Экология құқығының түсінігі, пәні және әдістері

Жоспар

Кіріспе……………………………………………………………………………2

1. Экология құқығының түсінігі, пәні және әдістері……………………….3
1.     Экологиялық құқықтық қатынастардың объектілері мен субъектілері……………………………………………………………6
2. Экологиялық құқықтың  принциптері және жүйесі………………….8
2. Экологиялық құқықтың қайнар көздерінің түсінігі және классификациясы…………………………………………………………10
1. ҚР-ның Экологиялық Кодексінің жалпы сипаттамасы……………13 
2. Экологиялық қатынастарды реттейтін өзге нормативтік актілер…17               

Қорытынды………………………………………………………………………19

Пайдаланған әдебиеттер тізімі…………………………………………………20

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Қоршаған табиғи ортаны қорғау және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану қоғамның экономикалық даму барысын жетілдірудің міндетті шарты. Біздің елімізде табиғатты қорғау және оның байлықтарын тиімді пайдалану қоғамның дамуының конституциялық қағидаларына енгізілген. Ол әрбір адамның парызы ретінде жалпы мемлекеттік, жалпыхалықтық міндет болып табылады. Экологиялық құқық бұл осы кезеңмен болашақтың адамдарының мүдделері үшін қоғам мен табиғат аясындағы қарым-қатынасқа байланысты қоғамдық қатынастарды реттейтін жаңа құқық салаларының бірі болып табылады.

Алғаш рет “Экология” термині 1866 жылы неміс ғалымы Геккель ұсынып және ұзақ уақыт бойы тек биология ғылымы негізінде тар аяда қолданды. Ол өзінің әйгілігіне 20-ғасырдың 2-ші жартысында ие болды. Өйткені тұра осы кезден бастап адам мен орта және қоғам мен табиғат арасындағы қатынастар шиеленісе түсті.

Экология – тірі организмдермен олардың өмір сүру негізі қоршаған табиғи орта арасындағы қарым-қатынасты анықтайтын ілім ретінде қолданады. Табиғат – санада және санадан тыс жүретін объективті анықтылық және адам жаратылысының өмір сүру ортасы. Қоғам мен табиғаттың өзара байланысты негізі 2 нысандағы қоғамдық қатынастар негізінде табиғат ресурстарын пайдаланумен табиғатты қорғауда көрініс табады. Табиғат ресурстарын пайдалану материалдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған қоғамның экономикалық мүддесімен анықталады.

Табиғатты қорғау – қазіргі кезең және болашақ ұрпақтар үшін қошаған табиғи ортаның сапасымен байланысты қоғамның экологиялық даму мүддесі болып табылады. Құқықтық экология бұл қоғам мен табиғаттың өзара байланысынан туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Құқықтық экологияның анықталуының бірі болып – экология құқығы болып табылады. Экология құқығы бұл қазіргі және болашақ ұрпақ үшін қошаған табиғи ортаны тиімді пайдаланумен қорғауға байланысты қоғам мен табиғаттың қарым-қатынасын анықтайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. Экология құқығы құқық саласы ретінде адамдардың мүдделері үшін қоғам мен табиғат арасындағы үйлесімді байланыстарға жету мақсатында экологиялық қоғамдық қатынастарды жүзеге асыратын арнайы тәсілдерді реттейтін құқықтық номалардың жүйесін құрайды.

Экология құқықтың әдістері қоғам мен табиғат арасындағы үйлесімді байланысқа жетуге бағытталған, олар табиғатқа да, қоғамға да қатысты заңдылықтардың құқықтық реттелуінің сақталуына негізделеді.

1. Экология құқығының түсінігі, пәні және әдістері

Құқық саласының сипаттамасын реттеу экологиялық құқықтың мәнін анықтаудан басталады. Құқық теориясынан біз мынаны білеміз: белгілі бір саланы реттеудің мәні қоғамдық қатынастар болып табылады, олар іштей бірлікпен, ерекшелігімен, жақындық белгісімен, кейбір басқа да қасиеттерімен сипатталады және адам қызметінің белгілі бір саласын реттеуге бағытталған.Осы қисынды ұстана отырып мынаны мойындау керек: экологиялық құқықтың адамзат қоғамы мен табиғаттың, мемлекеттің және оның субъектілерінің табиғат ресурстарын пайдалану мен сақтау тұрғысындағы өзара әрекетінің саласында туындайтын экологиялық қатынастар болып табылады.

 Экологиялық құқық  мәнінің ұғымын ғалымдар ертеректе  зерттеген. Ресей оқулықтарын ерекше  атап көрсеткен жөн, олардан біз  мынадай анықтамаларды ұшыратамыз: "Экологиялық құқықтың мәні  қоғам мен табиғаттың өзара  әрекеті саласындағы қоғамдық  қатынастар болып табылады, олар  тұтастай алғанда табиғи объектілер  мен қоршаған табиғи ортаны  қорғау тұрғысында туындап, дамиды", "Экологиялық құқықтың мәні - бұл  экологиялық-құқықтық нормалардың  қолданылуы саласында қалыптасатын  тарихи тұрғыда қәзіргі және  болашақтағы ұрпақтар мүдделері  үшін қоршаған ортаны сақтап  қалу мақсатында табиғи объектілерді (экологиялық жүйелерді) сақтау, жақсарту, қалпына келтіру, тиімді пайдалану  тұрғысында міндетті түрде мемлекеттің  қатысуы жағдайында азаматтар  мен ұйымдар арасындағы өндірістік  қатынастармен байланысты болуы".         

 Сонымен ҚР-ның экологиялық  құқығы дегеніміз - айналадағы табиғи  ортаны қорғауға байланысты қоғамдық  қатынастарды реттейтін құқықтық  ережелердің жиынтығын зерттейтін  оқу пәні немесе ғылым саласын  айтамыз.

Экологиялық құқықтың белгісі экологиялық қатынастарды құқықтық реттеуі әдістерінің болуы. Құқық теориясынан мына жайт т белгілі: құқық саласының әдісі ретінде қоғамдық қатынастарға қатысушыларға ықпал ету тәсілдері, осы қатынастарды реттеу тәсілдері танылады. Экологиялық құқық біршама  жуықта ғана дербес ала ретінде танылуымен байланысты экологиялық құқық әдісін анықтау тұрғысында әлі де болса бірегей пікір болмай отыр. Экологиялық құқық әдісі туралы мәселе елеулі ғылыми проблема болып табылады және ол жеке зерттелуі тиіс. Әдістің ерекшелігі құқық саласы мен реттеу мәні сипаттамасынан бастау алумен анықталады. Экологиялық құқықтың анықтауыш белгісі саланың кешенділігі ұғымынан, табиғат ресурстарын пайдаланудың ішкі салалық процесстерін ортақ мақсатқа - адамның тіршілігі үшін жарамды табиғат сапасын сақтаудан бастау алады. Ғалымдар мынаны дәлелдеп отыр. экологиялық құқық құрамына жататын жекелеген салалардың (жер, су, тау және т.б.) өз жүйесі, өз мәні мен өз әдісі болады. Алайда экологиялық құқық әдісі - бұл неғұрлым күрделі құбылыс.Экологиялық құқықтың әдістеріне мыналар жатады:      

1. Экологияландыру әдісі. Бұл әдістің мазмұнынан экологиялық  құқық қатынастарын құқықтық  реттеу тәсілін ұғынған жөн, бұл  ретте қоршаған табиғи ортаға  немесе оның жекелеген ресурсын  пайдалану немесе кез келген  шаруашылық және өзге де ықпал  ету бүкіл табиғат сапасын  сақтау мақсатына бағындырылуға  тиіс. Пайдалы қазындыларды өндіру, өнеркәсіп объектілерін салу  кезінде, республика аумағына шетелдік  өнеркәсіп технологияларын әкелу  кезінде, ғарыш объектілерін пайдаланған  кезде және т.б. кездерде барлық  жерде экологияландыру әдісі  қолданылады.      

2. Тараптардың теңдігі  әдісі. Бұл әдіс, егер экологиялық  құқық қатынасының мазмұны азаматтық  құқықтық мәмілелер, заладың орнын  толтыру болып табылатын жағдайларда  қолданылады. Бұл қатынастардың  субъектілері, әдетте бірдей жағдайда  болады, бір-біріне тәуелсіз құқықтар  мен міндеттердің бірдей көлеміне  ие болады. Оларды тек шарт  қана байланыстырады.     

3. Биліктің ықпал ету  әдісі. Бұл әдіс субъектілер бағынышты, тәуелді болған, олардың құқықтары  мен міндеттерінің көлемі жоғары  тұрған субъекті анықтаған жағдайда  экологиялық құқық қатынастарында  қолданылады. Айталық, ҚР-сы аумағында  табиғат ресурстарын пайдалану  жөніндегі барлық құқық қатынастары  іс жүзінде мемлекеттік орган  беретін рұқсаттың (лицензияның) негізінде  жүзеге асырылады, бұл орган осы  қатынастың туындауына, өзгеруіне  және тоқтатылуына ықпал етеді. Биліктің ықпал ету әдісі табиғат  ресурстарын пайдалану жағдайында, кінәлі адамдарды жауапкершілікке  тарту жөнінде министрліктер  мен ведомстволар басқаруды жүзеге  асыру кезінде, бекітілген табиғат  қорғау шараларын жүзеге асыру  кезінде қолданылады.      

4. Мәжбүрлеу әдісі. Бұл  әдіс кінәлі адамды жауапкершілікке  тарту жөніндегі қатынастарды  реттеу кезінде қолданылады. Бұл  әдіс биліктің ықпал ету әдісінің  құрамдас бөлігі ретінде толық  заңды түрде қарастырылады, себебі  кінәлі адам мемлекет белгілеген  тәртіп ережесін бұзған кезде  құқық қатынасын реттеу болып  табылады.     

5. Экономикалық әдіс. Бұл  әдістің көмегімен табиғат ресурстарын  пайдаланғаны үшін, қоршаған табиғи  ортаны ластағаны үшін төлемдерді  алу жөніндегі құқық қатынастары  реттеледі.     

6. Халықаралық-құқықтық әдіс.Экологиялық  қатынастарды реттеудің халықаралық-құқықтық  әдісі қажет әдіс, себебі экологиялық  құқықпен табиғат ресурстары  қорғалады және пайдаланылады, олар  бірнеше мемлекеттің аумағы бойынша  көшіп отырады. Объектиті құрылым  ретінде табиғат кешені мемлекеттерге, құқықтық режимге тәуелді болмайды, бірақ ол табиғат процесстеріне  тәуелді болады, олар әр алуан  мемлекеттердің аумағы арқылы  өтеді. Бір мемлекеттің меншігі  болмайтын табиғат объектілері  бар, қайта бүкіл адамзатқа тиесілі  болады (әлемдік мұхит, ауа, озон  қабаты және т.б.). Қазақстан Республикасының  заңнамасы бұл жағдайларда қәзіргі  халықаралық экологиялық конвенциялар  мен шарттарға бағынады. Атап  айтқанда осы жағдайларда халықаралық  әдіс қолданылатын болады. Сөйтіп  экологиялық құқықта негізгі  әдіс ретінде экологияландыру  әдісі танылады, қалған әдістер  қосымша әдістер болып табылады.       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Экологиялық құқықтық қатынастардың объектілері мен субъектілері

Экологиялық қатынастар дегеніміз - бұл объектісі табиғат пен оның құрамындағы элементтер болып табылатын қатынастарды айтамыз. Осының негізінде біз экологиялық қатынастарға бүкіл табиғи кешенге, сондай-ақ оның жекелеген бөлімдеріне бағытталған барлық қатынастарды жатқызамыз. Сондықтан жер, су, тау, орман, фауналық, атмосфералық ауа қатынастары біршама дербестікке ие болады және жер, су, тау, орман, фауналық, атмосфералық ауа құқығының мәні болып табылады, өзінің жалпы белгілері бойынша табиғат ресурстары қатынастарына жатады, олар экологиялық қатынастар құрамына кіреді. Сондай-ақ экологиялық қатнастарға объектісі табиғат кешені, табиғи орта болып табылатын қатынастарды жатқызу керек, мұның өзі қорықтардың, экологиялық апат аймақтарының құқықтық режимін реттеу мысалынан ерекше көрінеді.

 Алайда бұл орайда  мынаны ескеру керек: "жер, жер  қойнауы, су, орман, жануарлар әлемі, ауа" ұғымы мен "табиғи ресурс" ұғымы арасында айырмашылық бар. Әр бір су экологиялық қатынастардың  объектісі бола бермейді, "орман" экологиялық құқықпен реттеле  бермейді. Мұның бәрі, егер аталған  объектілер табиғат ресурстары  болып, мына белгілерге сай келген  жағдайда ғана мүмкін болады:      

1) шығу тегінің табиғи  сипаты. Табиғат ресурсы жасанды  жолмен алынбауы тиіс, ол табиғат  туындысының нәтижесі болып таыбалды;       

2) ол қоршаған табиғатпен  табиғи байланыста болып, онда  белгілі бір экологиялық қызмет  атқаруға тиіс.

Егер белгілі бір қоғамдық қатынаста табиғат объектісі табиғи ортадан алынатын болса, онда ол экологиялық құқықтың объектісі болудан қалады. Ол мүліктік қатынастардың объектісі, яғни азаматтық құқықтың объектісі болуға, тауар болуға тиіс. Табиғаттан алынған оған адам еңбегі жұмсалады және ол "бағалану" қасиетіне ие болады, оған құндылық ұғымы беріледі. Өзендегі "су" және елді мекеннің ауыз су жүйесіндегі "су" (крандағы су) өзінің физикалық қасеттері жағынан біртекті өнім болып табылады, бірақ әр алуан заңдармен реттелетін болады. "Өзендегі су" - бұл табиғи ресурс, оны пайдалану мен қорғау экологиялық қатынастардың объектісі болып табылады. "Крандағы су" - бұл объект табиғи ортадан алынған және бұл қоғамдық қатынастар санитарлық-гигиеналық және коммуналдық заңнамамен реттелетін болады.

Сөйтіп, мынадай қорытынды жасауға болады: экологиялық қатынастарға объектісі табиғат пен табиғат ресурстары болатын, белгілі бір өлшемдерге сай келетін қоғамдық қатынастарды жатқызуға болады.            

Экологиялық қатынастар субъектілеріне мыналар жатады:      

1. Қазақстан Республикасы -  біздің мемлекетіміз табиғат ресурстарының меншік иесі бола отырып, экологиялық қатынастардың субъектісі болып таыбалды және табиғат пайдалану мен табиғатты қорғау мәселелері бойынша құқық қатынастарында міндетті тарап ретінде қатысады;       

2. Шетелдік мемлекеттер - Қазақстанның табиғат ресурстарын  пайдалану мәселелері бойынша  экологиялық қатынастардың субъектілері  болып табылады, республикаға табиғи  ортаға келтірген залалы үшін  жауап береді (шекаралық су объектілері  бойынша бірлесіп су пайдалануы  және т.б.);    

3. Халықаралық ұйымдар - экологиялық  қатынастардың субъектілері ретінде  халықаралық ұйымдарға мамандандырылған  экологиялық ұйымдарды (ЮНЕП,МСОП), сондай-ақ экологиялық проблемаларды  шешуде белгілі бір қызметті  орындайтын ұйымдарды (БҰҰ, Сорос  қоры және т.б.) жатқызуға болады;     

4. Заңды тұлғалар - бұл  топта тұлғалардың кең ауқымын  атауға болады. Бұл кез келген  меншік нысанының заңды тұлғалары - мемлекеттік кәсіпорындар, ұйымдар, мекемелер, шетелдік кәсіпорындар  және т.б.    

5. Жеке тұлғалар - бұл арада Қазақстан Республикасының азаматтарын, шетел азаматтары, азаматтығы жоқ адамдарды атауға болады. Олар табиғат пайдаланушылар, экологиялық құқықтарға ие бола алады және экологиялық заңнаманы бұзғаны үшін жауапты болады.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Экологиялық құқықтың  принциптері және жүйесі

Құқық саласының принциптерімен негізгі басшылыққа алатын ережелер танылады, оларға сәйкес белгілі бір қатынастар реттеледі. ҚР-ның Экологиялық Кодексінде былай делінген: қоршаған ортаны қорғау мен табиғатты ұтымды пайдалану мына принциптер негізінде жүзеге асырылады:

1) Қазақстан Республикасының  орнықты дамуын қамтамасыз ету;

2) экологиялық қауіпсіздікті  қамтамасыз ету;

3) экологиялық қатынастарды  реттеу кезіндегі экожүйелі көзқарас;

4) қоршаған ортаны қорғау  саласындағы мемлекеттік реттеу  және табиғи ресурстарды пайдалану  саласындағы мемлекеттік басқару;

5) қоршаған ортаны ластаудың  және оған кез келген басқа  түрде залал келтіруді болдырмау  жөнінде алдын алу шараларының  міндеттілігі;

6) Қазақстан Республикасының  экологиялық заңнамасын бұзғаны  үшін жауаптылықтан бұлтартпау;

7) қоршаған ортаға келтірілген  залалды өтеу міндеттілігі;

8) қоршаған ортаға әсер  етудің ақылы болу және оған  рұқсат алу тәртібі;

9) табиғи ресурстарды  пайдалану мен қоршаған ортаға  әсер ету кезінде неғұрлым  экологиялық таза және ресурс  үнемдеуші технологияларды қолдану;

10) қоршаған ортаны қорғау  жөніндегі мемлекеттік органдар  қызметінің өзара әрекеттестігі, үйлесімділігі мен жариялылығы;

11) табиғат пайдаланушыларды  қоршаған ортаны ластауды болдырмауға, азайтуға және оны жоюға, қалдықтарды  кемітуге ынталандыру;

12) экологиялық ақпараттың  қолжетімділігі;

13) табиғи ресурстарды  пайдалану мен қоршаған ортаға  әсер ету кезінде ұлттық мүдделерді  қамтамасыз ету;

14) Қазақстан Республикасы  экологиялық заңнамасының халықаралық  құқық принциптерімен және нормаларымен  үйлесуі;

15) жоспарланып отырған  шаруашылық және өзге де қызметтің  экологиялық қауіптілігі презумпциясы  және оны жүзеге асыру туралы  шешімдер қабылдаған кезде қоршаған ортаға және халықтың денсаулығына әсерін бағалау міндеттілігі болып табылады.         

Экология құқығының жүйесі әдістемелік жағынан екіге бөлінеді: жалпы бөлім және ерекше бөлім.         

Экологиялық құқықтың жалпы бөлімінде экологиялық құқықтың мәселелері, табиғи ресурстардың жағдайын көрсететін қоғамдық қатынастар және бүкіл табиғат ресурстарына мемлекеттің меншік құқығы туралы мәселелер қаралады.

Жалпы бөлім:

1. Экологиялық құқықтың  түсінігі, мәні және әдістері.

2. Экологиялық құқықтың  қайнар көздері.

3. Табиғат объектілеріне  меншік құқығы және оларды  пайдалану құқығы.

4. Қоршаған ортаны қорғау  саласындағы мемлекеттік басқару.

5. Қоршаған ортаны қорғау  саласындағы мемлекеттік бақылау  және экологиялық сараптама.

6. Экологиялық заңнаманы  бұзғаны үшін жауапкершіліктер. Ал ерекше бөлімде табиғи ресурстарды  қорғау және пайдаланудың мемлекеттік-құқықтық  механизмі және табиғат объектілерінің  жеке жағдайлары қаралады.

Ерекше бөлім:

1. Жердің және жер қойнауының  құқықтық режимі.

2. Судың құқықтық режимі.

3. Орманның құқықтық режимі.

4. Жануарлар дүниесін  пайдалану мен қорғаудың құқықтық  режимі.

5. Атмосфералық ауаны  құқықтық қорғау.

6. Ерекше қорғалатын табиғи  объектілердің құқықтық режимі.

7. Қоршаған ортаны халықаралық-құқықтық  қорғау.

 

 

 

 

2.Экологиялық құқықтың қайнар көздерінің түсінігі және классификациясы

Қазақстан Республикасы экология құқықтарының қайнар көздеріне – айналадағы табиғи ортаны қорғау, оны пайдалану, сапасын арттыру және табиғи ресурстар жөніндегі қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік актілер жатады.

Кейбір нормативтік актілер экологиялық заңдардың құрамына кірмеуі де мүмкін. Мысалы: Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі – экологиялық заңдарды бұзғаны үшін жауаптылықтарды реттейтін нормалардан тұрады, сондықтан ол экологиялық құқықтың қайнар көзіне жатады, бірақ экологиялық заңдылықтардың құрамына кірмейді, өйткені қылмыстық заңдардың құрамына кіреді, сол сияқты Азаматтық кодекс, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстері де экология құқығының қайнар көздеріне жатады, бірақ экологиялық заңдардың құрамына кірмейді. Сондықтан «Экологиялық құқықтың қайнар көздері» деген ұғым «Экологиялық заңдар» деген ұғымнан кең.    

Экология құқықтарының қайнар көздері белгілері бойынша үшке бөлінеді:

1.     кешенді

2.     ресурстық

3.     әлеуметтік - экологиялық    

Экология құқықтарының кешенді қайнар көздеріне нормативтік актілер жатады, егер құқықтық реттеудің объектісіне бүкіл табиғи ресурстар мен табиғи орта жатса, оған Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексін жатқызуға болады.    

Экология құқықтарының ресурстық қайнар көздеріне нормативтік актілер, егер құқықтық реттеудің объектісіне жеке табиғи ресурстар жататын болса, мұнда Жер кодексі, Су кодексі, Орман кодексі және т.б. жатады.   

Экология құқықтарының әлеуметтік–экологиялық қайнар көздеріне адамдардың өмір сүруіне қолайлы ортаны қамтамасыз етуге бағытталған факторлар жатады. Оған «Қазақстан Республикасында халық денсаулығын сақтау туралы», «Семей облысындағы ядролық полигон туралы» заңдарды жатқызуға болады.       

1) Экология құқықтарының  ең негізгі қайнар көзіне Қазақстан  Республикасының Конституциясы  жатады.         

2) Экология құқықтарының қайнар көзіне  Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі жатады. Бұл заң қазіргі және болашақ ұрпақтың мүдделерін көздеп, айналадағы табиғи ортаны қорғаудың құқықтық, экономикалық және әлеуметтік негіздерін белгілеуге және адам қызметінің осы табиғи ортаға зиянды ықпал жасауына жол бермеу шараларына бағытталған.      

3)Экология құқықтарының  қайнар көздеріне министрліктер  мен ведомстволардың нормативтік  – құқықтық актілері жатады. Министрліктер  мен ведомстволардың актілері  салалық басқаруды жүзеге асырады.

Қазақстан Республикасының Конституциясы – экология құқығының негізгі  қайнар көзі

 Қазақстан Республикасы  Конституциясы – экология құқықтарының  негізгі қайнар көзі болып  табылады, себебі табиғатты қорғау  және табиғи ресурстарды пайдалану  туралы қоғамдық қатынастарды  реттейтін мемлекеттің құқықтық  негізін қалайды. Басқа барлық  заңдар мен заңдық актілер  Конституцияның нормаларының ішінде  экологиялық құқыққа қатысты  нормаларды бөліп қарауға болады:

1. ұйымдық – басқарушылық.

2. экономикалық.

3. әлеуметтік.    

1.Ұйымдық басқарушылық  нормаларға айналадағы табиғи  ортаны қорғау жағдайында мемлекеттің  және лауазымды адамдардың мақсаттары  туралы нормалар кіреді. Конституциялық  нормалардың осы тобына Президенттің, Парламенттің, үкіметтің жергілікті  өкімет органдарының міндеттерін  реттейтін нормалар айналадағы  табиғи ортаны қорғауды құқықтық  реттеудің керек екендігін көрсетеді. Мысалы: Қазақстан Республикасы  Конституциясының 31 бабында «мемлекет  адамдардың өмір сүруі мен  денсаулығына қолайлы айналадағы  ортаны қорғауды мақсат етіп  қояды» делінген. 61 бапта- Парламенттің  «айналадағы ортаны қорғауға  байланысты қоғамдық қатынастарды  реттейтін» заңдар шығаруға хақылы  екендігі көрсетілген.     

2.Экономикалық нормаларға  Қазақстан Республикасының табиғи  ресурстарға меншік құқықтармен  реттейтін нормаларды жатқызуға  болады. ҚР Конституциясының 6 бабының 3 тармағында : «Жер және оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар  дүниесі, басқа да табиғи ресурстар  мемлекет меншігінде болады. Жер,сондай-ақ  заңда белгіленген негіздерде, шарттарда  жеке меншікте де болуы мүмкін. Сонымен бірге Конституцияда  «меншікке, оның ішінде мұрагерлік  құқығына заңмен кепілдік берілетін»  нормалардан да тұрады. (26 баптың 2 тармағы)     

3.Әлеуметтік нормаларға  Қазақстан Республикасының Конституциясының 38 бабында көрсетілген «Қазақстан  Республикасының азаматтары табиғатты  сақтауға және табиғат байлықтарына  ұқыпты қарауға міндетті» делінген.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.1.  ҚР-ның Экологиялық Кодексінің жалпы сипаттамасы

 Қазақстан Республикасының 2007 жылы 7 қаңтарда қабылданған Экологиялық  кодесі екі бөлімнен тұрады: жалпы  және ерекше. Оның құрылымына 9 бөлім, 47 тарау, 326 баптар кіреді..

Жалпы бөлім:        

1-бөлім. Жалпы ережелер.        

1-тарау. Негізгі ережелер (1-12 баптар).   

2-тарау. Жеке тұлғалардың, қоғамдық бірлестіктердің және  жергілікті өзін-өзі басқару органдарының  құқықтары мен міндеттерi (13-15 баптар).       

3-тарау. Мемлекеттік органдардың  қоршаған ортаны қорғау және  табиғат пайдалану саласындағы  құзыретi (16-20 баптар).     

2-Бөлім. қоршаған ортаны  қорғау саласындағы қызметтi лицензиялау, экологиялық нормалау, қоршаған  ортаны қорғау саласындағы техникалық  реттеу, қоршаған ортаға әсердi бағалау, экологиялық сараптама, экологиялық  рұқсаттар, экологиялық аудит (21 бап).       

4-тарау. Экологиялық нормалау (22-29 баптар).        

5-тарау. Қоршаған ортаны  қорғау саласындағы техникалық  реттеу (30-34 баптар).       

6-тарау. Қоршаған ортаға  әсерді бағалау (35-44 баптар).       

7-тарау. Экологиялық сараптама (45-67 баптар).       

8-тарау. Экологиялық рұқсаттар (68-79 баптар).       

9-тарау. Экологиялық аудит (80-94 баптар).      

3-Бөлім. Қоршаған ортаны  қорғауды және табиғат пайдалануды  экономикалық реттеу      

10-тарау. Қоршаған ортаны  қорғауды және табиғат пайдалануды  экономикалық реттеу тетіктерi (95-107 баптар).       

11-тарау. Қоршаған ортаға  келтірілген залалды экономикалық  бағалау (108-110 баптар).        

4-Бөлім. Экологиялық бақылау 

12-тарау. Қоршаған ортаны  қорғау, табиғи ресурстарды қорғау, молықтыру мен пайдалану саласындағы  мемлекеттік бақылау (111-118 баптар).

13-тарау. Инспекторлық экологиялық  тексерулер(119-127 баптар).

14-тарау. Өндірістік экологиялық  бақылау (128-134 баптар).

15-тарау. Қоғамдық экологиялық  бақылау (135-136 баптар).

5-Бөлім. Экологиялық мониторинг  пен кадастрлар 

16-тарау. Қоршаған орта  мен табиғи ресурстар мониторингi (137-146 баптар).

17-тарау. Қоршаған оpтaның  ластану учаскелерін мемлекеттік  есепке алу (147-148 баптар).

18-тарау. Табиғи ресурстардың  мемлекеттік кадастрлары (149-151 баптар).

19-тарау. Өндіріс пен тұтыну  қалдықтарының мемлекеттік Кадастры (152-155 баптар).

20-тарау. Зиянды зaттapды, радиоактивті  қалдықтарды көму мен сарқынды  суларды жер қойнауына ағызудың  мемлекеттік кадастры (156-158 баптар).

21-тарау. Экологиялық ақпарат(159-167 баптар).

22-тарау. Табиғат пайдаланушыларды  және қоршаған ортаны ластау  көздерін есепке алу (168-172 баптар).

6-Бөлім. Төтенше экологиялық  жағдай және экологиялық зілзала  аймақтары 

23-тарау. Жекелеген аумақтарды  төтенше экологиялық жағдай немесе  экологиялық зілзала аймақтары  деп жариялау ұғымы және тәртібi (173-175 баптар).

24-тарау. Төтенше экологиялық  жағдай және экологиялық зілзала  аймақтарындағы құқықтық реттеудің  ерекшеліктерi (176-180 баптар).

7-Бөлім. Қоршаған ортаны  қорғау саласындағы экологиялық  білім беру мен ағарту, ғылыми  зерттеулер және халықаралықынтымақтастық 

25-тарау. Экологиялық білім  беру мен ағарту, мамандардың  біліктілігін арттыру (181-184 баптар).

26-тарау. Экологиялық ғылыми  зерттеулер (185-187 баптар).

27-тарау. Қазақстан республикасының  қоршаған ортаны қорғау және  табиғат пайдалану саласындағы  халықаралық ынтымақтастығы (188-193 баптар).

ЕРЕКШЕ БӨЛІМ:

8-Бөлім. Шаруашылық және  өзге де қызметті жүзеге асыру  кезіндегі экологиялық талаптар 

28-тарау. Экологиялық талаптар  туралы жалпы ережелер (194-197 баптар).

29-тарау. Шаруашылық және  өзге де қызметке қойылатын  жалпы экологиялық талаптар (198-199 баптар).

30-тарау. Шаруашылық және  өзге де қызмет түрлері бойынша  экологиялық талаптар (200-207 баптар).

31-тарау. Жерді пайдалану  кезіндегі экологиялық талаптар(208-217 баптар).

32-тарау. Жер қойнауын  пайдалану кезіндегі экологиялық  талаптар (218-223 баптар).

33-тарау. Суды пайдалану  кезіндегі экологиялық талаптар (224-225 баптар).

34-тарау. Ормандарды және  өзге де өсімдіктерді пайдалану  кезіндегі экологиялық талаптар (226-235 баптар).

35-тарау. Жануарлар дүниесін  пайдалану кезіндегі экологиялық  талаптар (236-248 баптар).

36-тарау. Жануарлардың сирек  кездесетін және құрып кету  қаупі төнген түрлерін қорғау, өсімін молайту, еріксіз және  жартылай ерікті жағдайда өсіріп-өндіру, шектеулі шаруашылық тұрғыда  пайдалану жөніндегі экологиялық  талаптар (249-252 баптар).

37-тарау. Ерекше қорғалатын  табиғи аумақтардағы экологиялық  талаптар (253-255 баптар).

38-тарау. Каспий теңізінің  солтүстік бөлігіндегі мемлекеттік  қорық аймағында шаруашылық және  өзге де қызметті жүзеге асырукезіндегі  экологиялық талаптар (256-269 баптар).

39-тарау. Радиациялық материалдарды, атом энергиясын пайдалануға  және радиациялық қауіпсіздікті  қамтамасыз етугеқойылатын экологиялық  талаптар (270-279 баптар).

40-тарау. Ықтимал қауіпті  химиялық және биологиялық заттарды, генетикалық түрлендірілген өнімдер  мен организмдердіөндіру және  оларды пайдалану кезіндегі экологиялық  талаптар(280-282 баптар).

41-тарау. Өндіріс және  тұтыну қалдықтарына меншік құқығын  анықтау кезіндегі экологиялық  талаптар (283-285 баптар). 

42-тарау. Өндіріс және  тұтыну қалдықтарымен жұмыс істеу  кезіндегі экологиялық талаптар (286-297 баптар).

43-тарау. Қалдықтарды көму  полигондарына және ұзақ мерзімді  сақтау қоймаларына қойылатын  экологиялық талаптар (298-306 баптар).

44-тарау. Радиоактивті қалдықтарды  сақтау және көму пункттеріне  қойылатын экологиялық талаптар (307-309 баптар).

45-тарау. Парниктік газдардың  эмиссиясы мен сіңірілуі саласындағы  қызметті мемлекеттік реттеу (310-318 баптар).

9-Бөлім. Экологиялық құқық  бұзушылықтар үшін жауапкершілік  және экологиялық дауларды шешу 

46-тарау. Экологиялық құқық  бұзушылықтар үшін жауапкершілік  және экологиялық дауларды шешу (319-323 баптар).

47-тарау. Қорытынды және  өтпелі ережелер (324-326 баптар).  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.2.  Экологиялық қатынастарды реттейтін өзге нормативтік актілер

 Қазақстан Республикасының  экологиялық заңнама жүйесі Конституцияда  айтылған негізгі идеялардың  мазмұнынан дамиды. Оның негізінде  республикада аса маңызды табиғат  қорғау заңдары мен табиғат  ресурстарының кодестері қабылданды.     Негізгі салалық заң актісі 2003 жылғы 20 маусымда қабылданған Қазақстан Республикасының Жер кодексі болып табылады. Кодекс 5 бөлімнен, 21 тараудан, 170 баптан тұрады.    1 бөлімде - "Негізгі ережелер" жер заңының мақсаттары мен міндеттері, принциптері жердің құрамы мен аймақтарға бөлу, жер салығы мен жалдау ақысы, сондай-ақ жер қатынастарын реттеу саласындағы мемлекеттік органдардың құзыреті қарастырылады.    Заңда 2-бөлім "Жерге меншік құқығы, жер пайдалану құқығы және жерге өзге де заттық құқықтар" ерекше орын алады, ол жерді пайдалану және жерге меншік мәселелерінің кең ауқымын реттейді. 3-бөлімде "Жер санаттарында" жердің қәзіргі жеті санаттарын құқықтық реттеу беріледі. Жерді қорғаудың тәртібі мен шарттары, мемлекеттік жер бақылауын жүргізу, жерге орналастыру, мониторинг және жер кадастры, олардың мақсаты мен қызметін ұйымдастыру - 4 бөлімде көзделген. 5-бөлімде "Жер заңдарының орындалуын қамтамасыз ету және қорытынды ережелерде" жеке меншік құқығын және жер пайдалану құқығын қорғаудың негіздері мен шарттары, жер заңын бұзғаны үшін жауапкершілік шараларын қолдану, сондай-ақ осы кодекстің күшіне ену тәртібі қарастырылады.     1996 жылғы 27 қаңтарда ҚР Президенті "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Жарлыққа қол қойды. Жарлықта жер қойнауын пайдалану және жер қойнауын қорғау жөніндегі қатынастарды реттеудің жалпы шарттары мазмұндалады.     Қазақстан Республикасының Парламенті 2003 жылғы 8 шілдеде Орман кодексін қабылдады. Оның құрылымына 9 бөлім, 20 тарау, 118 бап жатады. Орман кодексінің осы редакциясының мазмұны қазіргі практика талаптары мен Қазақстанның осы заманғы экономикалық шынайлықтарына сай келеді.    Экологиялық құқықтың елеулі көздерінің бірі 2003 жылғы 9 шілдеде ҚР Парламенті қабылдаған Қазақстан Республикасының Су кодексі. Ол 11-бөлімнен, 32 тараудан, 146 баптан тұрады. Сонымен бірге, бұл заң актісі су қатынастарын реттеуде елеулі рол атқарады.     2004 жылғы 9 маусымда Қазақстан Республикасының Парламенті "Жануарлар дүниесін қорғау, өсімін молайту және пайдалану туралы" Заң қабылдады. Ол 11-бөлімнен, 61 баптан тұрады. Бұл заңның реттеу нысаны табиғи еркіндік жай-күйінде болатын жануарлар дүниесін қорғау мен пайдалану саласындағы қоғамдық қатынастар болып табылады.     1997 жылғы 15 шілдеде "Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы" заң қабылданды. Ол 24 тараудан, 88 баптан тұрады. Осы заң ерекше қорғалатын табиғи аумақтар қызметінің құқықтық, экономикалық, әлеуметтік және ұйымдық негіздерін белгілейді.     Негізгі экологиялық заңдардың мазмұнына сәйкес және оларды орындау үшін атқарушы биліктің органдары экологиялық қатынастарды реттеуге бағытталған заңға тәуелді актілер қабылдады. Бұл актілер де табиғаттың жекелеген объектілері бойынша топтастырылады немесе барлық қоршаған ортаға қатысты болады. Заңға тәуелді актілер жүйесіне ҚР Үкіметінің қаулылары ерекше орын алады.Бұл актілермен табиғатты қорғау мен табиғи ресрустарды пайдалану мәселелері бойынша субъектілер тәртібінің жалпы шарттары, ережелері белгіленеді. Министрліктер мен ведомостволар да заңға тәуелді актілерді бұйрықтар, нұсқамалықтар шығарады, олар белгілі бір министрліктердің шектерінде қолданылады және көрсетілетін министрліктермен қатынаста болады. Мысал ретінде Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау министрлігінің қоршаған ортаны ластаумен келтірілген залалды есептеу тәртібі жөніндегі Әдістемелік ұысынымдарды атауға болады.