Энергия тасымалдаушыларды пайдаланудың құрылымы. Энергетиканың үш аспектісі

   7. ДҮНИЕЖҮЗІ ЭНЕРГЕТИКАСЫНЫН,

   ТМД-Ы  ЕЛДЕРІНІҢ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН ЭНЕРГЕТИКАСЫНЫҢ  ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ. БОЛАШАҒЫ. ЭЛЕКТРОЭНЕРГЕТИКАНЫҢ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ БОЛЖАМДАРЫ. ЭЛЕКТР ЭНЕРГЕТИКАДАҒЫ НАРЫҚТЫҚ ҚАТЫНАСТАР. ҚЫСҚАША МӘЛІМЕТТЕР

   71. Энергия тасымалдаушыларды пайдаланудың құрылымы. Энергетиканың үш аспектісі

   Энергия тасымалдаушылардың құрылымы кейінгі жылдар ішіңде ақырын өзгеруде [8]. Отын ретінде көмірді пайдалану басым.

   Кейінгі уақытта, отын ретінде газды пайдалану өсуде, ал мү- найды пайдалану керісінше төмендеуде. АЭС-да энергияны өндіру едәуір өсуде.

   Дүниежүзілік  электр энергияны ендірудің 63%-дан артығы экономика жөнінде бірлесіп жұмыс істеу және даму үйымының (ЭБЖД-ОЭСР) мүшелерінің үлесіне келеді, 7.1-кесте.

   Энергетиканың үш аспектісі. Қазіргі замандағы энергетика және оның болашақта дамуы үш факторларға байланысты. Олар техникалық, әлеуметтік-саясат және биосфералық (экологиялық) аспектілер. Бүл жағдайлар бір-бірімен өте тығыз байланысты.

   Энергетикалық техникалық аспектісі орасан зор  қуатпен сипат- талынады. Мысалы, бүкіл әлемдегі электр станциялардың қуаты шамамен 2 млрд. кВт, ал барлық энергетикалық қондырғылардын жалпы қуаты 10 млрд. кВт. Осындай үлкен куатга қамтамасыз- дандьфу үшін, адамдар жыл сайын шамасы 40-50 млрд. т. шарт- ты отынды алып отырады [шартты отын дегеніміз, ол отын 1 кг жанғанда 29.3 МДж жылу бөлінетін болуы керек].

   Табиғаттан  альшатын энергегакалық ресурстардың пайдалы эсер коэффициенті 0,25% артьіқ емес. Бүл мәселе, энергетиканың негізп мөселелерінің бірі болып есегггелінеді. Ол үшін энергияны ендіру процесінен бастап оны пайдалануға дейінгі сатылардағы шыгынды азайту қажет. Бүл проблеманы, яғни пайдалы эсер коэффициентінн көбейту, ол тек қана техникалық шешімдерге байланысты емес 

ы дұрыс  пайдалануда әлеуметак-саясат аспектісініц ■^гезор- Мысалы, бүкіл жер шаръшың 30% халқы планетада Н Ш taeTiH энергияның 90% пайдаланады, ал қалған 70% тек кана

   Н ! Щ өндірілген энергияны пайдалануға мүмкіндігі бар. Сонымен к*я«р> өнеркәсіптің деңгейі, жүмыс жағдайьша жөне мәдениетгің дамуьша энергияның пайдалану санына тығыз байланысты екені бзрюамызға белгілі.

   I 7.2. Дүниежүзіндегі электроэнергетиканың

1. і дамуының негізгі болжамдары

    Дүниежүзіндегі  елдердің электроэнергетнкалык; дамуы  үрдісі ОШ I тек қана болжам ретінде беріледі де жыл сайын анықталып оты- рады.

   I Пайдаланылатьш есептеу үлгісіндегі  негізгі бастапқы ақпа- Щ I раггардың айырмашылығы мынада:

   1 - дүниежүзіндегі және аймақтарда экономиканың даму сцена- Мэко- риінде;

• экономика және энергия тасымалдаушылардың арасындағы 1 өсу байланысында;
• өндіруге және пайдалануға әсерін тигізетін материалдык экономикалық және саясаттық болжамды тоқтату факторларында;
• келешектегі энергия тасымалдаушылардың бағасында. Әдетте, болжам жасалғанда негізгі нүсқалар келтіріледі, сонымен қатар төменгі және жоғарғы бағалар көрсетіледі. Бүл бағалар негізгі факторларға және олардың өзгеру беталысына ықпалын тигізеді.

   2000 жылдан бастап АҚШ-тың энергетика министрлігі дүние- жүзінің және кейбір аймақтардың энергетикасының даму болжа- мын жариялады. 2004 жылғы негізгі болжамға Караганда, 2005 жылғы электрэнергияны пайдалану екі есе өскен. Элекір энергияны пайдаланудың өсетінін Азия елдері күтуде.

   Электр  энергияны пайдалану қаркыны ендірістері дамыған елдерде жылына 1,6 % - деп болжамдалды, ал дамитын елдерде жылына 35% деп есептелінуде.

   Экономикасы өтпелі елдерде (бұрьшғы КСРО) электр энергияны пайдалану каркьшы жылына 2% - деп болжамдалуда. Бүл елдерде 

   1990 жылдары электр энергияны пайдалану  едәуір темендед, Электр энергиянын 1991 жылғы деңгейі, шамамен 2010 жылы соя қалпына келтірілуі мүмкін.Ол әртүрлі жағдайларға байланысты. Мысалы, жаңартылған техник аларды жэне технологияларды пайдалану, электр энергияны қаркынды тұтыну, т.б.

   7.3. Тәуелсіз мемлекеттер достастығы елдерівіц энергетикасы дамуының негізгі бағыттары

   Тәуелсіз  мемлекеттер достастығы елдерінің (ТМД) энергетика- I сының дамуының негізгі бағыттарын (ГОЭЛРО жоспарына сәйкес) төмендегідей тұжырымдауға болады [3,4]:

1. Тавдалынып алынған жеке аудандарды ғана емес бүкіл елді электрлендіру, шалғайдағы аудандардың бай шикізаттық және энергетикалық ресурстарын пайдалану;
2. Халық шаруашылығының барлық салаларын, оның ішінде ауыл шаруашылығын, мәдениет және тұрмыс салаларын жоспар- лы түрде электрлендіру;
3. Электрлендіру ісін дамыту, электр қуатының резервін жасау;
4. Жылу электр станцияларын отын шығаратын жерлерге жа- қын салып, жергілікті отынды барынша толық пайдалану;
5. Су электр станцияларын салу;
6. Жылумен қамтамасыз ету ісін барынша дамыту;
7. Ең жаңа техниканы жоспарлы түрде енгізу: жоғары пара- метрлі бу өндіру, барынша жетілген әрі қуатты агрегаттарды пай- I далану, өндірістік процесстерін автоматтандыру, т.б;
8. Электр станцияларын салу арқылы халық шаруашылығы- I ның мәселелерін кешенді түрде шешуге, мысалы, су электр станцияларын элеюр энергиясын өндіру, кеме қатынасын жақсарту, жерді суару және шөлейт жерлерді суландьфу үшін, ал жылу электр станцияларында, отынды энергохимиялык түрғыдан пай- далануға, яғни отыннан жанғыш газ бен шайыр алу және электр I энергияны өндіруден қалған отын каддықтарын пайдалану;
9. Энергетикалық жүйелерді құру арқьшы электр станцияларын і біріктіру және ТМД-ның біріктірілген энергетикалық жүнесін
10. Қоршаған органы барынша ластамау ісін игере түсу. 
    

   I тмд-яын болашаққа арналған энергетикалык j бағдарламасының вегізгі қағидалары

   5«л  бағдарлама болашақта ТМД-ньщ  экономикасының өсуі Н о-іъін-энергетикалық кешені салаларынъщ даму деңгейін және яегізгі бағытгарын белгілейді.

   ХМД-ньщ  энергетикалық бағдарламасының  негізгі қағидалары:

   I Халық шаруашылығы мен тұрмыстьщ барлық салаларында ғылыми-техникалық прогресс негізівде энергия үнемдеу саяса- гын белсенді түрде жүргізу; отын мен энергияны үнемдей оты- рып, ұлттық табыстьщ үлесті энергия сыйымдылығын елеулі турде төмендету;

   I Отын-энергетикалық кешені салаларындағы техникалық прогресті жеделдету, сонымен катар кешенге қажетті жабдықтар, машиналар мен материалдар жеткізіп тұратын машина жасау жөне басқа да өнеркәсіптің күрделі салаларындағы техникалық про- гресті жеделдету;

   I Бастапқы энергетикалык ресурстарды өндіру және олардың энергетикалық өсімін қамтамасыз ету;

• Еліміздің ішкі мүқтаждары мен экспорт мұқтаждарын өтейтін газ өнеркәсібінің дамуын жеделдету;
• Мүнай өнімінщ түрақты жоғары деңгейін, оның ішінде мүнай қабатының пайдалы эсер коэффициента артгыруды қамтамасыз ету;
• Отынның, әсіресе, мұнайдың өндірістік корларын өз уақы- тында дайындау, мүнай кендерінің жоғары нәтижелігін артгару;
• Мұнай кендерін тереңцету және оньщ көлемін арттыру есебі- нен моторлы отын ресурстарымен камтамасыз ету, бүл ретге электр станцияларының мазутты жұмсауын, сол сияқты сығылған және сүйытылған моторлы отынды біршама кысқартып, сонымен қатар газ, көмір, жанғыш тақта тастан алынған синтетикалық моторлы отын өнеркәсібінің ғылыми-техникалық мәселелерін ше- шуді үйымдастыру;

1. Электр жөне жылу энергиясы өндірісіндегі ядролық энерге- тиканы жедел дамыту;

• Көмір енеркәсібін дамыту; оны ашык жолмен өндіру тәсілін арттыру және осы көмірді пайдаланатын жылу электр станцияла- рының қүрлысын жеделдету; 
  
• ТМД-нын болашаққа арналған энергетикалык бағдарлима- сынын негізгі қағндалары - осы елдердің энергетика саласындагы қарым-катынасты онан өрі дамыту болып табылады.

   ТМД елдерінің бірікгірілген электр энергия жүйесін басқаруды үйлестіру мақсатында, 1992 ж. 14 ақпанда «Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінін электр энергетика саласындағы мемле- кетаралык қатьгаастарды үйлестіру туралы» келісім жасалды. Осы келісімге сәйкес ТМД елдерінің электроэнергетикалық салаларын- дағы бірінші басшыларынан Электрэнергетикалық кеңес және оның түрақты жұмысшы органы — Атқару комитеті қүрылды. Кейінірек бұл келісімге Грузия косылды. Сонымен, ТМД-ньщ Энер- гетикасының біріктірілуін қалыптастырудың бастамасы жасалды (ТМДЭ) [3,4,16].

   Соңғы жылдары ТМД елдерінде өзінің жобалық ресурсын өте- ген, ауыстыруды, жаңалауды және қайта қүруды қажет ететін, ескірген жабдықгың көлемі айтарлыктай дәрежеде өсті. Инвести- цияның тапшылығы электроэнергетика нысандарын техникалык қайта жабдықгауды қажетті көлемде іске асыруға мүмкіншілік бермейді, бұл мәселе келешекге ТМД елдері экономикасын көте- руде тежегіш факторға айналуы мүмкін.

   Мүның бәрі ТМД елдерінде энергетикалық жүйенің тиімді қыз- мет етуін төмендетуге әкеліп соқтырды. Бүл жеке алғанда электр тораптарында энергия шығынының артуына, кернеу мен жиілікті сақтау сапасының нашарлауына, электр станцияларында отын шығынының артуына әкеледі.

   Сөйтіп, ТМД елдерінің территориясындағы электр энергетика саласының міндетгерінің бірі 1 үлттық энергия жүйелерінің, сон- дай-ақ әр түрлі меншік иелеріндегі энергетикалық нысандарының бірлескен жүмысының тиімді тегершіктерін жасау болып табылады. Осы негізде тиімді жүмыс істейтін бірегей энергобірлестікті кайта қүрудың электроэнергетика саласының келешек дамуы үшін маңызы бар.

   ТМД-да электр энергиясын өндірудің (ТМДЭ) болжамы төмен- дегі 7.1- кестеде келтіріпген.

   Электрэнергетика  саласын дамытудағы маңызды проблемалар:

• Жабдыктарды жаңалау және ауыстыру;
• Жаңа технологияларды игеру; 
  

   -Жана  куатгар косу;

   - ТМД экономикасының электроэнергетикальщ секторында жүргізіліп жаткан реформаларды терендету мақсатындағы жүмы- старды үйлестіру;

• ТМД-ның электроэнергетикасын дамыту бағдарламаларын үйлестіру;
• ТМД-ньщ энергия жүйелерін басқа елдердің энергия жүйе- лерімен біріктіру процестерін үйлестіру болып табылады.

   7.5. Қазақстан энергетикасы. Тарихы.

    Қазіргі жағдайы. Болашағы.

   Ресей империясы жас Қазак республикасына ешқандай энерге- тикалық мура қалдырмады. Революцияға дейінгі Қазақстанның барлық электр станцияларының жылдық электр өнімі 1,3 млн. ш болды. Бұл, негізінде Ертіс өңірі мен Орталық Қазақстанның ^У-кен рудалы кәсіпорнына қызмет ететін кішігірім электр стаы- №ялары болатьш. Олар локомобильдермен, не екі ырғақты мұнай Козғалткыштарымен жабдықталды, яғни бу турбиналары болған жоқ.

   1920 жылы Шығыс Қазақстан облысындағы  ¥лба және Громашка взендерінде су электр станцияларын салу ісіне көңіл аударыл- ГОЭЛРО жоспарлары бойынша Қазақстанда, оның ішінде

   2*7 

   Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарьінда су электр станцияларын салу ісі белгіленеді.

   Қазақстанның  энергетикасы дамуыньщ өсу қарқынын техни- калық деңгейі жағынан  шартгы түрде бірнеше кезеңге  белуге болады.

   Бірінші кезецге 1920 жылдар кіреді. Бастапқы кезде  империалиста жөне азамат соғысы салдарынан құлдырап кеткен ша- руашылықтарда, әсіресе тау-кен өнеркәсібі үшін шамалы куатгы электр станциясын салу қажеттілігі туды. Мысалы, Орталык Қазақ- стандағы Қарсақпай жөне Шығыс Қазақстандағы Глубокое электр станциялары мыс балқыту зауыттарын электрмен қамтамасыз ету мақсатында салынды. 1928 жылы Риддер жанындағы қуаты 3 МВт Жоғарғы Хариуз су электр станциясы іске қосылды. Міне, бұл станция Қазақстан су энергиясы құрлысының бастамасы болды.

   Бірінші кезеңнің аяғына таман республикадағы электр станция- ларының қуаты 9 МВт, ал электр энергиясының өнімі 7 млн. кВт сағ-қа (1913 ж. 1,3 млн. кВт сағ болатын) жетті. Осы цифралар қазіргі түсінік бойынша, өрине, көзге тым қораш болып көрінеді.

   Қазақстан энергетикасынын дамуының екінші кезеңі - 1930 жылдары индустриялы Қазақстанньщ айқын түрін белгілеген, өнеркәсіп пен күрделі жаңа құрылыстың қарқындап даму уақыты болды. Ірі өнеркәсіп орындарымен қатар ссш кездегі біршама куат- ты электр станциялары салына бастады.

   Электр  станцияларыныц саны мен жалпы қуаты күрт артты. Бір ыңғай өнеркөсіптік станцияларымен қатар тұрмысқа және ауыл шаруашылығына қажет электр станциялары, сонымен бірге темір жол транспорты мен байланыс жолдарына қызмет ететін электр станциялары салынды.

1934. жылдың басында, республиканың барлық электр станцияларыныц жалпы қуаты 60 МВт-ға, жетті, бұл бірінші кезевдегі жағдаймен салыстырғанда 6,5 есе көп еді.

   Электр  станциялары қуатының негізгі улесі (80% шамасында) ауыр өнеркәсіпке берілді. Олардың орташа бірлік қуаты, сол кезгі шамамен алғанда айтарлықтай коп еді. Тұрмысқа қажет электр станцияларыныц барлығы да кішігірім болатын, тек кейбір облыс орталықтарындағы станцияның қуаты бірнеше жуздеген килова- тка жетті. Бастапкыда түрмыс мүктаждарын өтеуге арналған бұл  

   стаНциялар негізінен қалалардағы тез өсіп келе жаткан орташ* лене ұсак өнеркәсіптерді элекгрмен қамтамасьп етуге пайдада- нылды. Сондықтан олар сарқыла пайдаланылып, қалалардын көп- тілігі электр энергиясьгаа мүқтаж бола бастады.

   Бірінші және екінші кезеңдер аралығында мынадай ірі днеркөсіп орындары; Қарағанды көмір комбинаты, Шымкент қор- Ғасын зауыты, Ақтөбе химия комбинаты, Шығыс Қазақстан об- лысындағы таукен металлургия кәсіпорындары, Семей ет комбината салынды. Бұл кәсіпорындарға тиісті энергетикалық база кажет болды. Осыған орай, Қазақстанда алғашқы бу турбиналық электр станциялары салынды, олардың қуаты мындаған киловатқа жетті. Оның ішіндегі ең ірілері: 1932 ж. іске қосылған Қарағавды орта- лык электр станциясы, Шымкент қорғасын зауытының орталық электр станциясы (1934 ж.), Семей ет комбинатының жылу электр орталығы (1935 ж.), Алға қаласындағы Ақтөбе химия комбинаты- ньщ жылу электр орталығы (1935 ж.), Қаратау орталық электр станциясы (1935 ж.). Мүның бәрі зауыттың электр станциялары еді. Алайда, олардың үлкен қалаларда орналасқан кейбіреулері, көсіпорынның тар шеңберінен шығып, қала түтынушыларын энер- гиямен қамтамасыз ете бастады. Мысалы, Семей ет комбинаты- ның жылу электр орталығы бірқатар кәсіпорындар мен қаланың бір бөлігін энергиямен жабдықтады.

1935. жылы алғашқы бу турбиналық электр станциясы I Алматы Орталық электр станциясы іске қосылды, ол республика астана- сын 1944 жылға дейін электр энергиямен қамтамасыз етудің бірден- бір көзі болып есептелді.

   1937 жылы Балқаш қаласында Қазақстандағы  алғашқы ірі жылу электр станциясы іске қосылды. Дәл сол жыпы Шығыс Қазакстан облысында қуаты 27,6 МВт Ұлба су электр станциясы пайдала- чуға берілді. Оның іске қосылуы Қазақстандағы алғаш энергия жүйесін қүруға себебін тигізді («Алтайэнерго»).

   Екшші кезеңнің аяғында бірқатар ірі энергетикалық  обьектілер, Ертіс ГЭС-i, Қарағанды ГРЭС-і салына бастады. Екінші кезең I негізінен республиканың энергетикалық базасының қалыптасу кезеңі. 1940 ж. Қазақстанның барлык электр станцияларынын Қуаты 224 МВт-ға жетіп, электр станциясының енімі- 0,63 млрдкВт сағ болды.

   Қазакстаннын  энергетикалык базасынын даму киркыны Кейес Одағы бойынша орташа цифрлардан өлдекайда жоғары бонды. Егер 1928--1940 жылдарда КСРО-да электр энергиясының внімі 9,7 есе өссе, Қазақстанда осы уакыт ішінде ол 90 есе өсті. Электр энергияны өндіру жағынан ол бүрынғы Кеңес Одағының барлық аудандарын куып жетіп, 1940 ж. Одақтас республикалар ішінде бесінші орынға ие болды.

   Германия фашизмі біздің елімізге соғыс ашкан жылы Қазақ- станның өзінің қуатты энергетикалык базасы болған. Бұл эконо- миканы, оның ішінде бірінші кезекте еліміздің шығыс аудандары- ның энергетикалық базасын жан-жақты әрі шапшаң дамытудьщ нөтижесі еді.

   Үшінші  кезен - Қазакстан энергетикасыныц  дамуындагы елеулі кезең. Оған сұрапьш соғыс жылдары кіреді. Бүл кезенде түсті металлдар өндірісін, көмір шығаруды тез артгырып, майдан мен тылды тағамдық азыктар мен жеңіл өнеркәсіп бүйымдарымен қамтамасыз ету қажет болды. Қазақстанда ірі машина жасау зау- ыттары қайта жасақталды. Өнеркәсіптік өндірістін өсуіне, кәсіп- орындарды шапшаң түрде кеңейтуге және эвакуацияланкан зауьгт- тар мен фабрикаларды іске қосуға байланысты электр қуаты жеткіліксіз болды. Барлық қалалар мен өнеркәсіп орталыктары энергиядан қатты тапшылық көрді.

   Өздерінің ерен еңбектерінің арқасында Қазақстан энергетик- тері қысқа мерзім ішінде энергетикалык базаның онан ері өсуіне және электр энергиясы өнімін біршама арттыруға қол жеткізді. Олар қондырылған энергетикалык жабдықгарды дүрыс пайдалану- ға, электр станцияларынын қүрылысын тездетуге бар күштерін жүмсады. 1942 жылы адам айтқысыз қиын жағдайда, сол кездегі ірі жылу электр станциясы 1 - Қарағанды ГРЭС-і іске косылды. Оның іске қосылуы елімізде тапшы болып отырған көмір өндіруД' тездетуге мүмкіндік туғызды. Дәл сол 1942 жылы Актөбе жыпу электр ортапыгы пайдалануға берілді, ол кару-жарак шығаруга қажетгі ферроқорытпа өндірісінің қүрыдысын салуға ыкпалын тигізді.

   1943 жылы I- Петропавл жылу электр орталығы (ТЭЦ), жылы 1 -Текелі жылу электр орталығы және Шымкент май комби*®’ тының жылу электр орталығы (қазіргі 1-Шымкент жыяу aeeW 

   _таДЬІғы) сапынды. Республика астанасының тұрғындары декТр станциясы тізбегінің қүрылысына қызу араяасты. 1944 жшы 0цын алғашкы екеуі, келесі жылы тағы да екі су электр стажишнһ ры іске қосылды.

   цЛіне, осындай қызу еңбектің нәтижесінде  соғыс жылдарында электр станцияларының қуаты 1,8 есе өсіп, 382,5 МВт-қа жетті.

   Қазақстан энергетикасының дамуының келесі кезеңі I со- гьгстан кейінгі энергетикалык базаның қарқынды даму кезін камтиды. Электр станциялардың қуаты 6,5 есе өсіп, 1960 жыл- дын басына таман электр энергия енімі 2,53 млн. кВт сағатқа ясетгі. Қуат өндірудің жылдық орташа мөлшері соғысқа дейінгі кезенмен салыстырғанда 7,5 есе артты.

   Сөйтіп, республиканың энергетикалық шаруашылығыньщ жаңа негіздері қаланды. Көптеген ірі электр станциялар салынды. Бай гидроэнергетикалық ресурстарды меңгеру жолындағы жұмыстар жүргізіліп, ірі гидроэнергетикалық қүрылыстыңтәжірибесі толық- тырылды. Бұл ретте 1952 жылды атағанымыз орынды: бұл жылы Өскемен су электр станциясы іске қосылды. Қуаты 675 МВт Бүқ- тарма су электр станциясының құрылысы орасан зор қарқынмен алға басып, 1960 жылы оның бірінші кезегі берілді. Алматы су электр станциясы тізбегінің құрылысы аяқталды: 1952 ж. 1-Озерная су электр станциясы, ал 1959 ж. 2-ГЭС іске қосылды. Бұл жоғары қысымды су электр станциялары болатын. Дэл осы кезевде жылу электр станциялары да қарқынды түрде дами бастады. 1947 жылы Өскемен жылу электр орталығы іске қосылды, ол Қазақ- стандағы алғашқы жоғары қысымды жабдықгармен жарақгалған ЖЭС болатын. 1952 жылы Жезқазған және З-Жамбыл жьшу-электр орталықтары, 1956 жьшы Лениногорск ТЭЦ-і, ал 1956 жылы Караганды металлургия зауытының ТЭЦ-і және 2-Текелі жылу электр орталықтары іске қосылды. Оның үстіне мына электр станциялары кеңейтілді: 1-Қарағанды ГРЭС-і, Балқаш ТЭЦ-і, Кентау, Алматы жылу электр орталықтары және т.с.с.

   Соғыстан кейінгі кезеңде электрмен қамтамасыз етуді орта- лықтандыру мен энергетикалык шаруашылықты жаңа негізге көшіру ісі жүргізілді. Электр станциялар ірілендіріліп, энергети- калық жүйелер пайда болып, әрі қарай жетілдірілді.

   Щ электр станцияларыньщ құрылысымен қатар электр желі- лері құрылыстары дами бастады; 35, 110, 220 кВ-тағы бірнеіщ. мың километрге созылған линиялары, электр желілері Қазақстац. ның ішінде ғана емес, сол сияқты республикадан шеткері; Өскв- мен - Рубцовск, Ақгөбе-Орск, Шымкент-Ташкент, Сарбай-Тро. ицк және баска да елді мекендерге тартылды.

   50-ші  жылдардан бастап қалаларды жылумен қамтамасыз еіу ісі жетіле бастады. Бұл кезеңде Алтай жөне Караганды энергия жүйелері ерекше көзге түсті, олардың үлесіне Қазақстанда өндірі- летін барлық жылу энергиясының тең жартысы келді.

   1960 жылға таман бу турбиналарының  қуатының тен жарты- сын жылумен қамтамасыз ету агрегаттары өндірді, бірақ та олар- дьщ қуаттылығы төмен болды. Сол кездегі магистральды жылу желілері әлсіз еді,мүндай желілер тек 60-жылдардан бастап жедел қарқынмен дами бастады.

   Енді  Қазақстан энергетикасының соңғы  кезеціиде, оньщ қазіргі күйіне тоқталайык.

1959. жылдан бастап республиканың энергетикалык шаруа- шылығында бірқатар сандық, әрі сапалық алға басушылықтар байқалды. Мысалы 1958-1968 жылдар аралығында электр стан- цияларының қуаттылығы 3,3 есе артты. Осы уақыт ішінде 2-Пет- ропавл жылу электр орталығы (1961 ж.), Алматы ГРЭС-і (1962 ж.), 4-Жамбыл ТЭЦ-ы (1963 ж.), 1-Павлодар ТЭЦ-і (1964 ж.) және басқалары салынып, пайдалануға берілді. Осы кезде іске косыл- ған станциялардың басым көпшілігі жоғары және ең жоғары бу параметрлері ірі агрегаттармен жабдықталды.
1960. жылы Бүқтырма ГЭС-інің бірінші кезегі пайдалаяуға берілді. Бүл Қазақстандағы ең ірі СЭС, оның қуаты 675 МВт, 1962 жылы қуаты 200 МВт/ жобалық қуаттылығы 700 МВт/ 2- Қарағанды ГРЭС-інің бірінші кезеңі іске қосылды. 1967 ж. Жамбыл ГРЭС-інің алғашқы блогі іске қосылды, ол республикадағы жоба- лық қуаттылығы млн. кВт-тан астам алғашқы электр станциясы еді. 1968 жылы жобалық қуаттылығы 2400 МВт (300 МВт-тық агрегатгар) Ермак ГРЭС-інің (қазіргі Ақсу ГРЭС-і) бірінші блогы пайдалануға берілді. Бүл Қазақстанның энергетикасының негізін қүрайтын тұңғыш электр станциясы болатын.

   Электр  энергетикасының дамуы электрмен қамтамасыз етуДі оргалықтандыру ісімен үштасып отырды. 1950 жылдары орталык- 

   хоздың  қарамағында болғаны баршаға мәлім. Ведомстволых бов алған калалар мен аудандарда бүл әрине, бір қадам алга басущц. лық болды, өйткені көпшілік пайдаланатын энергетикалық база- лар қүрыла бастады. Аудандык энергетикалық басқару жүйесі бар аудандарда (Алтайэнерго, Қарағандыэнерго, Алматыэнерго) совнархоздың қарамағына көшу прогресшіл қадам болмады, I домстволық шектеулік территориялық шектеулікке ұласты.

   1962 жылы энергетиканы басқаруды орталықтандыру макса- тымен республикада 9 аудандық энергетикалық басқару жуйеле- рі бар энергетика және электрлендіру министрлігі құрылды. Бұл өрине, ведомстволық және территориялық кедергілерді бірден жойып, энергетиканың дамуының прогресшіл жолдарьш ашты: ірі электр станциялар салу, желілі құрылысты тездету, энергетика- лык жүйелерді қүру, селолық жерлерді электрмен қамтамасыз етуді орталықтандыру, қалаларды жылумен қамтамасыз ету жолға қой- ылды. Бұл кезде Қазақстан энергетикасының сандық және сапа- лык көрсеткіштерінің біршама өсуі жоғары карқын алды. Мысалқ 1985 жылы 1- Екібастүз ГРЭСі, ал 1993 ж. 2- Екібастүз ГРЭСі іске қосылды.

   Электр  энергетикасының 2030 жылға дейінгі даму бағдарлама- сы (ҚР Үкіметінің 09.04.1999 ж № 384 қаулысымен бекітілген) түжы- рымдамалық концептуалдық сипатқа ие және ол Қазақстан Рес- публикасының 2030 жьшға дейінгі дамуын іске асыратын бағдарла- масының стратегиялық бөлігі ретінде әзірленген болатын. Электр энергетикасы базалық салалардың бірі бола отырып, кез келген мемлекетгің экономикалық, әлеуметтік саласында маңызды рөл ат- қарады. Сондықтан электроэнергетикалық кешен Қазакстан Рес- публикасыньщ экономикалық секторларыньщ басымдыкгарынын бірі ретінде анықталған жөне ол жаңа жоғары тиімді технология- лар мен жалпы ішкі өнімнің энергия сыйымдылығын түракгы темен- дету базасында энергетика - экономика - табиғат-қоғам жүйесіяін үдемелі теңестірілген жүйесі ретінде қарастырылады.

   2030 ж. дейінгі бағдарламаның мақсаты және негізгі ба- сымдықтары:

• Экономиканы және халықты электр энергиясымен өзін-в31 қамтамасыз етуге және елдің үлттық қауіпсіздігінің бір көрінісі - энергетикалық төуелсіздікке кол жеткізу; 
  

   плектр  энергияның экспорттык, бөсекеге кабілетгік ресур- старын, олардың шекаралас жөне үшінші елдердің энергетита- лык нарығында сұраныс мүмкіндігін жасау;

• Өндірущілері көлік жөне таратушы электр тораптары меи электр энергиясы ағындарының, диспетчерлік бөсекеліктік нары- ғын дамыту.

   Электроэнергетикалық  саладағы негізгі стратегиялык ба- ғыттар:

• Қазақстанның біртұтас энергетикалық жүйесін (БЭЖ) қалып- тастыру;
• Орталық Азия республикаларының энергия жүйелері мен Ресей біртұтас энергетикалык жүйесінің біріккен жұмысын қайта калпына келтіру,
• Электр энергияның ашық бәсекелестік нарығының үлгілерін әзірлеу;
• Қолданыстағы энергия көздерін қайта қүру және жаңалау арқылы бар мүмкіндігінше пайдалану;

   I Импорт алмастырушы ретінде жаңа қуаттар енгізу;

• Дәстурлі емес энергетиканы дамыту есебінен электр энергияны өндіру қүрылымын жақсарту;

   -Органикалық  отын шығынын айтарлықтай қысқартуға және парниктік газ шығарылымдарын азайтуға мүмкіндік беретін тиімді энергия сақтағыш технологиялар ретінде, электр энергиясы мен жылуды түйдектеп өндірумен, қолданыстағы жылумен жабдық- тау жүйелерін қайта күру және жаңалау;

   1 Экономикалық және экологиялық жағынан тиімді автоном- ДЫҚ жоғары сапалы жылу көздерін енгізу.

   Қазақстан электр энергиясының қазіргі жағдайы келесі "эселелермен сипатталады:

• Бір электр станциясында қуаты 4000 МВт-қа дейін энергия өндіретін станциялардын шоғырлануымен;

   ~ Ірі электр станциялардын көбінесе отын кендері орындары-

2. *ақьщ орналасуымен;

   'Өндірістік  және коммуналдық қажеттіліктер  үшін электр энер- Мен жылу өндірудің күрама тәсілінің жоғары үлесімен; ^^^^бликаньщ электр қуаттарының балансында гидростан- Үлесінің жеткіліксіздігімен (12% шамасында);

• Байланыс жүйелерінде кернеуі 500 жөне 1150 кВ әуе желісін қолданатын электр беріліс желілерінің дамыған сұлбасымен;
• Алатты және апаттан кейінгі жағдайларда бірынуай энерге- тикалық жүйенің тұрақтылығын қамтамасыз ететін, корғаныс пен апатқа қарсы релелік автоматика жүйесімен;
• Орталық диспетчерлік басқарумен, аймақтың диспетчерлік орталықтармен, электр энергиясын тұтынушьілардьщ диспетчер- лік орталықтарымен іске асырылатын бірынғай ұйымдастырылған жедел жүйемен.