыс сағатының санына көбейтілу жолымен анықталады. Егер:

1.Қызметкердің орташа  жалақысы төленсе немесе сақталса (ҚР заңына сәйкес);

2.Қызметкер мемлекеттік  әлеуметтік сақтандыру бойынша  жәрдемақы аласа (жүктілігі мен  босануы бойынша еңбекке уақытша  жалрамсыздық) және басқадай болса  орташа жалақыны есептеуге арналған  есептік кезеңнен уақыт, сондай  – ақ төленген сомалар аланып  тасталынады.

 Ынталандырушы сипаттағы  сыйақылар мен басқа төлемдер  есептеу уақыты бойынша ораташа  жалақыны есептеген кезде қосады, жылдық сыйақылар мен сыйлықтар  есепті кезеңнің әрбір айы  үшін 1/12 мөлшерінде ескеріледі.

1.Мемелекеттік және  қоғамдық міндеттемелерді орындау уақыты. Төлем орташа сағаттық немесе орташа күндік міндеттемелерді орындаған мекеменің табелінің, анықтамасының немесе құлықтандыруының негізінде жүргізіледі.

2.Жасөспірімдердің жеңілдік  сағаттары. 5 күндік жұмыс аптасы  кезінде 16 мен 18 жас аралығындағы жасөспірімдер үшін күніне 7 сағат 12 минуттан апауы керек (16-дан 18 дасқа дейін – аптасына 36 сағат, 15 –тен 16 жасқа дейін – аптасына 24 сағат). Олар:

 а) кесімді ақы  алушы жасөспірімдерге кесімді  ақы алушының тарифтік ставкасы  бойынша;

 б) мерзімдік ақы  алушы жасөспірімдерге тиісті  разрядтың ставкасы бойынша төленеді.

3.Нәрестені тамақтандыдуға  арналған үзіліс. Мұның өзі медицина  мекемсі емізетін аналар мен  1 жасқа дейінгі балалары бар  әйелдерге берген наықтамамен  рәсімделеді. Демелыс пен тамақтануға берілетін жалпы үзілістен әрбір 3 сағат сайын нәрестені тамақтандыруға арналған 30 минуттық қосымша үзілістер беріледі. Бұл үзілістер орташа жалақы бойынша төленеді.

4.Демалыс уақытын  төлеу. Еңбек заңдарына сәйкес  жұмыс (күнтізбелік емес) жывлында жұмысшылар мен қызметкерлерге бір рет демалыс беріледі. Демалыс алу құқығы сол кәсіпорында 11 ай үздіксіз жұмыс істегеннен кейін туындайды. Демалыстың ұзақтығын шаруашылық субъектісі белгілейді және кестеге сәйкес беріледі. Демалыс бұйрықпен немесе демалыс беру туралы жазбамен рәсімделеді де, онда оның қандай мерзімге берілетіндігі мен қзақтығы көресетіледі. Демалысты төлеуге және пайдаланылмаған демалыс үшін өтемақы төлеуге арналған күндік орташа жалақысы демаылсқа кетер алдындағы 12 күнтізбелік айдың жалақысына орай анықталады (18.09.97 ж. №17/9340 Нұсқаулық).

 Егер бір жылдан  кем жұмыс істесе, онда демалысқа  кетер алдындағы күнтізбелік  айлардың жалақысына орай анықталады. Күндікорташа жалақы есепті кезеңдегі  жалақы сомасын жұмыс уақытының  жыл сайынғы балансындағы жұмыс жұмыс күндерінің айлыұ орташа санына бөлу жолдарымен есептеліп шығарылады. (1997 жылы – 25,0; 1998 жылы – 25,67).

5.Еңбекке уақытша  жарамсыздық бойынша жәрдемақыны  есептеу. Сырқаттанғанда, отбасы  мүшесі ауырғанда және оған  күтім жасау қажет болғанда, карантинде, кәсіби ауырғанда ауру күндері белгіленеді. Аурулық куәлік (еңбеккке жармсыздақ қағазы) жәрдемақы тағайындауға негіз болады. Жалақының 100% мөлшеріндегі жәрдемақы мертіккенде, кәсіби аурумен ауырғанда, 8 жыл және одан астам үздіксіз жұмыс стажы бар қызметкерлерге, сондай – ақ асырауында 16 жасқа жетпеген (18 жасқа дейінгі оқушылар) 3 және одан көп балалары бар қызметкерлерге беріледі: 80% – ті мөлшерінде – үздіксіз жұмыс стажф 5-8 жыл болса; 60% – үздіксіз стажы 5 жыл болса беріледі. Оратша жалақыны есептеген кезде мынадай төлемдер ескерілмейді (ҚР Үкіметінің 26.03.97ж. №419 қаулысы):

 • пайдаланылмаған  демалыс үшін өтемақы;

 • материалдық  көмек түріндегі ақшалай жәрдем  ақы;

 • тәулік ақынаң  орнына жалақыға қосылатын қосымшалар мен үстемелер;

 • арнайы киімнің,  арнайы аяқ-киімнің, арнайы тамақтың  құны;

 • біржолғы көтермелеу  төлемдері;

 • бағалы қағаздар  бойынша дивидендтер;

 • оқушылардың,  студеттер мен аспираттардың  степендиялары;

 • қызметкерге  келтірілген залалды, оның жұмысқа байланысты ертігуі немес өзге жарақаттануын төлеу және өтемақы беру.

 

Жалақылардан ұстап  қалулар мен төлемдер

 Жалақыдан ұстап  қалу тек заңда көзделген жағдайларда  жүргізіледі. Әрбір жалақы төлемі  кезінде барлық ұстап қалулардың  жалпы мөлшері жалақының 50% – нен аса алмайды.

 Қызметкердің жалақысынан  бухгалтерия ұсталымдарының мынадай  түрлерін ұстап қалады:

 • Табыс салығын;

 • Орындаушы қағаздар  бойынша;

 • Несие сатып  алынған тауарлар үшін тапсырмалар  мен міндеттемелер бойынша;

 • Жазбаша тапсырмалар, жеке сақтандыру шарттары бойынша;

 • Егер шаруашылық  субъектісі кәсіподақтардың немес  тәуелсіз кәсіподақтардың федерация  кеңесінде тіркелегн болса, 1% –  тік кәсіподақ жарнасы;

 • Жалақы есебінен  берілген авансты өтеу;

 • Жеке тұрын  – үй құрылысына берілген несиені өтеу есебінен;

 • Жұмысшының жазбаша  келісімі бойынша шауашылық субъектісіне  тиесілі тұрғын үй үшін пәрет  ақы төлеу;

 • Демалыстың өтелмеген  күндері үшін;

 • Кәсіпорынға  келтірілген зияндыөтеу;

 • Айыппұлдар мен  мойнындағы ақша;

 • Ведомстволық  мектепке дейінгі мекемелерде балаларды ұстау үшін.

 Табыс салығын ұстау.  «Салық және бюджетке төленетін  басқа да міндетті төлемдер  туаралы» ҚР Президентінің Жарлығына  сәйкес (01.01.98 ж. өзгерістерін ескергенде) жылдық оратша кіріс пен шегерімдер  арсындағы айырма ретінде есептелген кіріс салық салу объектісі болып табылады.29- бапқа сәйкес табыс салығын есптеу салық жыл ішінде біркелкі (ай сайын) жүргізіледі. Соған байланысты 1.01.97 ж.бастапқы қайта есептеу коэффициенті өндіріледі. Мұның өзі 12 саныны салық салынатын кірістің сомасы анықталатын айлар санына қатынасы юолып табылады. Қаңтар = 12 (12/1), ақпан = 6 (12/2), наурыз = 4 (12/3), желтоқсан = 1 (12/12). Салық жылы аяқталғанға дейін қызметкер жұмыстан кететін болса, о лалған нақты табысқа орай табыс салығын қайта есептеу керек. Қажет болған жағдайда кірістің есептік сомасынан аванспен ұсталған табыс салығының сомасын қайтару қажет.

 Халықтың соттың  шешіміне, нотариалыд органдардың  атқарушы жазуларына, өтем алу  туарлы әкімшілік органдардың  қаулысына сәйкес берілетін атқауршы қағаздар бойынша ұстап қалу негізгі жалақыдан, тұрақты сипаттағы барлық қалған төлемдерден, соның ішінде сыйақылар мен еңбекке уақытша жарамсыздық жөніндегі жәрдемақыдан жүргізіледі. Келіп тұскен атқарушы қағаздар арнайы тізілімде тіркелуге тиіс. Алименттер есепті айдағы негізгі және қосымшаден табыс салығы ұсталғаннан кейін қалған сомадан ұсталады. Кәмілетке толмаған балаларды күтуге арналған алимент бір бала үшін жалақының 25% мөлшерінде, екі бала үшін – жалақының 33% – ті, үш және одан да көп балар үшін – 50% – тін құрайды. Белгіленген төлем күнінен кейінгі үш күн ішінде ұсталған алиметтер сомасы алушыға төленуге немесе өтем алушының шотына аударылуы керек. Боышкер кәсіпорыннан кететін болса, шаруашылық субъектісінің бухгалтериясы атқарушы қағазға барлық ұсталған алиметтер туралы белгі қйып, оны мөрмен растайды, егер белгілі болса, оның жаңа жұмыс орыны немесе тұратын жерін көрсетеді.

 Несиеге сатылған  тауарлар үшін ұстап қалу саудаласушы  ұйымның жазбаша тапсырмасы, міндеттемесі  негізінде жұргізіледі. Есептеудің екі әдісі бар:

1 – әдіс. Субъект банктен  (немес өз құжаттары есебінен) қаыз алады және саудаласушы  кәсіпорынмен талықтай есеп айырысады  да, тауарды өз қзыметкеріне сатып  әпереді. Осы тауарларды алған  қызметкерлердің жалақысынан ай сайын белгілі бір сома ұстап отырады. Мұның өзі қызметкердің шаруашылық субъектісі алдындағы берешегін кемітуге жатады.

2 – әдіс. Сауда жасаушы  ұйымның жазбаша тапсырма –  міндеттемесінің негізінде (таураларды  қызметкерлер сатып алғанда) қызметкердің  жалақысынан ай сайын беліглі бір сома ұсталады және сауда жасаушы ұйымның шотына аударылады.

 Материалдық залалды  (кемшілік, ұрлық – қарлық) өтеу  бойынша ұстап қалу көшірмелердің,  жалпы жиналыстың хаттамасының  сот органдары шешімінің негізінде  жүргізіледі. Мұнда ұстап қалудың мөлшері мен мерзімі көрсетіледі. Ақаудан және бүлінуден болған ысыраптар ақау туралы актінің негізінде өтеледі.

 Кәсіподық жарналарын  ұстап қалу айға есептелген  жалақының барлық сомасын 1% мөлшерінде  жүргізіледі.

 Берілген жоспарлы  және жоспардан тыс аванстар сақтандыру қағаздарының немес сақтандыру агенттерінің куәлігі (ұйғарымы) негізінде ұсталады.

 Қызметкерлермен есеп  айырысуды рәсімдеудің тәртібі.  Депоненттелген жалақының есебі:

 Есеп айырысу және  есеп айырысу – төлем ведомостері  еңбекақы бойынша есеп айырысудың негізгі тіркелімі болып табылады. Бұл жалақы бойынша әрбір қызметкерден ұсталатын барлық ұсталымдардың түрлері бойынша деректер көрсетілетін жиынтық деркетер.