Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Философия и религия. 2

Ж о с п а р ы

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім

Дін
Философия

ІІІ. Қорытынды

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

-2-

Д і н

Адам баласы өте ерте заманнан бастап – ақ дін деген не? Мәселені іздеп, кейде оған дұрыс жауап тауып, кейде адасып, бірнешеленген қарама – қарсы тұжырымдарға, болжамдарға келеді.

Сондықтан да бұл сұраққа жауап матералистік және идеалистік формада жинақталып ғылым мен адам ақылының адамның адасуы мен теріс көзқарастар системасы құрылды. Осы екі бағыттың мәңгі күресі нәтижесінде бір бағыт матералистік – ғылым тұжырымға сүйенсе, екінші бағыт идеалистік мазмұнға алып келеді. Бірақ қандай болған күйде де, адамзат білімінің алға қарай дамыған прогрессивтік жолмен, дүниеге ғылыми тұжырымға келуін заңды құбылыс деп білуіміз керек. Дегенмен біздің алдымызда тұрған мақсат дін не? – деген сұраққа жауап беру болғандықтан, әр қоғамның материалдық тұрмыс жағдайларын көрсететін идеологиясы, қоғамдық сананың түрлері бар екенің ескерсек, дін – сол қоғамдық сананың формаларының ең күрделі түрі екені мәлім. Дін дегеніміз – көзқарастар жүйесі мен іс-әрекеттер тізбегі және Алланың адамзат баласына салып берген қасиетті жолы. Діннің арқасында көкірегі ояу адамдардың баршасы да көздеген мақсаттарына жетуге мүмкіндік алады.

Дін қашан және қалай пайда болған? Діннің мәңгілік орны неде? Діннің даму тарихы қандай? Міне, осы сияқты сұрақтарға жауап беру үшін көптеген ойшылдар, ғалымдар, зерттеушілер өз ойларын тұжырымдамаларын шынайы, сенімді түсіндіруге арнады. Сол салада арнайы ғылыми орталық – дінтану ілімі Алла жайлы мағұлматтарды теология тұрғысынан, еркін ойшылдар атеистік тұрғыдан зерттеді. Оның зерттеуінде әлемнің болмысын, пайда болу проблемасын, діннің мағынасы мен атқаратын қызметін, оның әлемде алатын орнын зерттеуде белгіледі. Қорыта келгенде, дінтанудың мақсаты дінді түрлі философиялық көзқарастарда талдау еді.

Адамдар табиғатының таңғажайып үйлесімділігін, ондағы қатаң тәртіп пен заңға сәйкестік, күн мен түннің дұрыс алмасып отыруын,аспан шырақтарының ырғақты қозғалысын , тірі организмдердің жетіле дамып, олардың мақсатқа сәйкес түзілетін, т.б. аңғарады. Мұның өзі табиғатты жаратушы бір дана немесе табиғаттан тысқары әлдебір құдіретті күш бар, дүниедегінің бәрі соның ішінде, әр адамның тағдыры да соған байланысты деген ойға еріксіз итермеледі.

Адамдар ойдың анығын, түсінбеушіліктен шығатын ойларды адасудан ажырата білуді бірден үйрене қойған жоқ. Дүниені философиялық тұрғыдан ойлап білу жолы- өте күрделі жол.

Танымда әрқашан қиялдың бір ұшқындары болады.Бұл ретте таным процесінің бір бөлшегін, оның бір жағын абсолютке айналдыру, біржақты көрсету мүмкіндігі пайда болады, ал мұның өзі идеализмге әкеліп тірейді. . . Бұл жағдайда идеализм мен дін одақтастықта болады. Олар өте ерте заманнан бері, жалпы айтқанда, материалистік көзқараспен ой таластықта, Алла мен адамдардың арасындағы қатынастар туралы мәселе өткір қойылып келеді. Сонымен, философияда дін туралы пікір білдіруші екі ағым бар. Бұлар табиғи мәселені шешкен кезде үнемі қарама- қарсы көзқараста болып, қақтығысып отырады. Материалистік, адамның ойына айналадағы дүние өзіне нақты білім береді деумен келеді. Дүние, табиғат ежелден бар, оны ешкім жаратқан жоқ, адам өз ойы арқылы жаратушыны іздеп, қателеседі дегенді айтады.

Ал, дүниені тануда материалистермен таласушы философтарды идеалистер лагеріне жатқызып, оларды агносиктер деп те атады. Агностиктер өз білімдерінің анықтығы жөнінде пікір таластыра келіп, құбылыстарды, заттарды, нәрселерді идеялдық бейнемен салыстырып қарауға болмайтындығын айтады. Нәрселер, құбылыстар туралы мәліметтердің бәрін олар өз түсініктерімен, сана – сезімімен түсіне алатынын айтты. Сондықтан заттар, олардың сапалары дәл өзіндей болып қабылданады деді.

Сонымен агностицизм бағыты материалистік тұжырымдамаларға сенімсіздікпен қарайды. Адамның танып білу мүмкіншілігін табиғаттан тысқары күшке қалдырады. Сондықтан ол идеализммен және дінмен тығыз байланысты болады.

Дүниеге философиялық көзқарастың мәні алғашқыға не алынады және дүниені таным білуге болатындығы мойындала ма дегенмен анықталмайды. Мұндай көзқарасты сипаттауда айналамыздағы дүниені философиялық тұрғыдан қараған кезде танып – білудің қандай методы қолданылатындығын еске алудың маңызы зор. Философияның тарихында бір – біріне қарама – қарсы екі ойлау әдісі – диалектика мен метафизика әдістері бар.

Ерте замандағы ойшылдар әңгімелесу, таласу әдісін диалектика деп түсінген де, осы әдіс арқылы пікірталасуындағы қайшылықтардың беті ашылып, ақиқат анықталады, ұғымдар дәлелденеді деген. Кейіннен философиялық методты, яғни айналадағы дүниенің танып білудің

жалпы ережелері мен құралдарын ойлау арқылы бір нәрсені зерттегенде өзіне көмектесетін тәсілді диалектика деп түсінетін болды.

Диалектика дүниені бірыңғай өзара байланысты, біртұтас әлем деп қарайды. Ол барлық заттар, құбылыстар, сондай – ақ олардың ойдағы бейнелері болып табылатын біздің ұғымдарымыз бір – бірімен өзара әрекетте, үздіксіз қозғалыста және адамның ойлау жөніндегі диалектикалық көзқарас, зерттелетін нәрсені оның барлық байланыстары мен қарым – қатынастарында алып қарауды, оның дамуының шын тарихын бақылап тексеруді, оның өзгеруінің күрделі де қайшылықты процесінің себептерін ашуды талап етеді.

Диалектикалық пікір таласта дәлелді тұжырымдамаға жауап бере алмай қалған, өзін материалистік деуші қаншама ғалымдар идеалистік көзқарастың шындығы барын мойындауға мәжбүр болады. Мысалы, табиғатты жаратушы жоқ, ол кездейсоқ жаралған деген ғалым доктор Робертке оның кездейсоқ емес, шебер жаратушысы бар екені дәлелденген.

Екінші ағым – метафизика өмірдегі барлық нәрсенің түпкі негізі- ілім дегенді білдіреді. Онан кейінгі жерде метафизика деп нәрселер мен құбылыстар өздерінің бір – бірімен байланысынан тыс, қозғалмайтын, мәңгі – бақи бірқалыпты, ішкі қайшылықтары жоқ деп қаралатын ойлау әдісін түсінген. Ойлау әдістері арқылы адам өз қабілетімен табиғатты, әлемдік байланысты түсінуі мүмкін.

ХVІ – ХVІІ ғасырларда метафизикалық танып – білу методы табиғаттану ғылымында арнайы орын алды. Табиғаттану ғылымдарының – физиканың, химияның, биологияның дамуының алғашқы дәуірінде табиғатты, оның жеке мүшелерін бөлшектеп бөліп, оларды басқа құбылыстар мен процестерге байланыстық оқшау алып зерттеу керек екеніне тоқталады. Ғалымдар осының бәрі сол кездегі жаратылыстану ғылымының дамып, құбылыс сырларын түсінуге орасан зор табыстарға, нәтижелерге жетуінің негізгі шарттары болды деп санайды.

Алайда ХVІІІ ғасырдың өзінде метафизиканың өрісінің тарлығы айқындалады, өйткені оның шебері ғылымның дамуына бөгет бола бастады. Материалистік көзқарас жаратылыстану ғылымдары мен қоғамдық ғылымдар

жинақтаған нақтылы материал дүниені метафизикалық тұрғыдан түсінуде өрісі тарлығын көрсетті деп есептеді.

Табиғатты жаратушы күштің барлығын жоққа шығарып табиғаттану ілімінде материалистік тұжырымдамада беруде ғалымдардың тығырыққа тығылуы – заңдылық. Табиғат, әлем кездейсоқ жаралған жоқ, оны жаратушы құдіретті күштің барлығын идеалист ғалымдар дәлелдеуге әрекеттенеді, адамзат пен болмыс әлем олардың істерін басқарып, бақылап тұратын жаратушы Иеге мұқтаж. Мысалға: от басының жауапты иесі бар. Ол – әке. Фабрика, институт, қоғамның жауапты иесі болады. Капитаны жоқ кемені теңізге жіберуге бола ма? Имам Абу Ханифа мысал келтіре: «Төрттен бұрынғы үш, үштен бұрығы екі, екіден бұрынғы бір, ал бірден бұрынғы ештеңе» - деді.

Міне осы сияқты философиялық қиялдың шегі жоқ. Алла Тағаланың барлығына, оның жалғыз жаратушы ие екендігіне ойлау арқылы, дәлелдер іздеу арқылы, құдірет белгілеріне қарап сенімге жетуге болатынын ислам философиясы дәлелдейді.

Ал, буржуазиялық философияда да метафизика жойылған жоқ, ол күні бүгінге дейін өмір сүріп келеді. Рас, қазіргі кезде табиғат пен қоғам дамуын толығынан сөзсіз теріске шығаратын философты таба қою қиын. Қазіргі метафизиктер жалпыға бірдей байланыстың сипатын, оның даму мәнін түсіндіргісі келеді немесе бұл жағдай танып білуге болмайтын нәрсе деп жариялайды.

Заттар мен құбылыстардың қайшылықты жақтарын, олардың өзара әсерін зерттеген кезде, негізгі сапа өзгерістерінің мәнін анықтағанда, метафизикада табиғаттың мұндай заңдылығын зерттеуге бармайтындығын білдіреді.Қоғамдық құбылыстарды түсіндіре отырып, олар тап қайшылығына тоқтағанды жөн көрмейді. «Әлеуметтік революциялар сөзсіз болмай қалмайды» деген материалистік көзқарастағы заңдылықты теріске шығарады, оларды алдын – ала болжап білуге болмайтын стихиялық бүліншіліктер деп жариялайды. Мұнда объективті заңдылықтары деп адамның өз қоғамында, өз қабілетіне қарай даму факторларын, мысалы, қолынан келіп, ойлап істейтін іскерлерді дәріптейді, қоғамдық процесс деп осы тұрғыдан дәлелденген капиталистік жүйенің кемелденуін түсіндіреді.

Қазіргі заманғы буржуазиялық философияда да сақталып келе жатқан ғылыми көзқарастарға қарама – қарсы ой салушы метафизикалық ойлау әдісі капиталистік қоғамдық қатынастарды табиғи деп түсіндіріп, оның өміршең екенін айтады. Капиталистік қоғам жайында сөз қозғағанда бұл қоғамның дінге шабуыл жасамай, қайта оның нығайуын, дін бостандығын сақтауын атап айтады.

Дінді түсіну жолында диалектика мен метафизика – танымының бір – біріне қарама- -қарсы екі методы, бірін – бірі жоққа шығаратын екі ойлау әдісі екенін түсінгеніміз жөн.

-7-

Ф и л о с о ф и я

Философия – зерттеу аумағы өте кең де терең, тарихы бай, болып отырған заттардың алғашқы себептерін, заңдылықтары мен принциптерін танып – білуге бағытталған ғылым. Философия барлық ғылымдардың бастауы, әл-Фарабидің сөзімен айтсақ, «ғылымдардың ғылымы, ғылымдардың анасы, даналықтардың данасы, өнерлердің өнері». Оның салаларының көптігі ол зерттейтін мәселелердің ауқымды екендігінде. Бірақ, олардың бәріне ортақ, бір жерде тоғысатын нүкте – адам.

Мұхтар Әуезов 1918 жылы «Философия жайынан» деген аса құнды, маңызы жыл өткен сайын арта түспесе, әлі күнге дейін жойылмаған еңбек жазған еді. Ол бұл туындысында философияның керемет анықтамасын береді, оны «кең ақыл, терең қиял шығарған, адамның жанын тәрбиелейтін, жүрегін ағартып, адамшылығын арттырып, ақтылыққа сүйрейтін ғылым» деп түсіндіріп, «философия дүниенің, адамның дүниеге келген мақсатын тексермек» дей келіп, оны «адамшылық жолында қараңғы қалтарыстарда қолға ұстайтын шамшырақ» деп сипаттайды.

Қазіргі кезде тарихи-философиялық ғылымының көптеген халықтардың философиялық мұраларын зерттеген тәжірибесі ұлттық философияның қалыптасуы, дамуы және негізгі бағыттар туралы, оларды зерттеудің теориялық және методологиялық мәселелері жөнінде жиынтықталған, жалпы ойларды тұжырымдауға мүмкіндіктер береді.

Қазақ философиясының болмысы мен мәні, шын мәнісінде, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ел философтары тарапынан кең талқылана бастады. Өйткені осыған дейін бұл философия жөнінде теріс ұстанымдар басымдық танытып келеді. Оларды Т. Ғабитов былай деп топтастырады:

Еуропалықтың позиция бойынша, шынайы философияны тек Батыс өркениеті қалыптастыра білді, өйткені онда философия туралы рефлекция бар. Шығыста философия емес, тек дана ойлар ғана болды.
Көшпелі халықтардың философиялық ойға жету қабілеттілігіне күмән келтірушілер де жеткілікті. Олардың пікірінше, номадалар варварлық сатыдан көтеріле алмаған, оларға рационалдық пайымдаудан гөрі, көркем бейнелеу тән.
ХХ ғасырға дейін философия тарихында «прогресс сатылар» деген түсінік үстемдік етіп келеді. Бұл түсінік бойынша, ғылым мен философияны ұштасьыра білген озық халықтар және тарихи көшінде кенже қалып қойған, «артта қалған» ұлыстар бар. Соңғыларын тек ағартушылық әрекет нәтижесінде озық философиямен таныстыруға ғана мүмкіндік бар.
Кеңес Одағында да қазақ философиясы болады деп ешкім ашық айта алмады. Шоқан, Абайлардың өздері де орыс мәдениетінің ықпалымен кейбір философиялық ойларға жетті делінеді.

Т.Х. Ғабитов қазақ философиясының тарихы - халық тарихының ең маңызды құрамдас бөліктерінің бірі дейді. Онда ғылыми таным процесімен халықтық идеялық ізденістер, бай тарихы мен ұлттық айшықтары көрініс тапқан. Қазақ философиясы халқымыздың тарихын жан - жақты түсіну үшін үлкен негіз және методологиялық құрал. Ол қоғамдық сананың басқа да түрлерімен тығыз байланыста, сондықтан оны зерттеп, үйренбейінше қазақ ғылымынын тарихын, саяси идеологиясын, өнерін, әдебиетін, адамгершілік қағидаларын, діндарлығын және т.б. пайымдау мүмкін емес.

-8-

Профессор Ә.Нысанбаев қазақта Декарт, Кант, Гегель сияқты философиялық жүйе құрған ойшылдар болмаған дейді. «Сірә көшпелі халықта ондайлардың қажеттілігі де тумаған шығар. Бірақ, біз өзімізге этникалық тегіміз жағынан келсек мың жыдан аса мәдениетіміз, тарихымыз, филосрфиямыз бар халықпыз. Философия дегенде оның халықтық және кәсіби формаларын айтуымыз керек. . .Міне, осы әлемдік философия тұрғысынан қазақтың ұлттық рухы әлем образ мен менталитетінің қалыптасы мен даму тарихы тұжырымдалады. Басқаша, айтқанда, қазақ ғарышында, оның ұлы даласында қалыптасқан ойы әлемдік философия тарихыныңқұрамдам бөлігіне айналды. Ал бұл тарихтың субъектілері болып қазақтың дана хандары, билері, жыраулары, ойшылдару есептелінеді».

Қазақ философиясының негізгі идеялары және басты мақсаттары қандай рухани бастаудан және әлеуметтік күштерден демеу тапты деген сауал нақты, қомақты, арнайы аталынбай және талданбай, оларды жанама түрде қарастыру жиі белең алады.Оған бір себеп – халықтың көне дәуірден бергі тарихы мен рухани дүниесіне, яғни протосақтар мен протоқазақтар тайпасының өміп сүру тәсілініе, олардың тілі көркемдік философиялық көқарастар, әлеуметтік психологиялық құрылымдық және герменевтикалық талдаулар жетіспейді.

Ж.Ж. Молдабеков атап өткендей, қазақ философиясының құрылымы мен қызметіне түрлі саяси кезеңде партиялық немесе ұлттық идеологияға қажетті алуан түзетулер енгізіледі. Оған себеп – қазақ философиясының проблемасы туралы ой- пікірлер ағып жатса да, оның обьектісі мен пәнінің анықталынбауы көп нәрсенің беттерін ашуға кедергісін тигізеді. Қазақ философиясының объектісін біреулер қазақ халқының тарихымен теңестіреді, базбіреулер, қазақтың ұлт болып қалыптасқан кезеңімен шектейді. Қай көзқарас қисынға келеді? Алдымен, «халық» және «ұлт» ұғымдарының әлеуметтік - мәдени мәнісін анықтауымыз шарт. Дей, тұрсақта, қазақ философиясы тарихымыз бен мәдениетіміздің ұлттық деңгейімен көрінісін қамтиды деген көзқарастар бізге жақын. Мамандардың арасында тарихи - философиялық дайындықтың кенже, аяқсыз қалуынан, адамнвң әлеуметтік – мәдениет тәжірибесінің теориялық және практикалық маңыздылығы толық және дұрыс қабылданбауы ішінара кездеседі. Қазақ халқының философиясы оның әлеуметтік тарихымен рухани келбеттенуінің қилы- қилы түрленуінің нәтижесі десек те, осы түсінікті тереңдететін және жүйелейтін қос бастаманы – тарихи – философиялық танымның

-9-

методологиясы мен халықтың әлеуметтенуінің құрылымын сауатты қолдану жетіспеуде. Бұл талапқа тәнтілік неге туындайды? Халқымыз тарихи кеңістікте бірлестігін сақтап, нығайта алды десек, оның арқауын тұтас мәдени негіз және бір бағыттағы әлеуметтік қозғалыс құрағанын ескеруіміз де, соны басшылыққа алуымыз да жөн.

М.С.Орынбеков өзінің философия және дін тарихы мен теориясына арналған еңбектерінде қазақ философиясына қатысты үш өркениеттің субстратты атап өтеді. Ғалымның мына ойлары өзіндік тереңдігімен сипатталады: «Қазақтың арғы тегінің тарихи бірігуінің аяқталуы тұрғындардың, ғұндар басшысы болған жаппай түріктендіру мен қомақты егістіктері бар жартылай көшпенді мал өсіруге асуымен белгілі болады. Бұл сол кездің өзінде дербес шаруашылық түріне негіз салды.Бұл негізде көшпенділер мен егіншілер арасындағы бітіспес өшпенділік жайлы долбар «жабайы» және таза адамдарға бөлінуге сүйінген таза идеологиялық қызыл сөз болып қалды. Қазақ ата тегінің өркендеуінің қорытындысы: мал өсіру мен егіншілік, көшпенділік пен отырықшылықтың озық дәстүрлері берік үйлесім тапқан жартылай көшпенді өмір салтының Шығыс Монғолстаннан Каспий теңізіне дейінгі ұланғайыр далаға таралуы болып табылады».

Қазақ халқының ойлау жүйесінің ең жоғарғы сатысы – философиялық дүниетанымы, ең ауқымды ұғымы- дүние. Бұл ұғым болмыс, әлем ұғымына қарағанда көбірек қолданылады, мағынасы да өте бай. Дүние сөзі араб тілінен аударғанда:

Бүкіл әлем, ғарыш,табиғат немесе болмыс.
Дүниені – тіршілік немесе жарық дүние деп білу, тану. Дүние – құбылмалы, өзгермелі, опасыз, қайырымсыз. Дүниеде келу де, кету де бар. «Дүние кезек, терме - тезек», «Опасыз дүние – түлкі құйрық». Бұл мағынада оған о дүние, мәңгілік қарсы қойылады.
«Дүниенің тұтқасын ұстау» деген ұғым – бәрі өз орында, бәрі өз ретімен істеліп жарыт дегенді білдіреді.
«Дүниенің тұтқасын ұстау» деген ұғым - ретінде, есебін тапқан және де қолына билік тиген адамдар туралы айтылады. Жалаң күш, әлсіз білім – дүниенің тұтқасына жеткізбейді.
Күнделікті дүниетанымда «дүниең» деп зат, мүлік, жиһаз, байлық айтады. Бұл әрине, тіршілікте немесе көркем әдебиетте кешірімді, ал философияда «дүние» ұғымын дәл қолдану керек.

-10-

Қазақ жерінде дүние туралы жүйелі философиялық ой – пікір айтқан данышпандар жетіп жатыр. Қорқыт ата, әл – Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари, Ахмет Қожа Иассауи, қазақ философиясының қайнар көзі болады.

Қорқыт ата деген данышпан философ VІІІ – ІХ ғасырда өмір сүрген. Ол бүгінгі Қызылорданың Қармақшы жерінде туып өскен. Қорқыт – түркілердің оғыз ұлысынан шыққан асқан сәуегей, бақсы, дарынды күйші, сазгер, жыраулық өнердің атасы.

Қорқыт ата жиырма жасқа жеткенде, түс көріп, түсіндегі ақ киімді кісі: «қырықтан артық өмір сүрмейсің» - деген соң түйеге мініп, өлмейтін жер іздеп дүниенің төртбұрышын аралайды. Жолында кездескен бір кездегі көк майса жер «қурап солдым десе, аспанмен таласқан асқар таулар» бұрын сәулеттік едік, енді мыжырайып біттім деп мұңаяды. Аңыз бойынша, Қорқыт қайда барса да, қазылған қабірге тап болады. Кімнің қабірі деген сұраққа: «Қорқыттың қабірі» деген жауап алады. Ол барлық жан – жануарлардың, орман – тоғайдың да түбінде қартайып өлетінің аңғарады.Оның өлмейтін ешнәрсе жоқ деп, өлімді музыкамен жеңбекке ұмтылуында үлкен философиялық мән бар. Ол қолына қобыз алып, өлмей, өшпей түрлі халықтың есінде сақталған неше түрлі күйлер шығарды. Қорқыт ата айтыпты деген мақал – мәтелдер де көп.

Көшпелі адам тіршілігінің негізгі белгісі космоцентризм, яғни адам мен табиғаттың өзара үйлесімділігі болғаны белгілі. Көшпелілер үшін табиғатпен үйлесімділік олардың «табиғатынан» десе де болады. Қаһарлы қыс пен ыстық жаз мал өсірген адамдардан табиғат күшімен үйлесімділікте болуды қажет етеді. «Табиғатпен оңаша қалған адамға әрбір мезет құнды және бұл әлемдігі өз болмысы үйлесімділігін сақтауға мүмкіндік береді».

Табиғат күшіне сену мәселесін Қорқыт ата туралы ел арасына тараған аңыз – әңгімелерден де кездестіруге болады. Қорқыттың тауға , орманға, суға сыйынуы осыған кепіл. Сонымен қатар Қорқыттың философиясында космоцентризге тән адам жанының мәңгілігі туралы мәселе де өте терең түрде көрсетілген. « Яғни – адам өмірін мәңгілік жасау. Бұл - өте бір философиялық астары бар ұғым. Адам өлген соң қайта өмір сүреді деп ойлаған болса, бақсылар Қорқытты дүниеге өлмей, тірі кетті деген»

-11-

Қорқыт атаның өлімнен қашып, дүниенің төрт бұрышын шаралаған ол туралы аңыздардан білеміз.

Бұл жерде адам болмысының даралық деңгейіне тән дүниенің айналымдылығы, өмірдің мәңгілігі туралы мәселені Қорқыт екі түрде шешті деп тұжырымдауға болады. Адамның басты мақсаты өзін табиғаттың, ғарыштың бір бөлшегі ретінде анықтауға болғандықтан, ол үшін мемлекет, белгілі бір қоғамдық орта түсініктері айтарлықтай рөл атқарған жоқ. Дегенмен табиғат күшіне жалғыз адам қарсы тұра алмайтындықтан олар өзара бірігіп, рулық қарым – қатынаста өмір сүрді. Тіршілік барысында адамдар өзара байланыста болатындыұтан олардың арасындағы қарым- қатынастарды ретке келтіретін белгілі бір заңдылықтар қажет етеді. Заңдылықтарды бекіиеиін мемлекетс ияқты ресми құрылым болғандықтан, адам болмысының даралық деңгейінде өзара қарым – қатынастарды анықтау атадан келе жатқан дәстүр түсінігімен тығыз байланысты болды.

Демократиялық құрылым Қазақстан тұрғындарына да тән болды. «Ашина ұрпақтары VІ ғасырда хандықтың басқару жүйесін құқықтық негізде құрды. Өкілетті билік пен заң шығарушы ісі ақсақалдар алқасының қазақ хандығында – билер алқасы мен құзырында болды. Ал хан жарлықы атқарушылық міндетті үлкенді – кішілі лауазымдар иесіне жіктеледі.» дүниенің Ежелгі Шығыс немесе антик заманына тән мифологиялық санада адамдар мен құдайлар бірге өмір сүріп өзара ұштасып жататын. Әр адамынң құндылығы мифтік құдайлардың бойына тән белгілі бір қасиеттер арқылы анықталады. Осыған байланысты қасиеттердің бәрін өз бойына абсолютті түрде сіңірген құдай әр адамның даралығын анықтай алмас еді. Яғни жер бетіне кездесетін әр дененің өзіне тән құдайы болады. Қорқыт ата туралы аңыздарда айтылғандай « әр нәрсенің өз иесі бар». Сонымен қатар әр адам ғарышпен, жермен, сумен, отпен т.б. табиғат құбылыстарымен өзара үйлесімділік жағдайында ғана өз даралығын анықтай алады. Табиғатпен үйлесімділіктің ең басты шарты – әр адамның дүниедегі өз орнын таба білу қажеттілігі. Дүниеде өз орнын таба алмаған адам айналасымен ешқандай үйлесімділіете бола алмайды. Күнделікті өмірде ондай адамды бақытсыз адам деп атайды. Ұлы Абайдың «Сен де бір кірпіш дүниеде, кетігін тап-та бар қалан», - деген ұлағатты сөзі осыған байланысты айтылған.

-12-

Дін мен философияның арасындағы байланыс

Діннің философияның ізінше қалыптасқандығы ақиқат. Жоғарыда атап өткеніміздей, ол барлық силлогистикалық өнерден алатын орны мен тәртібі жөнінен өзгешелене бастауының арқасында одан әрі жетіле түседі де, соның арқасында, діннің жетілген үстемдігінің дұрыс жолға түскендігі де белгілі болып қалады. Ал философияға келетін болсақ, ол айқындалған дәлелдерден кейін де, жетілген үстемдікке жете алмайды,бірақ өзінің көзқарастарын риторикалық, диалектикалық және софистикалық тәсілдер арқылы дұрыстағаннан кейін, ол өз бойына мысқылдап болса да жалған пікірлердің ене бастауына соншалықты кедергі жасамайды да, соның салдарынан философия күмәнді және жалғандық сипатқа ие бола бастайды. Философиядан кейін іле – шала пайда болған діннің кей сәттерде өз бойына кейбір жалған көзқарастарды сіңіретіндігін жасырып қалуға тағыда болмас. Ал егер діннің қоғамдағы алатын рөліне байланысты, жалған пікірлер халықтың қайыршылық жағдайы кезінде қабылданса, олар әдетте ақиқаттан алшақтау болады осынысымен халыққа тигізетін кеселдерін сезіне де бермейді. Кеселдің тағы бір түрін былайша сипаттауға болар. Осыдан кейін заң шығарушы сол дәуірдің талғамына сай келетін діндегі философиядан алынған көзқарастарды қабылдамай, тек қана сол діндегі қалыптасқан көзқарастарды ғана ақиқат көзі деп тануы әбден мүмкін. Сондықтан да, ол осы қағидаларға сүйенеді, ондағы бейнелерді жан – дүниесімен қабылдайды және солардың тікелей көмегімен халықты үйретеді де. Егер заң шығарушыны басқа біреу келіп алмастырса, онда ол адамда екіншінің салып кеткен жолын қуады. Мұндай көріністердің салдарынан кеселдердің одан әрі асқына түсуіде ықтимал. Бірақ дін аталған екі бағытында да философиядан кейін немесе сенімді философиядан кейін туындайды. Міне, сонда ғана философия нағыз ақиқаттың қайнар бұлағына айналады және оның өмірге келуі адамдардың өздеріне, олардың табиғи қасиеттері мен қабілеттеріне тікелей байланысты болады.

Дін мүлде басқа халықтың арасында таратылған жағдайда, өзге халықтан қабылдаған дін үлкенді – кішілі айтарлықтай өзгерістерге ұшырап отырады. Дәлірек айтқанда, бұл дінге енген халықтың көңілінен шығу бағытында оған толып жатқан өзгерістер енгізіледі. Солар арқылы жаңа дінге енген халық тәрбиеленеді, басқарылады және үйретіледі. Қалыптасқан жағдайларға байланысты бұл халықтың арасында діннің диалектика мен софистика пайда болған уақытқа дейін де қалыптасуы ғажап емес.

-13-

Міне, сондықтан да белгілі бір халықтын өзіндік қабілеттерінің денгейіне байланысты кезінде туындамай, ал кейіннен басқа халықтан көшкен философия өзге халықтан қабылдаған діннен кейін барып қана өз күшіне енеді. Егер дін толықтай философиядан кейін қалыптасса, ондағы қамтылған теориялық қағидалар философияда да бар. Не болмаса сөздердің белгілі бір бөлігі немесе жиынтығы арқылы ғана олардың бейнелері қабылданар еді. Әрбір дін өзі жайында нақты мәліметтер болғанда және ол дін философияның ізімен жүріп, ондағы теориялық қағидалардың мазмұны барынша айқындалғанда, ең бастысы - осылардың барлығы да нақты дәлелдерге байланысты ақиқат көзіне айналғанда ғана басқа бір халықтың игілігіне айнала алады. Бірақ бұл жағдайда тіс жармайтындай ахуал туындайтын болса, онда жаңа дінді қабылдаған халық басқа діндегі бейнелерді ақиқатқа балап, ал олардың өздерін теориялық қағидалар деп қабылдайды. Осыдан кейін оларға көмекке философия келіп, ол діннің қалыптасып жетілуіне өзінің ықпалын тигізе бастайды. Дегенмен де ол діннің философияға қарсылық жасауы салдарынан діндарлардың да философияның таралуына кедергі келтіріп, оны жақтырмайтындай жағдайға жететіндері сияқты, кей кездерде ол діндегі бейнелердің дәл философиядағыдай екендігіне хабарсыз болғандықтары себепті философтардың да қарсылық жасауына кепілдік беруге болмайтын да болар. Ал діндегі дәл философиядағыдай екендігіне көздерін жеткізгеннен кейін, философтар дінге қарсылық жасауын тоқтатқанымен де, діндар адамдар өз райларынан қайтпай философияға қарсылықтарын білдіре беретін болған. Философия ғылымы мен оның жолын қуушылар белгілі бір дін мен оған табынушыларға үстемдік жүргізуді мұрат етпейді. Бірақ соған қарамастан олардың арасында өзара келіспеушіліктерге байланысты «айырылу идеясы» үстемдік ететіндігін тағы да жасырып қалуға болмайды, ал бұл идеяны жақтаушыларды «айырылысқандар» деп атайды. Дін аздап болса да философиядан өзіне қажетті көмекті ала да біледі, бірақ философия мен оны қолдаушыларға ол діннен де және сол дінге табынушылар тарапынан да зиянкестік келмейді деп айтуға да, тіпті ондай жағдайдын орын алмайтындығына кепілдік беруге де болмайды. Мұндай сәттерде философияның жолын қуушылар діндарларға қарсы тұрып, философтарды барынша қорғауды талап етеді. Осы орайда философтардың діннің дәл өзіне қарсылық жасау ниетінен қайтуына сол діннің мән - мағынасын түсіне білуге деген талпыныс пен оның діни қағидаларын дәлелдеуге деген талпыныс пен

-14-

оның діни қағидаларын дәлелдеуге деген құлшыныс істерінің болатындығын тағы да жоққа шығаруға болмайды.

Ал егер дін өзінің қалыптасуы барысында теріс бағыттағы философияның ырқында болып, ал одан кейін қалыптасқан жағдайларға байланысты дұрыс бағыт – бағдар алып дәлелденген философияның ықпалына түскен жағдайда, философия өзінің барлық қарым – қатынастарында да алғашқы сипаттағы дінге өз қарсылығын көрсетеді. Өз кезіндегі дәл осындай қарсылықты дін тарапынан да күтуге тура келер еді, олай дегеніміз, олардың әрқайсысы қалай болғанда да, бірін – бірі жоюға дайын тұрады. Мұндай тайталас жеңімпазының қағидаларын адамдар санасынан орын алатындай жағдай туындап, екеуінің біреуі жеңілістің ащы дәмін татады.

Егер диалектика немесе софистика діннің тұрақтанып, тамырын тереңге жайған халықтың назарына ілінсек, олардың әрқайсысы да дінге зиянкестік жасауға дайын тұрады және оның жан – дүниесінде менсінбеушілік сезім пайда болады. Олардың әрқайсысының күші бізді қоршаған заттардың қалай өмір сөретіндігін дәлелдеу мен осыған байланысты туындайтын іс – әрекеттердің табиғатына тығыз байланысты болып келеді. Осыдан келіп, диалектикалық және софистикалық әдістер діннен дарыған жан дүние кеңістігінде қолданыс таба бастайды. Алайда олардың кей сәттерде күмәнданушылық сезімін туғызып, оның ақиқаттық сипаты анықталмай қалатын кездері де болып тұрады және осындай жайттардың салдарынан абыржушылық көңіл- күйдің туындауы ғажап емес.Осы орайда атап өтетін бір жайт, нағыз ақиқат өз қалпына қайтадан келтірілгенше мұндай жағдайдын үстемдігі байқалып – ақ тұрады. Осыдан барып заң шығарушының характерінді шұғыл шаралар мен өрістер орын алып, ендігі жерде олар диалектика мен софистикаға қатаң түрде тыйым сала бастайды. Дәл осы сияқты, ел билеушілеріде қандайда болмасын дінді одан әрі нығайту мақсатында, діндарларға байланысты қолданылатын тыйымдарды күшейте түсуге нұсқау беріп, диалектикамен софистиканың ықпалынан сақтануды қолға алады.

Философияға келетін болсақ, кейбір адамдар оған үлкен қүрметпен қарайды, кейбіреулері одан бас тартады, ал кейбіреулері, тіпті, философия жайында тісте жармайды, кейбіреулері философияға тыйым салуға дейін барады.философия ғылымына байланысты дәл осындай көңіл – күйлерінің

-15-

туындауы себебі: ол діннің нағыз ақиқатқа үйретумен қатар тәжірибелік қағидаларға үйретідің әдісі болып табылмайтындығынан да болар. Олар бар болғаны, дінге берілген адамдардың туа біткен қасиеттерін байланысты әдістерді қолданады немесе оларды өз мақсаттарын сай икемдеуге тырысады. Ондағы ойлары: нағыз ақиқатты танып- білуден алшақтай отырып, тәрбиелеу ісін бар болғаны ақиқаттың бейнелері арқылы жүзеге асыру болып табылады. Не болмаса дін тәрбие мәселесінде басты әдіс ретінде характерді, белгілі бір істерді және тәжірибелік заттарды алады да, ал теориялық сұрақтарды жауапсыз қалдырады, не болмаса олардың белгілі бір бөлігін ғана қамтумен қанағаттанады. мұндай көріністің орын алуының сырын осындай бағыттағы діннің табиғатының әрі кесірлі, әрі мәдениетсіз болғандығын іздестіру керек болар. Олай дейтініміз, ол адамдар үшін бақыт дегеніміз жоқ, керісінше бақыт иесінің өзі ғана іздестіреді және ол адамды басқаларынсыз – ақ бақытты етуді өз мүдессімен сәйкестіруге тырысты. Ал халық философияны зерттеуден бастартатын болса, онда адамдардың діннің дәл осындай содырлығының ықпалына түсіп, адамдардың жан дүниелік қабілеттеріне нұсқан келтіре алатындай қауіптің туындауыда ықтимал. Әрине, әрбір халықтың ішінде философияның қарсыластарының болатындығы дау тудырмайды. Ақиқатында қалам өнері философияға қарсы тұрады да, ал оны жақтаушы адамдардың философияға қарсылықы қандай дәрежеде болса, діннің философияға қарсылығы да сондай деңгейде болады.