Экологиялық мәселелердің экономикалық аспектілері

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

 

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БИЗНЕС АКАДЕМИЯСЫ

 

«ЖАЛПЫ БІЛІМ БЕРУ ПӘНДЕРІ» КАФЕДРАСЫ

 

 

 

 

 

 

 

 

Тақырыбы: «Экологиялық мәселелердің экономикалық аспектілері».

 

Реферат

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                  

                                                                         Орындаған: «Есеп және аудит»

                                                                       факультетінің 1 курс студенті

                                                                                                   Сапар Дана.

                                                           

                                                                              Қабылдаған:  Әмірқожаева Д.А.

 

 

 

 

 

 

Алматы 2013

Жоспар

 

Кіріспе.

 

Негізгі бөлім.

 

1.Экология ғылымы және қалыптасу кезеңдері.

 

2.Экология ғылымының мінеттері мен құрылымы.

 

3.Экологиялық факторлар.

 

4.Жер шарындағы проблемалардың түрлері.

4.1. Демография.

4.2. Азық-түлік мәселелері.

4.3. Әлемдік мұхит проблемалары.

4.4. Биоалуантүрліліктің  азаю проблемасы.

 

5. Қоршаған орта жағдайын  бақылау және мониторинг.

 

Қорытынды.

 

Қолданылған әдебиет тізімі.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

 

     «Табиғатта барлығы бір-бірімен байланысты»-дейді экологияның бірінші заңы(Б.Коммонер). Яғни, қоршаған ортаға әсер етпей, көбіне оны бұзбай, бірде–бір іс-әрекет жасуға болмайды. Қазіргі кезде адамзат алдындағы ең басты қауіп – экологиялық дағдарыс. Басқа да әлемдік дағдарыстар (энергетикалық, шикізат, демографиялық) айналып келгенде табиғатты қорғау мәселесіне келіп тіреледі.

     Экология өзекті  мәселелерді – адамзат пен  қоршаған оратның қарым-қатынасын  зерттеп, шешетін аса маңызды  пән аралық ғылымға айналды.  Бұл ең алдымен антропогендік  факторлардың Жер биосферасына  зиянды экологиялық әсеріне байланысты.

      Саналы адам (Homo sapiens) пайда болып, оның табиғатқа әсері болғанға дейін тіршілік әлемінде үйлесімділік, экологиялық тепе-теңдік болды. Адамның пайда болуымен табиғаттағы үйлесімділік, тепе-теңдік бұзыла бастады. Адамның қоршаған ортаға әсері, ең алдымен, қоғамның техникалық даму мүмкіндігіне байланысты. Адамзат дамуының алғашқы кезеңдерінде мұндай әсер төмен болатын. Алайда қоғамның дамуымен, өндірістік күштердің артуымен бұл жағдай күрт өзгеруде.Сондықтан қазіргі таңдағы адамзаттың болашағы үшін қауіпті болып отырған экологиялық мәелелерді, антропогендік қысымды біліп қана қоймай, оларды болдырмау үшін қолымыздан келер бар үлесімізді қосу баршамыздың міндетіміз. Ғаламдық экологиялық дағдарысты жеңу үшін планетаның әрбір тұрғыны табиғат алдында жауапты екенін сезіну қажет. Экологиялық мәселелерді шешу тек экологиялық сауаттылық, адамдардың табиғатты басқа да бір тіршілік иесі сияқты қабылдап, мейлінше оған да, өзіне де шығын келтірмей қараудан басталады. Қоғамда экологиялық білім және тәрбие беруді мемелекеттік деңгейде, балалық шақтан бастау керек. Адамзат қандай жағдайда, қандай күй кешсе де, оның табиғатпен үйлесімділігі сақталып қалуы қажет.

       Қоршаған  ортаның ластануы адамзат өміріне,  өсімдіктер мен жануарлар әлеміне,  бүкіл табиғат ресурстарының  жай-күйіне елеулі нұсқан келтіріп  отырғаны белгілі. Осындай себептерге  орай экологиялық білім алу  күн өткен сайын өзекті және  маңызды мәселе болып отыр.

        Қазіргі  таңдағы жаратылыстанудың негізгі  мақсаты – жаңа жағдайда биосфераның  және планетада адамзаттың шексіз  ұзақ тіршілік етуін қамтамасыз  ететін шаралар жүйесін жасау  болып табылады. Биологиялық обьект  ретінде біз ортаның физикалық  факторына тәуелдіміз және қоректену,  тыныс алу, зат алмасу арқылы  қорашаған ортамен тығыз байланыстамыз.  Биологиялық эволюция нәтижесінде  адам организмі бейімденушілік  мүмкіндіктерге ие болды. Физикалық  ортаның ауа құрамы, тамақ пен  ауыз су сапасы, климат, күн сәулесінің  радиациясы және басқа да факторлардың  өзгеруі адамның денсаулығы мен  істеу қабілетіне әсер етеді.  Бұл факторлар өзгеріп, қалыпты  жағдайдан ауытқыған кезде, тіршілікті  жасанды «ыңғайлы» жағдайда ұстап  тұру үшін көп күш жұмсауды  қажет етеді. 

        Алайда  адамның басқа түрлерден айырмашылығы - өзінің мәдениеті арқылы табиғатпен  жаңаша қарым-қатынас жасай білуі.  Адамзат күшті әлеуметтік жүйе  ретінде еңбек және рухани  тәжірибесін ұрпақтан ұрпаққа  жеткізіп, Жер бетінде өзінің  қарқынды дамып келе жатқан  мәдени ортасын жасайды. Бұл  қарама-қайшы процесс. Қазіргі  таңдағы қоғамның табиғатпен  өзара қатынасының ауқымы неізінен  адамның экономикалық қажеттіліктерімен  анықталады. Олар техникалық және  әлеуметтік дамумен байланысты. Адамның техникалық мүмкіндіктері  биосфералық процестермен шамалас  деңгейге жетті. Мысалы, құрылыс  және тау-кен өндіру техникасының  жыл сайынғы Жер бетіндегі  орын алмастыратын материалдардың  көлемі, су эрозиясы нәтижесінде  әлемнің бүкіл өзендерінен теңіздерге  келіп түсетін мөлшерден жоғары  болуы. Осыдан қанша рет қайталап  жазып кеткеніміздей адамның  іс-әрекеті нәтижесінде планетамыздың  экологиялық жағдайы нашарлауда  және оның жағдайын жақсарту  біздің қолымызда.

 

 

 

       Табиғат  туралы көпжақты білімдер жүйесінде  экологияның алар өз орны бар.  Өйткені экология ғылымы биологиялық  обьектілердің бір-бірімен және  орта жағдайларымен байланысын  қарастырады.

       Экология ( лат. оіkos – үй, баспана; logos – ілім) – жеке организмнің қоршаған ортамен қарым-қатынасын, ортаға бейімделу заңдылықтарын, сондай-ақ организм деңгейінен жоғарырақ тұрған биологиялық жүйелердің – популяциялардың, организмдер қауымдастықтарының, экожүйелердің, биосфераның ұйымдастырылу және қызмет атқару заңдылықтарын зерттейтін ғылым. 

        Экология  жеке ғылым ретінде ХІХ ғасырдың  екінші жартысынан бастап қалыптаса  бастағанымен, қорашаған ортаны  танып-білуге деген құштарлық  сонау адамзат дамуы кезеңінде  басталды деуге болады. Алғашқы  қауымдастық қоғамның өзінде-ақ  адамдар өздерімен қатар өмір  сүріп келе жатқан кейбір аңдардың  қарсылығына тап келген. Оларды  адамдар жеке-жеке емес, бірлесіп, қауымдысып аулағанда ғана жеңе  алатындағына көздері жетті. Олардың  бұл әрекеттерін біз бүгінде  тас бетіне түсірген суреттеріне  және археологиялық қазба жұмыстарын  жүргізу барысында тастан, ағаштан,  т.б. жасаған қаруларын табу  арқылы көзімізді жеткіземіз.

        Қоршаған  орта туралы мәліметтер ежелден  келе жатқан халықтардың эпиклық  шығармаларында кездеседі. Мысалы, үнілердің «Махабхарата» жырында  (б.э.д. VI-IV ғасырлар) табиғаттың дүлей  күштері – су тасқыны мен  жер сілікінісі туралы деректер  келтіріліп, 50-ден астам жан-жануарлардың аттары аталып, оларың тіршілік етуі сипатталды. Вавилонның қолжазбалық кітаптарында жерді өңдеудің әртүрлі әдстері мен тәсілдері келтіріліп, кейбір мәдени өсімдіктерді егу жолдары көрсетіледі. Ал Қытайдың б.э.д. VI-ІІ ғғ. жылнамаларында бірқатар өсімдіктер туралы сөз қозғалып, олардың пісіп-жетілу мерзімдері де айтылады.

         Дәл  осындай мәләметтер ежелгі дүние  ғалымдары Гераклиттің, Гиппократтың, Аристотельдің еңбектерінде келтіріліп, талданады. 

         Орта  ғасырлар дәуірлерінде табиғатты  зерттеу жөнінде жұмыстар жүргізу  біршама тоқтап қалды. Бұл кезде  құдайға құлшылық етуге баса  назар аударылғандықтан, жаратушыға  қарсы шығуға, ол туралы өздерінң  ой-пікірлерін білдіруге көпшіліктің  батылы жете бермеді.Жалпы қоршаған  орта мен тіршілік иелерінің  байланыс бар екендігін ешкім  ашып айта алмады. Барлық нәрсе  «тек құдайдың жаратушылық құдіретінен  жасалған» деген ұғым көптеген  көзі ашық, көкірегі ояу адамдардың  өзінің қол-аяғын байлап тастаған  болатын. Сол кезде саусақпен  санарлықтай ғана ғылымдық мәні  бар еңбектер жазылды. Олардың  басым көпшілігі Разестің, әбу  Әли Ибн Синаның дәрілік шөптердің  қасиеттері туралы айтылған  еңбектеріне  , Афанасий Никитиннің, Марко Полоның   алыс елдердің табиғаты , мәдени  өсімдіктері, жан-жануарлары туралы  жазбаларында көрсетілген материалдарына  сүйеніп жазылған.

         Қайта  өрлеу дәуіріндегі географиялық  жаңалықтардың ашылуы және бұрын  белгісіз болып келген жаңа  жерлерге қоныстану, биологиялық  ғылымның күрт дамуына кең  жол ашты. Нақты материалдарды  жинақтау мен жүйелеп, сұрыптап  көрсету сол кезеңдегі жаратылыстану  ғылымдарының басты шартына айналды.  Ал енді экологияның қалыптасу  кезеңдеріне келетін болсақ, оның калыптасуы тарихи дәуірлердегі коғамның және ондағы өндіргіш күштердің даму деңгейлерімен тығыз байланысты болған.Экология ғылымының тарихи дамуын, негізінен, үш кезеңге бөледі:

1)Бірінші кезеңде — экология ғылымы туралы деректер жеке организмдерге сипаттама беру арқылы жинақтала бастады. Бұл кезең адамның пайда болған күнінен бастап XIX ғасырдың 60-жылдарына дейінгі уақыт аралығын қамтиды.Алғашқы экологиялық түсініктер, ұғымдар мен тұжырымдар кез келген халықтың аңыз-әңгімелерінде, мақал-мәтелдерінде және басқа да ауыз әдебиет үлгілерінде жиі кездеседі. Мысалы, халқымыздың "құндыз — суда, құлан — қырда" деген мәтелі әрбір жануардың тіршілік ортасын нақты аңғартып тұр. Ал "Жылқының жауы — бөгелек, жыланның жауы — дегелек" деген мақал жануарлар арасындағы қоректік тізбекке нақты дәлел бола алады.Экология ғылымы туралы кейбір ұғымдар мен түсініктер өте ерте кездерден басталды. Бастапқы экологиялық көзқарастар, негізінен, ботаника және зоология ғылымдарының жетістіктерінің нәтижесінде калыптасты.

Организмдердің тіршілік етуі өздері тіршілік ететін табиғи орта жағдайларымен тығыз байланысты болатындығы ертедегі ойшыл ғалымдар Эмпедоклдің (б.з.д. 490—430 жж.), Теофрасттың (б.з.д. 372—287 жж.), Аристотельдің (б.з.д. 384—322 жж.) еңбектерінде атап көрсетілген.

         Орта ғасырлардағы өндіріс деңгейінің нашар дамуы және діни көзқарастардың кеңінен таралуы биология ғылымдарының дамуына едәуір кедергі болды. Дегенмен де Разес (865—925 жж.), Әбу Насыр әл-Фараби (870—950 жж.), Әбу Әли ибн Сина (Авиценна, 980—1037 жж.) және т.б. ғалымдардың еңбектерінде табиғат жайлы нақты ғылыми деректер кездеседі.

Осындай ғылыми еңбектердің  арқасында алғаш рет тірі организмдер  мен орта жағдайларының өзара  қарым-қатынасы туралы нақты деректер жинақталып, ғылыми қорытындылар жасала бастады.

             Қайта өрлеу дәуірінде табиғат туралы зерттеулерге қызығушылық арта түсті. Ботаника және зоология, т.б. ғылым салаларында нақты ғылыми мәліметтер жинақталып, басқа да жаңа ғылым салалары қалыптаса бастады.

Көптеген саяхатшылардың жаңа жерлерді ашуына сәйкес сол аумақтардың  өсімдіктері мен жануарлары туралы ғылыми еңбектер жарық көрді. Голланд  ғалымы Антони ван Левенгуктің (1632—1723 жж.) микроскопты жасап шығаруы  арқылы бұрын белгісіз болып келген ұсақ организмдер жайлы жаңалықтар жарияланды. Ағылшын ғалымы Джон Рей (1628—1705 жж.) "Өсімдіктер тарихы" деген  еңбегінде 18 мыңнан астам өсімдік  түрлеріне сипаттама жазды. Сонымен қатар ол биология ғылымына алғаш рет "түр" деген ұғымды енгізді. Көрнекті швед ғалымы Карл Линней (1707—1778 жж.) өз еңбектерінде тірі организмдердің тіршілігінде климаттық жағдайлардың басты рөл атқаратындығын атап көрсетті. Француз ғалымы Жорж Бюффон (1707—1788 жж.) организмдер мен қоршаған орта жағдайларының арасында өзара тығыз байланыс болатынын ерекше атап жазды. Швейцариялық ғалым Абраам Трамбле (1710—1784 жж.) су жануарларының тіршілігі үшін температураның әсері, қоректік заттардың болуы және олардың өзара қарым-қатынасы туралы пікірлер айтты. Ағылшын ғалымы Эразм Дарвин (1731—1802 жж.) "Табиғат ордасы" және т.б. еңбектерінде организмдер арасындағы өзара тығыз байланыстар болатынын поэмалық толғау ретінде жазды. Француз ғалымы Жан Батист Ламарк (1744—1829 жж.) орта жағдайларының өсімдіктер мен жануарлардың тарихи дамуындағы рөліне ерекше назар аударды.

            Экологиялық көзқарастардың дамуына орыс ғалымдары П.С.Паллас (1741—181 Іжж.), И.И. Лепехин (1740—1802 жж.), И.Г.Гмелин (1709—1755 жж.), С.П. Крашенинников (1711—1755 ЖЖ<) және т.б. үлкен үлес қосты.

Көрнекті неміс ғалымы Александр Гумбольдт (1769—1859 жж.) дүние  жүзінің көптеген аймақтарына жасаған  саяхаттарында жинаган материалдарының  негізінде "Өсімдіктер географиясы  туралы идеялар" деген еңбек жазды. Ғалым бұл еңбегінде табиғаттағы  барлық организмдердің біртұтастығын  және олардың орта жағдайлармен тығыз  байланыстылығын ғылыми тұрғыда  нақты атап көрсетті.

         XVII—XVIII ғасырларда жарық көрген биологиялық еңбектерде нақты ғылыми экологиялық мәліметтердің үлесі мол болды. Көптеген саяхатшылардың еңбектерінде экологиялық бағыттағы зерттеулерге ерекше көңіл бөлінді. Тіпті кейбір ғалымдар (Ж.Ламарк, Т.Мальтус және т.б.) алғаш рет адамның табиғатқа әсер етуінен болатын жағымсыз жағдайлардан сақтану кажеттігін де ерекше ескертті.

2) Екінші кезеңде — экология ғылымы өз алдына жеке ғылым саласы болып қалыптасты. Бұл кезең XIX ғасырдың 60-жылдары мен XX ғасырдың 50-жылдар аралығын қамтиды. Бұл кезеңде орыс ғалымдары К.Ф.Рулье (1814—1858 жж.), Н.А.Северцов (1827—1885 жж.) және В.В.Докучаев (1846—1903 жж.) еңбектерінде алғаш рет көптеген экологиялық ұғымдар мен қағидаларга ғылыми тұрғыдан дәлелді қорытындылар жасалды.

       К.Ф.Рулье органикалық дүниенің дамуы үнемі өзгеріп тұратын орта жағдайларының әсерлеріне тікелей байланысты деп қорытынды жасады. Сонымен катар ол жануарлар экологиясы ғылымының негізін салды.

       Н.А.Северцов 1855жылы "Воронеж губерниясындағы аңдардың, құстардың, қосмекенділер мен жорғалаушылардың тіршілігіндегі маусымдық құбылыстар" деген еңбегін жариялады. Бұл еңбек сол кездегі зоология ғылымындағы жан-жақты жүргізілген теңдесі жоқ экологиялық зерттеу деп бағаланды.Топырақтану ғылымының негізін салған В.В.Докучаевтың табиғат белдемдері жайлы ілімі экология ғылымының дамуына зор ықпал етті. Ғалым өз еңбектерінде өсімдіктер мен топырақ арасында болатын өзара қарым-қатынастарға жан-жақты талдау жасады.

         Экология ғылымының дамуына үлкен үлес қосқан ағылшын ғалымы Чарльз Дарвин (1809—1882 жж.) болды. Оның "тіршілік үшін күрес" және "табиғи сұрыпталу" туралы түйінді тұжырымдары тікелей тірі организмдердің өзара және олардың орта жағдайларымен байланыстарына негізделді.

         Неміс ғалымы Эрнст Геккель алғаш рет экологияны өз алдына жеке ғылым саласы деп, оған ғылыми анықтама берді. Сондықтан да Э.Геккель экология ғылымының негізін салған ғалым деп өте орынды аталады.

XX ғасырдың 30—40-жылдарында  табиғат жүйелерінде болатын  өзара байланыстарды зерттеу  жоғары сатыға көтерілді. Ағылшын  ғалымы Артур Тенсли (1871—1955 жж.) 1935 жылы "экожүйе" ал орыс ғалымы  В.Н.Сукачев (1880—1967 жж.) 1940 жылы "биогеоценоз"  туралы ұғымдарға ғылыми нақты  түсініктемелер берді.

         Атақты орыс ғалымы В.И.Вернадскийдің (1864—1945 жж.) дүние жүзі ғалымдары мойындаған биосфера туралы ілімі қазіргі экология ғылымының ғылыми теориялық негізі болып есептелінеді.

   3) Үшінші кезең — XX ғасырдың 50-жылдарынан басталып қазіргі уакытқа дейінгі аралықты қамтиды. бұл кезеңде экология ғылымы өз алдына көптеген жаңа салалар мен бағыттарға бөлінді. Сонымен бірге экология жаратылыстану және қоғамтану ғылымдарының басын қосып отырған кешенді ғылымға айналды.

 

 

 

 

 

     Бүгінгі тақырыптың  келесі бөлімі экологияның міндеттері  мен құрылымына арналған. Олай  болса осы ұғымдармен танысып  кетейік. 

     Қазіргі жалпы  экологияның негізгі зерттеу  нысандары жоғары биологиялық  жүйелер (популяциялар, биоценоздар,  экожүйелер, биосфера) және олардың  уақыт пен кеңістік аралығындағы  өзгерістеріне байланысты түрлі  міндеттерді қамтиды. Олар:

1) организмдердің әр түрлі  топтарының (популяциялардың, түрлердің  және т.б.) сыртқы орта факторларымен  өзара қарым-қатынастарын және  олардың тіршілік ортасына әсер  ету заңдылықтарын зерттеу;

2) биоценоздардағы көптеген  түрлер популяцияларының бір-бірімен  байланыс заңдылықтарын зерттеп  анықтау;

3) тіршілік ортасы мен  популяциядағы дара сандарының  бір-біріне тәуелділігін зерттеу;

4) популяциялардағы тіршілік  үшін күрес заңдылықтары мен  табиғи сұрыпталу бағыттарын  зерттеу;

5) орта жағдайларының организмдерге  және олардың популяциялық жеке  топтарына әсерін зерттеу;

6) адамның табиғатты тиімді  пайдалану жолдарын және орта  жағдайларына антропогендік факторлардың  әсер етуін алдын ала болжауға  байланысты зерттеулер жүргізу;

7) ауыл шаруашылығы зиянкестерімен  күресу үшін биологиялық әдістердің  тиімді тәсілдерін анықтап, қолданысқа  енгізу;

8) өндіріс процестеріне  жаңа қалдықсыз технология тәсілдерін  кеңінен енгізуге арналған зерттеулер  жүргізу.

       Сонымен бірге экологияның кезек күттірмейтін іргелі міндеттері бар. Олар мыналар:

а) табиғат байлықтарының  қорын азайтпай-ак экологиялық кауіпсіздікті  қамтамасыз ету;

ә) өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы  өндірістерінің экологиялық негіздерін жетілдіре түсу;

б) экологиялық мәселелерді  шешуде әлеуметтік және экономикалық механизмдердің тиімді жолдарын жасап  шығару;

в) табиғатты пайдалануды  басқарудың ұйымдастыру-құкықтық мәселелерін  дұрыс шешу;

г) әлеуметтік-экологиялық  болжаулардың әдістерін дамыта түсу.

 

 

 

        Экология  ғылымы – күрделі де көп  қырлы. Қазіргі таңда экологоия  ғылымын көп салалы ғылымдар  жүйесі деп қарастыруға болады. Оның бірнеше үлкен бағыттары  бар.

        Геоэкология (грекше geo-жер) — жер бетіндегі экожүйелердегі және биосфералық деңгейдегі сыртқы орта құбылыстарының өзара байланысын және олардың тірі азғалармен қарым-қатынасын зерттейді.

       Өнеркәсіптік экология — өнеркәсіптік нысандардың тірі ағзаларға және қоршаған орта жағдайларына әсерін зерттейді.

       Ауыл шаруашылығы экологиясы — ауыл шаруашылығы салаларының сыртқы ортамен өзара қарым-қатынасын агроценоздардың даму өзгеру заңдылықтарын және ауыл шаруашылығы салаларының бір-біріне әсерін зерттейді.

       Ғаламдық экология — биосфера деңгейіндегі, тіпті Күн жүйесіндегі әлемдік құбылыстарды, табиғи өзгерістерді зерттейді. Мысалы, эпидемиялық аурулар, климаттың жаппай жылынуы, азон қабатының жұқаруы, ядролық қауіп катерлер, шөлейттенудің алдын алу, т.б..

        Қазіргі  кезде экологияның басты бағыттары  болып табылатын адам экологиясы және әлеуметтік экология болып табылады.

        Адам экологиясы (антропоэкология) – адамның тіршілік ортасымен әртүрлі аспектіде қарым-қатынасы туралы, яғни кешенді антропожүйе мен    биосфераның бір-біріне әсер етуі заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

        Әлеуметтік экология — табиғат пен қоғам арасындағы өзара карым-қатынас заңдылықтарын "табиғат + адам + қоғам" жүйесі негізінде, яғни қоршаған ораның қоғамға әсерін зерттейді.

 

 

 

 

       Организмге  әсер ететін кез келген орта  жағдайларын немесе орта компоненттерін экологиялық факторлар деп атайды. Экологиялық факторлар тірі организмдердің тіршілігіне, санына, географиялық таралуына тікелей немесе жанама әсер етеді. Экологиялық факторлар табиғаты бойынша және тірі организмдерге әсер етуі бойынша әртүрлі. Барлық факторларды үлкен үш топқа бөледі – абиотикалық, биотикалық және антропогендік. 

       Абиотикалық факторлар – тірі организмдерге тікелей немесе жанама әсер ететін өлі табиғат факторлары. Оларға климаттық (темпеатура, ауа қысымы, жел, ылғал, жарық, т.б.), топырақ (эдафикалық), геоморфологиялық, гидрологиялық және т.б. жатады.

       Биотикалық факторлар – тірі организмдердің бір-бірінің тіршілігіне және тіршілік ететін ортасына әсері. Олар түріші және түраралық болып бөлінеді. Түріші факторларына – демографиялық , этологиялық, бәсекелестік және т.б. жатады.Ал түаралық факторларға популяциялық деңгейдегі әртүрлі теріс әсерлер (бәсекелестік, аменсализм) және оң әсерлер ( комменсализм, мутуализм, симбиоз) жатады.  Бұл факторлар: тікелей – бір организмдердің екінші бір организмдерге тікелей әсері (паразитті шырмауықтар) және жанама (қоршаған өлі табиғаттың өзгеруі арқылы) болып бөлінеді.

       Антропогендік немесе антропикалық факторлар – адамның қатысуымен қоршаған ортаға, организмдердің тіршілігіне немесе өсімдіктер мен жануарларға тікелей әсер ету.   

 

 

 

 

 

   Экология ғылымымен,  оның тарихымен, түрлерімен,  құрылымымен,  фактораларымен таныс болдық.

         Ендігі  кезекте осы уақытка дейін  жазып келе жатқан экологиялық  мәселелердің  нақ өздерін білетін  кез келді. Бұл мәселелердің  кейбіреулері өзінің күрделілігімен  «ғаламдық проблема» деген статусқа  жетті.

        Ғаламдық  экологиялық проблемалар, олардың  түрлері туралы сөз қозғаған  кезде қазіргі таңдағы Жер  бетіндегі демографиялық, азық-түлік  мәселелері туралы сөз қозғамау  мүмкін емес. Өйткені халық санының  күрт өсуі тек экономикалық, саяси  немесе әлеуметтік салалармен  ғана емес, экологиялық мәселелермен  де тығыз байланысты болып  отыр. Халық санының көбеюі адамзаттың  қоршаған ортаға қасамын күн  санап күшейтіп барады.

        Демография (грекше demos – халық, grafo – жазамын) – тарихи-қоғамдық процестерде халық санының өсу заңдылықтары туралы ғылым. Демография ұғымын 1855 жылы француз ғалымы А. Гийяр  « халық санының статистикалық элементтері немесе салыстырмалы демография» кітабының тақырыбында қолданды. Ал ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдаң бас кезінде бұл ұғым кеңінен тарала бастады.

        Қазіргі  таңда халық санының күрт өсуі  мәселелерінің жеке мемлекеттерге  ғана емес, жалпы халықаралық  қатынастарға да әсері өсіп  жатыр. Әлемде проблемалардың  түрі көп – ядролық соғысты  болдырмау, дамушы елдердің артта  қалуын жою, азық-түлік және  энергетикалық проблемалар, қатерлеі  ауруларды жою, қорашаған ортаның  ластануы және басқа да көптеген  мәселелердің ішінде демографиялық  проблемалардың орны ерекше. Өйткені  бұл мәселе басқа да ғаламдық  проблемалардың пайда болуына  әсер етеді.  

        Дүниежүзі  бойынша халық санының өсуі  табиғи және әлеуметтік-экономикалық  жағдайларға байланысты. Бұл айырмашалақтар  планетамыздың оңтүстік және  солтүстік бөліктерінде қатты  байқалады. Оңтүстік аймаққа артты  түрде Азияның дамушы елдері (бұрынғы  КСРО-ны қоспағанда), Африка және  Латын Америкасы елдері жатады. Солтүстік айаққа экономикасы  дамыған Солтүстік Америка (АҚШ,  Канада), Еуропа және Солтүстік  Азия (КСРО-ның еуропалық бөлігі, Жапония) елдері жатады.

       Халық  санының өсу қарқындығына , еңбек  нарығындағы жаһандану, саяси  тұрақсыздық және дамушы елдердегі  бірқатар жанжалдар мен қақатығыстар  көшіп-қону процестерінің қарқынды  жүруі әсер етеді. Халық санының  өсуін шекті деңгейден аспай  (пайдаланатын планета ресурстарына  қатысты) тоқтату және тұрақтандыру  маңызды болып табылады. Тіпті  мысықтар мен иттер санын да  реттеу керек  сияқты. Өйткені  өнеркәсібі дамыған елдерде саны  көп мұндай үй жануарларыи  жоғары белокты өнімдермен –  етпен, балықпен асырайды. Ал бұл  кезде дамушы елдерде миллиондаған  балалар аштықтын қырылуда. Бүгінігі  таңда бұл көзқарасты дұрыс  деп есептеуі мүмкін, алайда азық-түлік  тапшылығы азамзаттың алдына  – « адамдарды құтқару керек  пе, әлде жақсы көретін үй жануарларын  құтқару керек пе?» дегене сұрақ  туындаған кезде, әрине таңдау  адамдар жағына шығатын шығар  деген ой бар. 

         Өнеркәсіптік  күштер дамып, қуатты болған  сайын біздің планетаның мөлшері  кіірейіп бара жатқан сияқты  болып көрінеді. Адамдар өздерінің  күнделікті өндірістік жұмыс  барысында, жай өмірде Жердің  және ондағы  табиғи ресурстардың  шектеулі екенін естен шығармау  керек. Саналы, үнемді шаруашылықтың  тек саны мен табиғи ресурстардың  көлемін ескере отырып, олардың  тұрақты қатынасын сақтаудың  кезі келді. 

 

 

    

         Келесі, ол ғаламдық азық-түлік проблемасы. Бұл ұғым ХХ ғасырдың 70-ші жылдарында Рим клубындағы «Өсу шегі» баяндамасынан кейін пайда болды. Бұл баяндаманы американдық ғалым Д.Л.Медоуз, ұстазы Д.Форрестердің қағидасын (яғни, табиғат ресурстарының азаюына, қоршаған ортаның ластануына және дамушы елдердегі «демографиялық жарылысқа» байланысты әлемдік апаттардың болуы) сүйеніп дайындаған еді.

      Бір-бірімен  байланысты ғаламдық проблемалардың  ішінде азық-түлік мәселесі ерекше  орын алады. Өйткені миллиардтаған  адамның өмір сүруі және денсаулығы  азық-түліктің қоры мен сапасына  байланысты. Бұл жөнінен Жер бетіндегі  халық санының өсуін проблема  туындатушы фактор деп атауға  болады. ХХІ ғасырдың басына қарай  азық-түілік саласында алаңдатушылық  туғызатын жаңа екі тенденция  пайда болды. Біріншіден, азық-түлік  өндіру және оған кететін өзіндік  құн да баяулай бастады. Екіншіден,  азық-түлік бағасына бірден әсер  етпесе де, ауылшаруашылық өндірісінің  дамуы үшін адамзат алдында  сол азық-түліктің экологиялық  бағасы арта бастады. Бұл өз  кезегінде ауыл шаруашылығы мен  оның салаларына әсердің қайтымсыз  екенін және осыған байланысты  қоршаған орта мен адам денсаулығына  антропогендік әсердің өскенін  көрсетеді.

Азық-түлік  тапшылығының басты себебі – 1956 жылдан бері адам басына шаққанда егістік  жерлерінің көлемінің қысқарып, басқа  мақсаттарға пайдаланылуы және топырақтың эрозияға ұшырауына байланысты. Әлем бойынша астық, ет, балық және басқа  тағам түрлерін адам басына шаққанда өндірілуі 1985 жылдан бері төмендеп келеді.

         Әлемдік  ашаршылықпен күрес бағдарламасы (Браун университеті, АҚШ) мәліметтері  бойынша ХХ ғасырдың 80-90 жылдарындағы  егістіктерден алынған егістіктерден  алынған әлемдік өнімді малға  азық ретінде емес, адамдарға  бірдей бөліп берсе, жер бетіндегі  6 миллиард халықты вегетариандық азық-түлікпен қамтамасыз етуге болады екен. Тағамның 15% калориясы мал өнімдерінен алынған кезде тамақпен 40 миллиард адамды қамтамасыз етуге болады. 

      Табиғи жағдайлардың  өзгеруі, жер мен судың өнеркәсіптік  және ауыдшаруашылық өнімдермен  ластануы, минералдық тыңайтқыштар  мен улы химикаттарды кеңінен  пайдалану тамақөнімдерінде адам  денсаулығына зиянды заттардың  жинақталуына алып келеді. Кейбір  мәләметтер бойынша бүкіл қатерлі  ісік аурулардың 60-80%ауа құрамында, суда, тамақ өнімдерінде химикаттардың болына байланысты.

       Басқа  да ауру белгілері – тез  шаршау, депрессия қозғалыстың баяу  болуы, бас ауруы, аллергия, әртүрлі  инфекциялар мен созылмалы аурулар,  ашушаңдық, есте сақтау қабілетінің  төмендеуі және т.б. ауру белгілері  шын мәнінде қоршаған оратның  ластануымен қатар, тамақ сапасына  да байланысты.  

     Индустриалдану  және урбанизация прцестері атмосфераға  көп мөлшерде зиянды химиялық  заттар мен ауыр металдарды  бөліп, қала және өнеркәсіптік  құрылыс орындарына, транспорттық  жүйелерге орын беріп, айналымдағы  өңделетін жерлердің қысқаруына  және ауыл шаруашылығына зиян  тигізуде. Бұл өз кезегінде қала  халқы санының өсуіне, нәтижесінде  мал өнімдерін кеңінен пайдалануға  жол береді. «Ет революциясы»  деп аталатын бұл үрдіс бүкіл  агралық саланың өндірістік мамандануының  өзгеруіне алып келеді. «Ет революциясының»  басқа бір салдары – ауыл  шаруашылығының қоршаған ортаға  зиянды әсерінің артуы. Өйткені  егістіктерге қарағанда мал шаруашылығының  әсері жоғары болады.

      Жануарлар  шектеулі кеңістікте орналасқан  және негізінен құрама жеммен (комбикорм) қоректенетін дамыған  елдердегі мал шаруашылығы да  қоршаған ортаға зиянды әсер  етуде.Ірі мал фермалары қоршаған  ортаға метан мен аммиак бөлетін  соңғы өнімдерін ғана шығарып  қоймай, жергілікті жердің топырағы  мен суы да қимен, көңмен, сұйық  ағындылармен ластанады. Әлем  бойынша жыл сайын үй жануарларынан  қоршаған ортаға 23 миллион тонна  аммиак бөлінеді. Қоршаған ортаға  метанның көп бөлінуі парникті  эффектінің пайда болуына ықпал  етеді. Бұл газдың әсері көмірқышқыл  газына қарағанда 25 есе жоғары. Кейбір мәліметтерге қарағанда,  Батыс елдердегі көңнің 73% пайдаға аспай, тек қоршаған орта ластаушысы ретінде ғана қарастырылады.

     2009 жылы шілде  айында Италияның Аквил қаласында  «үлкен сегіздік» елдерінің басшылары  ашаршылықтың себептерін айқындау  және оны болдырмаудың жолдары  туралы мынадай мәселелер қарастырды:

• Ұлттық жобаларды қолдау;
• Азық-түлік қауіпсіздігі мәселесі туралы кешенді бағдарламалармен қамтамасыз ету;
• Ынтымақтастықты стратегиялық үйлестіру;
• Көпжақты мекемелердің рөлдерін нығайту;
• «Үлкен сегіздік» кездесуіндегі (20 миллиард доллар) және Питсбургте өткен «үлкен жиырма мемлекеттер» (2 миллиард доллар) кездесуіндегі қаржылық міндеттемелердеңгейін қолдау.