Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар

ЕРЕКШЕ ҚОРҒАЛАТЫН ТАБИҒИ АУМАҚТАР

Қазақстанның  басқа облыстарына  қарағанда Ақтөбе облысы табиғи байлықты

жоғары қарқынды, масштабты және интенсивті өндіру және тасымалдау кезінде  мемлекет

тарапынан қорғалатын нысандары мен  аумақтары жөнінен саны аз болып  табылады.

Бүгінгі күні облыс аумағында республикалық  маңызда ерекше  қорғалатын екі 

табиғи аумақ  бар, олар: Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғат резерваты  және Торғай

мемлекеттік табиғат заказнигі.

Қазақстан Республикасы  Үкіметінің 2006  жылғы «Мемлекеттік табиғи-қорық  қоры

нысандарының  тізбесін бекіту туралы»  Қаулысына (№ 932, 28.09.2006) сәйкес, Ақтөбе

облысының  аумағында республикалық  маңыздағы мемлекеттік табиғи-қорық  қорына

керемет табиғи су нысандары, қазба  байлық учаскелері, енді, олар ерекше экологиялық,

ғылыми, тарихи-мәдени,  құнды геологиялық  және геоморфологиялық  нысандар болып 

табылады.

3.1. Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи  резерваты

Ырғыз-Торғай мемлекеттік табиғи резерваты 2007 жылы Ырғыз ауданының 

аумағында құрылды, көлемі 763 549 га.

Резерват табиғи кешендерді, мекендеу орындарын (қыстау, жайлау, мал төлдету),

Бетпақдала жануары — киіктердің көшу жолдарын сақтау және қалпына  келтіру, су-батпақ

құстарының науқан кездерінде орын ауыстыратын Ырғыз-Торғай өзен-көл  жүйесінің сулы-

батпақты жерлерін сақтау,  қоқиқаздың,  суда жүзетін және су маңын мекендейтін 

құстардың ұя салуын, балықтардың  уылдырық шашатын орындарын сақтау мақсатында

құрылды.

Қазақстанның  физикалық-географиялық  аудандарға бөлінуіне сәйкес, резерват

аумағы  Қазақстанның  жазықтарында жатыр, Каспий маңы-Тұран елдері белдеуінің

жартылай шөлейтті және шөлейтті ландшафтты зонасы шегінде орналасқан. Аумақтың

үлкен бөлігі Торғай-Орталық Қазақстан, Төменгі Торғай провинциясы, батыс  Торғай округі,

Ырғыз-Ұлқаяқ  және Торғай аудандарына  қарайды. Аумақтың  оңтүстік бөлігінің  аз бөлігі

Арал маңы-Сырдария облысына, Солтүстік  Арал маңы провинциясына, Солтүстік-шығыс 

Арал маңы округіне, Арал маңы қарақұм  ауданына кіреді.Ақтөбе облысының табиғи байлығы

116

Геологиялық жағынан аумақ Тұран  тақтасына (плитасына) жатады, ерекшеленетін 

екі кешенді түрге ие:кембрийге  дейінгі және палезой түрлері.  Көлбеу жатқан мезозой-

кайнозой  қалдықтары білінеді, платформалы  қап секілді. Жоғарғы  қабаты генезисі

бойынша ширектік және континентальды неоген-палеогенді  құмды-сазды  әртүрлі 

құрылымды болып келеді. Төрттік  шөгінділер кең таралған және аллювиалды, көлді, көлді-

аллювиалды, эолды: әртүрлі түйіршікті құм, қиыршық тас, малтатас, құмдақтар, саздақтар,

саз, алевролиттер бар.

Геоморфологиялық  аудандарға бөлуге сәйкес резерват аумағы Торғай

құрылымдық-денудациялық  жазыққа  жатады  [ ], оған  өзендер аралығындағы жазықтық

тән. Биік жерлері 100 метрден 130 метрге дейін ауытқиды, ал Торғай  өзенінің  төменгі 

сағасында олар 80-90 метрге дейін төмендейді. Жер бедерінің  төмендеуінен ескі суағар

жылғаларының  ізімен меридианды бағытта  тізбекше тартылған тұйық  көлдер

қазандықтары мол. Жазықтықта жекелеген  тау жұрнақтары жиі кездеседі. Торғай өзенінің

және оның  салаларының  жайылма  үсті террасаларымен берілген аккумулятивті 

жазықтықтар кеңінен тараған.  Ұлқаяқ өзенінің  аңғарына денудациялық  жазықтықтар 

учаскелері орайластырылған.

3.1.1. сурет. Торғай өзенінің аңғарындағы  Ырғыз-Торғай резерватының оңтүстік-батыс 

бөлігіндегі сортаңдар арасындағы атқылап тұрған ұңғыма

Резерваттың  солтүстік-шығыс бөлігінде  субендікті бағытта ірі тау жұрнағының

қырқасы  – ұзындығы 150 км Шалқарнұра тауы тартылады. Оның 190-нан 230 метрге

дейінгі абсолютті биіктіктері  бар оңтүстік бөлігі ең жоғарғысы  болып табылады. Қырқаның

батыс бөлігі биіктігі 30-50 м эрозиялық  кертпешпен шектелген. Таудың оңтүстігінде биіктігі Ақтөбе облысының табиғи байлығы

117

120-140 м жартастар Шалқартеңіз  сортаңды ойпаңына төніп тұр.  Шалқартеңіз ойпаңы 

Торғай  өзенінің  және көптеген  құрғақ  және кеуіп  қалатын салаларының  суағатын орны

болып табылады.

Торғай  өзені мен Шалқарнұра тауы арасындағы жазықтық өзен аңғарына  қарай 

еңкіш болатын көптеген ағынсыз  түбі жайпақ қазандықтары бар төбешікті  жер бетін 

көрсетеді. Төбелер басы тегіс, стол тәріздес немесе күмбез тәріздес. Қазандықтар  түптері 

батпақты шалғын  өсімдіктерімен,  қамыспен немесе сортаңдармен және тақырлармен 

тоған. Жазықтықтың  батысында, Торғай  өзенінің  бойында жартылай бұталы және

шөптесін  өсімдіктермен бекітілген кішігірім төбешікті  құм алаптары орналасқан (3.1.2.

сурет).

3.1.2. сурет. Бұталы-шөп өсімдіктерімен  бекітілген төбешікті құмдар

Климаты  шұғыл континенталды, жауын-шашын  мөлшері аз (200 мм жуық),  күн 

радиациясы мол, құрғақ және буланы процестері қарқынды және маусымдық  пен тәуліктік 

температуралардың ауытқуы елеулі.

Жазы бірқалыпты ыстық, ашық күндері  басым. Шілдедегі басым температура  күндіз

+25+30°С, түнде +12+18°С. Барынша ыстық кездері +43-44°С жетуі мүмкін.

Қысы суық, ұзақ, қаңтардағы орташа айлық  температура  -17°С. Қатты  қыстары

температураның –43-45°С дейін төмендеуі мүмкін. Қар жабынының барынша  қалыңдығы

42-44 см. Ақтөбе облысының табиғи  байлығы

118

Қыста солтүстік-шығыс бағытынан  соғатын желдер басым. Желдің орташа жылдық

жылдамдығы  – 3,8-5,1 м/с. күзде және  қыста кездесетін жылдамдығы 15 м/с  және одан

жоғары күшті желдер боран мен  бұрқасын тудырады; жазда шаңды дауылмен ілеседі.

Климаттық қолайлы жағдайлар ауыспалы маусымдарда: сәуір-мамырда, қыркүйек-

қазанда қалыптасады, оларды қоса алғандағы  ұзақтығы солтүстіктен оңтүстікке қарай 43-

48-ден 60-64 күнге дейін. Бұл  мерзімдер демалыс үшін қолайлы.  Микроклиматы жағынан 

аса қолайлылары өзендерге, көлдерге жақын учаскелер болып табылады.

Гидрографикалық  желі Торғай және  Өлкейік  өзендерімен берілген.  Өзендер 

тармақтарға  құйыла отырып, басым  бөлігі Торғай жылғасы бойымен ағады, көптеген

көлдер мен ескі арналарды құрады. Бассейндік қатыстылығы бойынша  көлдер екі жүйеге:

1  – Торғай  өзеніне (Қоғакөл,  Жарқамыс, Келтекөл, Реңкөл және  басқалары) және 2  –

Өлкейік (Алакөл, Алабұғыкөл, Егінкөл, Сарықамыс және басқалары) бөлінеді.

Өзендер мен  көлдер  қарашаның  басында  қатады, сәуірдің  алғашқы  онкүндігінде

ашылады, жылымдардағы мұздың қалыңдығы 1 метрге жетеді, ал суы тяаздары  қатып 

қалады.

Өзендердегі көктемгі су тасқыны 1 аптаға жуық созылады. Бұл уақытта су аңғардың

төменгі жерлерін және сондағы көлдер мен ескі арналарды толтырады.

Жер асты сулары Арал-Торғай гидрогеологиялық  ауданына жатады және

ылғалдың үнемі тапшылығын, нашар  су алмасу және буланудың жоғарылығы жағдайында

болады, бұл суларда минералданудың  артуына  әкеліп соғады. Минералдылығы 3-5-тен 

10-15 г/л дейін болатын сортаңды  және тұзды жер асты сулары  басым таралған.

өзендердің  аңғарларын атқаратын  аллювиальды төрттік түзілістерде минералдылығы 3

г/л дейінгі және одан жоғары сортаңды су болады.

Эолалы түзілістерден құрылған ірі құмды алқаптардағы жер асты сулары іс жүзінде 

қызығушылық туғызады. Су сиятын түзілістер қуаты 4-тен 20 метрге дейін, орташа 10-13 м 

құрайды.  Ұңғымалар дебиті 0,5-нан 4,5 л/с дейін  өзгеріп отырады. Суларының 

минералдануы 0,1-0,6 г/л, тұщы, құрамы гидрокарбонаты-сульфатты  натрийлі.

Топырақ  жамылғысы. Аумақ  сұр  топырақ қосымша аймағында орналасқан.

Топырақ жамылғысының ерекшелігі күшті  тұздануы болып табылады, жеңіл механикалық 

құрам тән және кең  таралған гидроморфтық  топырақтар, сортаңдар мен сорлар кеңінен 

таралған.  Қалыпты  қоңыр және жеңіл саздақты және  құмайт топырақты  механикалық 

құрам мен олардың  шөлді сортаңды кешендері тән сортаңды  қоңыр  топырақ  таралған.

Өзендер аңғарларында  – шалғынды және көбінесе сортаңды және сор болатын 

аллювиальды-шалғынды топырақ, сортаңдар  немесе сор болатын шалғынды  қоңыр 

сортаңды топырақ.Ақтөбе облысының  табиғи байлығы

119

Өсімдік жамылғысы. Ботаникалық-географиялық  жағынан аумақ  Батыс-

Қазақстандық  далалық  провинцияға, Мұғалжар-Торғай  қосымша провинциясына, Торғай

флоралы ауданының  нағыз дала  қосымша аймағына жатады. Мұнда  құмды топырақта 

еркек-көкжусанды дала, сазды-құмды  топырақта еркек-ақжусанды шөл  және эфемерлі-

ақжусанды шөл таралған. Ылғалды  жақсы сіңіретін бос-құм топырақта  көкжусанды  қоса

алғанда далалық  типтің  шымтезекті-астық  тұқымдас  өсімдіктері  қалыптасады.

Бекітіліңкіреген  құмды топырақта  өсімдік аймақтық  шөлге жақындайды: басында еркек-

ақжусанды, сонан соң  эфемерлі-ақжусанды (баданалы  қоңырбас, бозжусан)  өсімдіктер.

Бос ертеэолалық құмдарда бетеге, боз, еркек және жусандардың қатысуымен далалық 

қауымдас өсімдіктер өседі.

Торғай және  Өлкейік  өзендерінің  аңғарларындағы  өсімдіктер кешені

эфемерлермен, еркектермен, ақжусандармен  және көкжусандармен берілген.

Флора 64 тұқымдастар мен 216 түрден тұратын 430 түрімен берілген: аса  ірісі 

жұлдызгүл тұқымдастар (64 түр) – мыңжапырақты түймешетен, бөрте жусан, көбенқұйрық,

сортаңды шұбаршөб және басқалары; алабұта тұқымдастар (29 түр),  қияқөлең

тұқымдастар (24 түр).

Жағалық-су  өсімдіктерінен  қамыс,  қоға, түйнекқамыс, теңгебас, кербезгүл,

оқжапырақ,  су сарғалдағы, кірпібас,  қырықбуын, мүк; нағыз су  өсімдіктерінен  – тұңғиық,

балықот, шылаң, егеушөп, арамот, торсылдақ, мүйізжапырақ, харофиттердің 9 түрі және

басым болатын кішкентай балдырлардың түрлері мен үлгілерінің 42 түрі байқалды (3.1.3.

сурет).

3.1.3. сурет. Жағалық су өсімдіктері  Ақтөбе облысының табиғи байлығы

120

Жануарлар  әлемі.  Қазақстанның  зоогеографиялық  аудандарға бөлінуіне  сәйкес

резерват аумағы Орталық  Азия  қосымша облысына,  Қазақстан-Моңғол провинциясына,

Қазақстандық округке, шөлейтті аймақтың батыс бөлігінің учаскесіне жатады [  ].

Резерват аумағында сүт  қоректілердің 29  түрі,  құстардың 250  түрі, бауырымен 

жорғалаушылардың 14 түрі, қосмекенділердің 4 түрі және балықтың 10 түрі кездеседі.

Ихтиофауна он түрмен берілген: сазан, алтын мөңке, бозша мөңке, аққайраң,

торта, табан, оңғақ, алабұға, таутан, шортан. Арал сазаны, оңғақ, табан сырттан  әкелінген 

және жерсіндірілген түрлер болып  табылады.

Қосмекенділер кәдуілгі тарбақа, көкбақа, көлбақамен және сүйріктұмсықты бақамен 

берілген.

Бауырымен жорғалаушылар – батпақ және орта азиялық тасбақалар, шиқылдауық

кесіртке,  сидамсаусақты кесірткелер, тақыр,  құлақты және домалақбасты  құйқылжық,

жылдам және түрлі-түсті аусыл, өрнекті абжылан, оқжылан, дала сұржыланы, сужылан.

Құстар, негізінен, 109 түрі есептелген сулы-батпақты кешен өкілдерімен  берілген.

Маусымдық миграция және түлеу кезінде  мұнда суда жүзетін және су маңы түрлерінен

кемінде 2-3 млн.  құстар  ұшып  өтеді. Торғай тұқымдастар кеңінен  берілген (90 түрі),

негізінен жадырақ торғай, бау және сұр сандуғаш, көк және кішкентай  шыбыншы торғай,

шақшақайлар (шөл дала, тазшақшақай  және бишікеш). Бұталар арасында сарыторғай

және сұр тағанақ кездеседі.

Ашық  ландшафтарды жыртқыш  құстар артық  көреді: дала  құладыны, дала және

кәдуілгі күйкентай, бүркіт, қарақұс, дала қыраны және басқалары, барлығы 30 түр.

Мұнда Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген  сирек және жойылып  бара жатқан

құстардың 32 түрі кездеседі:  қызғылт  және бұйра бірқазан,  қалбағай,  қарабай, кішкентай 

аққұтан,  қоқиқаз, кішкентай аққу, сұңқылдақ  аққу,  қызылтамақ қарашақаз, ақбас  үйрек,

ақтырна, көктырна, ақбас тырна, дуадақ,  жорға дуадақ,  безгелдек, тарғақ,  сүйріктұмсық

шалшықшы,  қарабас  өгізшағала,  қарабауыр және ақбауыр бұлдырық, қолаңтөс, лашын,

ителгі, аққұйрық  субүркіт және ақиық  субүркіт, бүркіт,  қарақұс, дала  қыраны, жыланшы 

бүркіт, балықшы тұйғын, үкі ұя салады (3.1.4. сурет).Ақтөбе облысының табиғи байлығы

121

3.1.4. мурет. Шалқартеңіз ойпатының  үстіндегі қоқиқаз 

Сүтқоректілер – аса көп таралған кеміргіштер - кішкентай саршұнақ, түз  тышқаны,

кәдуілгі тоқалтіс, суыр, дала тышқаны, шықылдақ, сазды жазықтықта – майқұйрық  қосаяқ,

тақырлар мен сортаңдарда  –  тікқұлақ қосаяқ,  жеңіл топырақта  – сары суыр және

тақылдағыш  қосаяқ; өзендер мен  көлдер жағаларындағы таяз сулы учаскелердегі 

қамыстар мен  қоға нуындасу тышқаны, ондатр,  қабан таралған. Жыртқыштардан  қарсақ,

дала күзені, мекендейді, солармен бірге түлкі, кей жерлерде қасқыр таралған.

Резерваттың оңтүстік бөлігінде ареалы мен саны жағынан Қазақстандағы  аса ірісі 

бетпақдаланың өкілі  – киік мекендейді. Негізгі  қыстайтын және төлдейтін  жері  – Торғай

өзені мен Шалқарнұра тауының арасындағы жазықтық.

Қызыл кітапқа енген сирек түрлерден  Бобринский маймұрыны,  Қазақстандық

эндемик және Қазақстан фаунасындағы саны аз сирек кездесетін шағыл мысығы бар.

Қорғау объектілері мен тәртібі

Табиғи резерват Торғай мемлекеттік  табиғи заказнигімен (зоологиялық)  бөлінген

екі өңірлік – солтүстік және оңтүстік бөлімшелерден тұрады.

Көлемі 89 040 га солтүстік  өңірлік  бөлімшеге  Өлкейік көлдер тобы мен  Өлкейік 

өзенінің аңғары кіреді.

Көлемі 674 509 га оңтүстік  өңірлік  бөлімшеге халықаралық  маңыздағы  сулы-

батпақты алқаптар, Торғай  өзеніндегі көлдер жүйесі, Шалқартеңіз жазықтық  ойпаты,

Шалқарнұра тауы, Торғай  өзенінің  төменгі сағаларындағы  Құрдым,  Қаракөл және

Бақшакөл көлдері кіреді.

Резерват аумағында қорғалынатын объектілер орналасқан: Ақтөбе облысының  табиғи байлығы

122

· Табиғи ландшафтары жақсы сақталынған халықаралық маңыздағы

сулы-батпақты алқаптар;

· Маусымдық миграция мен түлеу уақытында сулы-батпақты

құстардың аса көп жиналатын  жерлері;

· Өлкейік өзеніндегі көлдер тобы, мұнда ұшып  өткенде суда жүзетін

және су маңы  құстарының  көп  мөлшері мекендейді және кәсіптік балықтардың 

уылдырық шашатын орны шоғырланған;

· Бетпақдала киігінің  мекендейтін,  қыстайтын, жайлайтын және

төлдейтін жерлері;

· Шалқартеңіз ойпатының жазық учаскелеріндегі сексеуіл алқаптары; Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006  жылғы 28  қыркүйектегі №

932   қаулысымен суда жүзетін  және су маңы  құстарының  мекендейтін  және  ұя 

салатын бірегей табиғи сулы объектілері, кәсіптік балықтардың  уылдырық

шашатын жері ретінде бекітілген және Республикалық  маңыздағы мемлекеттік 

табиғи-қорықтық қор Тізбесіне  енгізілген Құрдым, Қулыкөл көлдері;

· Аумақтың  геологиялық дамуын зерттеу үшін геоморфологиялық

объекті ретінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2006 жылғы 28 қыркүйектегі № 

932  қаулысымен бекітілген, және  республикалық маңыздағы мемлекеттік  табиғи-

қорықтық қор Тізбесіне енгізілген Шалқарнұра шыңы;

· Қызыл кітапқа енгізілген  құстардың - қызғылт және бұйра бірқазан,

қалбағай,  қарабай, кішкентай аққұтан,  қоқиқаз, кішкентай аққу, сұңқылдақ  аққу,

қызылтамақ қарашақаз, ақбас  үйрек,  ақтырна, көктырна, ақбас тырна, дуадақ,

жорға дуадақ,  безгелдек, тарғақ,  сүйріктұмсық  шалшықшы,  қарабас  өгізшағала,

қарабауыр және ақбауыр бұлдырық, қолаңтөс, лашын, ителгі, аққұйрық  субүркіт

және ақиық  субүркіт, бүркіт,  қарақұс, дала  қыраны, жыланшы бүркіт, балықшы 

тұйғын, үкілердің мекен ететін жерлері;

· Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген сүт қоректілердің –

Бобринский маймұрыны,  Қазақстандық  эндемик және  Қазақстан фаунасындағы

саны аз сирек кездесетін шағыл  мысығы мекен ететін жерлері.

Қорықтық  және заказды  қорғау тәртібімен аумақты функционалдық  аймақтарға

бөлуге сәйкес экожүйелердің  табиғи жағдайын бұзуға соқтыратын кез-келген  қызметке

тыйым салынады.

Болуы мүмкін  қолайсыз факторлардан резерваттың  ерекше бағалы табиғи

кешендерін  қорғауды және күзетуді және табиғи кешендердің  экологиялық  тұтастығын

сақтауды қамтамасыз ету үшін резерваттың  айналасында барлық периметр бойымен  ені 

кемінде 2 км  қорғау аймағы  құрылды.  Қорғау аймағы шегінде резерваттың  экологиялық Ақтөбе облысының табиғи байлығы

123

жүйелерінің жағдайына және қалпына  келтіруге және оларда орналасқан табиғи-қорықтық

қор объектілерінекері әсер ететін кез-келген қызмет шектелінеді.

3.2. Торғай мемлекеттік табиғи  заказнигі

Республикалық  маңыздағы Торғай мемлекеттік заказнигі 1967 жылы Ырғыз 

ауданының аумағында құрылды. Қазіргі  уақытта заказник көлемі 296 000 га құрайды.

Заказник Ырғыз-Торғай-Өлкейік  өзендерінің  арасында бағалы, сирек  және

жойылып бара жатқан құстар мен аңдардың түрлерін сақтау және қалпына келтіру, Ырғыз-

Торғай көлдерінің ерекше бағалы биоценоздарын  қорғау мақсатында құрылды.

Қазақстанды физикалық-географикалық  аудандарға бөлуге  [ ] сәйкес заказник

аумағы  Қазақстан жазығына жатады және елдің  Каспий маңы-Торғай, Торғай-Орталық 

Қазақстан облысы, Төменгі Торғай провинциясы, Батыс Торғай округі, Ырғыз-Өлкейік 

ауданының бірқалыпты белдеуінің шөлейтті ландшафтық аймағының шегінде орналасқан.

Аумақ Оңтүстік Торғай жазықтығына  жатады, оның беті генезисі бойынша  әртүрлі 

төрттік және континенталдық неоген-палеогендік  құмды-сазды  құрылымдарынан тұрады.

Палеозой фундаменті 1000-2000 метрге дейін тереңге кеткен.

Жер бедері заказниктің негізгі  құндылығы болып табылатын көптеген көлдері бар 

төбелі жазықтықты көрсетеді. Көптеген ағынсыз түбі жайпақ қазандықтары бар  жазықтық

беті  өзендер аңғарларына  қарай  еңкіш. Төбелер шығыс және солтүстік-шығыс  бағытқа 

тартылған. Төбелер басы тегіс, стол тәріздес немесе күмбез тәріздес Қазандықтар  түптері 

батпақты шалғын  өсімдіктерімен,  қамыспен немесе сортаңдармен және тақырлармен 

толған. Жазықтықтың  батысында, Торғай  өзенінің  бойында жартылай  бұталы және

шөптесін  өсімдіктермен бекітілген кішігірім төбешікті  құм алаптары орналасқан (3.2.1.

сурет). Климаты шұғыл континентальды.  Қысы суық, қары аз, бұрқасын,  қарлы  боран 

байқалады. Жазы  құрғақ,  ыстық.  Жауын-шашын аз, жылына 200 мм шамасында.

Қаңтардағы орташа температура  -15,5°С, төменгісі  – минус 43°С. Шілдеде +25°С,

жоғарғысы +44°С.  Қар жабынының  барынша биіктігі 42-44 см.  Желдің  орташа жылдық

жылдамдығы 3,8-5,1 м/сек, солтүстік-шығыс  бағыттағы жел басым.

Гидрографикалық желі Торғай, Ырғыз, Өлкейік өзендерімен берілген. Торғайдың  ірі 

сағалары заказник аумағындағы  Телқара және Сарыөзек  өзендері.  Өзендер көлдер

жүйесін  құрайтын көптеген көлдерге  құяды. Торғай аңғарындағы аса ірісі  көлемі 5230 га

және жағалау бойымен ұзындығы 70 км асатын Байтақкөл көлі болып  табылады.

Ырғыз  өзенінің  бассейнінде  орналасқан Малайдаркөл, Тайпақкөл, Сасықкөл

көлдері көлемінің  шағындығымен және тереңдігінің  түрлілігімен ерекшеленеді,  ұзынша

түрде, өзен бойымен созылған. Аса  тереңі – Малайдаркөл көлі.

Жер асты суларынан сортаңдылары және тұздылары басым, минералдылығы 3-5-

тен 10-15 г/л дейін. Ұңғымалар дебиттері 0,5 л/с аз, жекелеген учаскелерде 2,5 л/с дейін 

артады. Сулары минералды құрамының  шұбарлығымен және таралу көлемінің  аздығымен 

ерекшеленеді.

Топырақ қабаты қоңыр топырақпен берілген. Топырақ құрайтын жыныстар – жеңіл 

саздақтар, құмдақтар. Сортаңды сорлар немесе сортаңдар басым болатын  қоңыр 

сортаңды топырақ таралған.

Өсімдіктері құмды топырақта еркек-көкжусанмен,  сазды-құмды топырақта еркек-

ақжусанды және эфемерлі-ақжусанмен берілген. Ылғал жақсы сіңетін  бос-құм топырақта

көкжусанның  жартылай бұталарын  қоса алғанда далалық  типтің  шымтезекті-астық 

тұқымдас өсімдіктері қалыптасады.

Флора 64 тұқымдастар мен 216 түрден тұратын 430 түрімен берілген: аса  ірісі 

жұлдызгүл тұқымдастар (64 түр) – мыңжапырақты түймешетен, бөрте жусан, көбенқұйрық,

сортаңды шұбаршөб және басқалары; алабұта тұқымдастар (29 түр),  қияқөлең

тұқымдастар (24 түр). Сирек түрлері: сасыр, жуа, таспа.

Животный мир заказника  представлен  29 видами млекопитающих, 170 видами

птиц, из которых 30 занесены в Красную  книгу РК, 14 видами пресмыкающихся, 4 видами

земноводных и 11 видами рыб.

Заказниктің жануарлар әлемі сүт  қоректілердің 29 түрімен, құстардың 170 түрімен,

олардың 30 ҚР  Қызыл кітабына енгізілген, бауырымен жорғалаушылардың 14  түрімен,

қосмекенділердің 4 түрімен және балықтың 11 түрімен берілген.

Кең өскен  қамыс нуының  арқасында  заказникте бағалы кәсіптік-аулау түрі болып 

табылатын қабанның саны жоғары, табиғи бөлініп орналасу есебінен жақын  алқаптардағы

оның санының тұрақтылығы ұсталып  отыр (3.2.2. сурет).

3.2.2. сурет. Қабандар үйірі  

Заказниктің  сулы алқаптары барлық  жерде орналасқан ондатр  үшін  қолайлы.

Құстардың ішіндегі ең көптері суда жүзетін құстар – үйректер, қаздар, қасқалдақтар. Күзгі 

миграция кезінде көлдер демалып  жатқан және тамақтанып жатқан  құстар  үйірлерінің 

мамықтарынан көрінбей қалады. Заказник аумағында көкқаз, үйректердің барлық түрлері,

қасқалдақ, тырна, құзғын, шалшықшы ұя салады (3.2.3 сурет). Мұнда Қазақстанның Қызыл

кітабына енгізілген түрлерден: сұңқылдақ  аққу,  қалбағай,  қарабай, бұйра  бірқазан,

қарабауыр бұлдырық,  ақбас тырна, жорға дуадақ,  дала  қыраны, аққұйрық  субүркіт,

балықшы тұйғын, ақбас  үйрек  ұя салады.  Ұшып  өтетін  уақытта  кішкентай аққу, қоқиқаз,

қызылтамақ қарашақаз, дуадақ, ірі  қыран және қазіргі уақытта өте  сирек ақтырна тұрақты 

кездеседі.

3.2.3. сурет. Заказинк көлдеріндегі  аққулар 

Заказниктің  су  қоймаларының үлкен  балық  кәсіпшілігік маңызы бар. Кәсіпшілік

түрлерінің  аса маңыздылары  сазан, мөңке, шортан, аққайраң  болып  табылады. Суда

жүзетін  құстарды  қорғау және  ұя салатын және жас  ұяластарын шығару уақытында 

мазасыздық факторларын азайту мақсатында заказник аумағында 15 сәуірден 1 қыркүйек

аралығы мерзімінде кәсіптік балық  аулауға тыйым салынады.

Қорғау объектілері мен тәртібі.

Торғай мемлекеттік табиғи заказнигі  аумағы  өңірдегі экологиялық  тепе-теңдікті

қолдау және ортаны  құрайтындарды, оның  ішінде жаратылыстық  табиғи кешендердің 

суды  қорғау функцияларын сақтау  үшін табиғатты  қорғаудың жоғары маңызына ие.

Заказник алқаптарының  маңыздылығы  оның  жыл  құстарының  басым  көпшілігінің ұшып

өтетін, көпшілігінің осы жерде  ұя салатын, негізгі жолдарының бірінде  орналасуы.

Заказинк аумағында мынадай  объектілер қорғалынады:

· Маусымдық миграция мен түлеу уақытында сулы-батпақты  құстардың аса

көп жиналатын жерлері;