Географиялық-экономикалық орналасуы
Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Мұнайдың физика-химиялық қасиеті және оның экожүйеге әсері
Бағыты: Таза табиғи орта – Қазақстан-2030 стратегиясын іске
асырудың негізі
Секция: химия
Ғылыми жетекшісі: Сейтімбетов Т.С.
Жетекшісі: Уралбаева К.А.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.......................
І. ӘДЕБИ ШОЛУ..........................
1.1. Географиялық-экономикалық орна
1.2. Климат жағдайлары.............
1.3. Кенкияқ кен орнының топырақ
қабаты........................
1.4. Мұнайдың химиялық құрамы........................
1.5. Топырақтың мұнай және мұнай өнімдерімен ластануы................12
1.6. Мұнай және мұнай өнімдерінің
топыраққа енуі................
1.7. Мұнай және мұнай өнімдерінің
топырақта таралуы......................
1.8. Мұнайдың топырақтағы табиғи
трансформациясы...............
1.9. Ластанған топырақтың
II. МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕР.......................
2.1. Материалдар...................
2.2. Зерттеу әдістері..............
ІІІ. НӘТИЖЕЛЕРДІ ТАЛДАУ........................
ҚОРЫТЫНДЫ.....................
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР....................
Абстракт
Жұмыстың мақсаты: Топырақ жамылғысына физикалық, химиялық сараптама жүргізіп, ластанған топырақты мұнай және мұнай өнімдерінен тазартудың химиялық әдісін бақылау.
Гипотеза: Табиғи топырақтың микрофлорасы мен мезофаунасына, оның бастапқы химиялық және физикалық құрамына кедергі келтірмейтін тазартудың бұл әдісі экономикалық жағынан алғанда да тиімді болуы қажет.
Кезеңдері, зерттеудің рәсімі:
Бұл жұмысты атқару алдында мен төмендегі мәселелермен таныстым:
Ақтөбе облысы Кенкияқ кен орны аумағынан жарты ғасыр уақыт бойына мұнай және газ өндіріліп келеді.
Сол уақыттан бері аймақ топырағы антропогендік өзгерістерге ұшыраған.
Шикі мұнаймен топырақ кескіні ластанып, ең маңызды тектік көрсеткіштері бұзылған.
Су-физикалық, химиялық, биологиялық құрамы мен морфологиялық кескіні өзгерістерге ұшыраған.
Тығыз битум қабаты пайда болған.
Әдістеме:
Ғылыми журналдар,басылымдар, кітаптар.
Жұмыстың жаңалығы және дербестігі:
Ақтөбе облысы Кенкияқ кен орнының мұнай және мұнай өнімдерімен ластануы топырақ жамылғысының физика,химиялық және микробиологиялық құрамына үлкен өзгерістердің болуына себебін тигізген.
Нәтиже, қорытынды:
Ақтөбе облысы Кенкияқ кен орнындағы топырақ жоғарғы дәрежеде мұнай және мұнай қалдықтарымен ластанған.
Практикада қолдану салалары:
Мұнай және мұнай қалдықтарын өндіру және газды алу кезінде ластанған топырақты жаңа иновациялы технологиялар арқылы тазарту.
КІРІСПЕ
Қазақстан Республикасының Батыс өлкесінде мұнай өндіру жылдан жылға артып келеді. Соның нәтижесінде ауыл шаруашылығына жарамды жерлер мұнай және мұнай өнімдерімен ластануда. Сонымен қатар мұнай және газ өндіру нәтижесінде топырақтың беткі құнарлы қабаты бүлініп, ауыр техника және көліктің салмағымен тапталып, бұзылып, мұнай қалдықтарымен ластануда.
Топырақ қабаты болып жатқан процестер мен өзгерістер туралы ақпаратты жинап, қоршаған ортаның өзіндік индикаторы болып табылады. Агроэкологиялық мониторинг кезінде қарастырылатын негізгі көрсеткіштер болып: қышқылдық гумус қабатының жойылуы, тұздану және мұнаймен ластану табылады.
Топырақтың антропогендік деградациялануы негізінен мұнай өндіретін, тасымалдайтын және өңдейтін аймақтардың мұнай және мұнай өнімдерімен ластануымен байланысты. Мұнай және мұнай өнімдері биосфераны ластайтын заттар ішіндегі негізгілерінің бірі болып табылады.
Мұнай және мұнай өнімдерімен ластану жаңа экологиялық жағдай тудырады, табиғи биоценоздың терең өзгерісіне және толық трансформациясына әкеледі. Ластанған топырақ жалы ерекшелігі: топырақ мезо және микрофаунасының түрлік және сандық шектелуі.
Мұнай және мұнай өнімдерін өндіру, өңдеу және тасымалдау жердің топырақ қабатының құнарлығына кері әсерін тигізеді. Құнарлы топырақ мол өнім екені белгілі. Сонымен бірге біздің планетамызда топырақ маңызды басқа да роль атқарады. Жердің топырақ жамылғысында және оның гумустық қабатында тірі организмдердің және олардың биогенді энергиясының негізгі бөлігі орналасқан. Осыдан «топырақ-организмдер» экологиялық жүйесі биосфераның қалыптасуының, тұрақтылығының және өнімділігінің бас механизмінің бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасының энергетикалық жоспары алдағы ұзақ уақытта «қара алтынды» өндіру көлемін жоғарылатуды көздейтіні белгілі. Бұл мұнай құбырларының кеңеюі мен мұнай және мұнай өнімдерін тасымалдау мөлшерінің көбеюіне әкеледі.
Сондықтан, жаңа апаттар мен мұнай және мұнай өнімдерінің төгілу қауіптілігін жоққа шығаруға болмайды.
Топырақ кез келген топырақтық экожүйенің маңызды ажырамас бөлігі болып табылады. Биосфераның тұрақтылығын сақтауда үлкен роль атқарады. Оның бақылаусыз қолдануы топырақ қабатының бұзылуына әкеледі. Топырақтың деградациялануы ғаламдық сипатқа ие және экологиялық құлдыраудың негізгі себептерінің бірі болып табылады.
Топырақ қабатының ластануы оның тұрақты функцияларын бұзады: физико-химиялық қасиетін өзгертеді, биохимиялық процестердің сипаттамасын, микробиотаның белсенділігін төмендетеді. Осыған байланысты топырақтың мұнай және мұнай өнімдерімен ластану өзекті проблемасы қарастырылып, топырақ қабатының жағдайына экологиялық баға беріліп, оны шешу жолы келтіріледі.
Мұнай және мұнай өнімдерімен ластанған топырақтың өзіндік тазару және қайта қалпына келу процестері өте ұзақ. Сондықтан бұл проблемаға байланысты жүргізілген бірнеше зерттеулерге қарамастан, аймақтың табиғи жағдайларының ерекшеліктерін есепке ала отырып тазарту әдістерінің тиімді түрін қажет етеді.
Зерттеу нысаны Кенкияқ газ-мұнай кен орны аумағы топырағы.
Кенкияқ кен орнында 1959 жылдан бастап мұнай өнідіріліп келеді. Қазіргі таңда 4453 құбырлар жұмыс істеуде. Кен орынның жалпы аумағы 3728,9 га алады. Кен аумағы экологиялық аймаққа кіргендіктен, топырақ қабаты жан-жақты зерттеуді қажет етеді.
Әртүрлі физико-химиялық қасиетке ие көмірсутектердің ағынының биосфераға енуі әр қилы табиғи климаттық жағдайларда жүреді. Мұның барлығы табиғат жүйесінің бірнеше кері жауап реакцияларын қайтаруына алып келеді.
Мұнай және мұнай компоненттері топыраққа түскен кезде геохимиялық қасиеттер мен топырақ режимінің өзгерістерінің ерекшеліктерін анықтау топырақ қабатын тазарту және сақтау жұмыстарын бағыттауға ғылыми тұрғыдан кең жол ашады. Осыған байланысты Кенкияқ кен орнындағы мұнай және мұнай өнімдерімен ластанған топырақтың ластану дәрежесі анықталды. Ластанған топырақтың физикалық, химиялық және биологиялық құрамын бірнеше жерден алынаған топырақпен салыстыра отырып анықталды. Топырақты мұнай және мұнай қалдықтарынан тазартудың тиімді жолы ұсынылды.
Жұмыстың міндеттері
- Топырақ беткі қабатының ұңғыма радиусынан алшақтаған сайын мұнай және мұнай өнімдерімен ластану дәрежесін анықтау.
- Мұнай және мұнай өнімдерімен ластанған топырақтағы азоторганикалық заттардың алмасу процесіне қатысатын ферменттер жағдайын зерттеу. Ластанған топырақтағы тотығу-тотықсыздану процестерін оксидоредутазалар белсенділігіне қарап бағалау.
- Топырақтың химиялық құрамын зерттеу
- Мұнай және мұнай өнімдерімен ластанған топырақ құрамындағы микроорганизмдік көрсеткішті зерттеу.
- Кенкияқ кен орнының ластанған топырағын әртүрлі рекультивациялау шаралары кезінде көмірсутек тотықтырғыш микроорганизмдерді бөліп алу.
- Көмірсутектерді тотықтыратын белсенді микроорганизмдерді морфологиялық және физиолого-биохимиялық қасиеттерін зерттей отырып идентификациялау.
Ақтөбе облысы Кенкияқ кен орнының топырағына далалық, зертханалық жағдайда экологиялық, химиялық, биологиялық сараптама жұмыстарының алғаш жүргізілді. Ластанған топырақтың ферменттік құрамына, микроорганизмдер, агрохимиялық көрсеткіштеріне алғаш рет жан- жақты баға берілді. Ақтөбе облысының Кенкияқ кен орнының ластанған топырағынан көмірсутекті тотықтырғыш микроорганизмдер бөлініп алынды. Ең белсенді биодеструкторлық қасиетке ие Pseudomonas fluorescence культуралы микроорганизмдер екені анықталды. Алынған микроорганизмдерді әрі қарай қоршаған ортаны мұнай және мұнай өнімдерінен тазартқыш биопрепараттар құрамына қосуға болады екен.
I. ӘДЕБИ ШОЛУ
1.1. Географиялық-экономикалық орналасуы
Кенкияқ кен орны Мұғаджар тауы мен Ембі өзенінің алқабының ортасында орналасқан. Әкімшілік жағынан Ақтөбе облысы Темір ауданы құрамына кіреді. Облыс орталығы Ақтөбе қаласы – қарастырып жатқан кен орнынан солтүстік жағында 220 км жерде орналасқан. Кенкияқ мұнай кәсіпшілігі темір жолмен байланыспаған. Ауданның әкімшілік орталығы Шұбарқұдық селосы темір жол станциясы болып табылады (1-қосымша) /1/.
1932 жылы ашылған Кенкияқ
кұрылымында геологиялық
Кеніш аумағын Темір өзені кесіп өтеді. Кенкияқ кенішінен Ресейдің Орск қаласына ұзындығы 115 км мұнай айдау құбыры тартылған. Кеніштің тұз үсті мұнай кешенінің аумағы 2673,8 га ( 27,27 км2).
1-сурет. Кенкияқ кен орны картасы
Тығыздығы 876-909кг/м3 мұнай құрамында 0,43-0,81% күкірт, 0,37-2,97% парафин, 6,2-11,4 % шайыр бар. Тығыздығы 821-850 кг/м3 жеңіл мұнай құрамында 0,24-1,24 % күкірт, 1,53-6,76 % парафин және 1,2-8,5% шайыр бар /2/ .
Географиялық жағдайы жазық, жартылай шөлейтті аймақ. Рельефі теңіз деңгейінен 170-230м биіктікте, жазық-қыратты. Алқаптың рельефі аздап тауланған жазық, дараланған арқалықтан және жыралардан тұрады және плюс 170- тен плюс 230 м дейінгі белгілермен мінезделеді.
Кенкияқ кен орнына жақын Бозоба, Кокжиде кен орындары бар, ал Ұрықтау, Жаңажол, Әлібекмола, Кожасай, Синельниковское сияқты кен орындары біршама алыс орналасқан. Ең жақын әрі біршама ірі мұнай өңдеу кәсіпорны Жаңажол газ өңдеу зауыты болып табылады.
Аудан аз қонысталған, ең жақын елді мекен болып Кенкияқ совхозы табылады. Ол солтүстік-шығыс жағында 15 км жерде орналасқан, және солтүстік- батыс жағында 5 км жерде Кенкияқ мұнай кәсіпшілігі орналасқан.
1.2. Климат жағдайлары
Ауа райы қатаң континентальді, тұрақты қар жамылғысымен созылмалы суық қыс, қолайлы ыстық жаз. Жазғы орташа температура +34 – 400С, қысқы орташа температура –35 – 400С. Қаңтар мен ақпан айлары ең суық болып табылады. Алғашқы қардың жатуы қарашаның ортасында басталады және ол наурыздың соңына дейін сақталады. Желдің негізгі бағыттары шығыстан, оңтүстік-шығыстан батысқа қарай. Орташа жылдамдығы 5-6 м/сек, кейбірде 28 м/сек жылдамдыққа дейін қатты желдер соғады. Қыста қардың орташа қалыңдығы 17 см, тоңның қалыңдығы 1,8м. Жылдық ылғал көлемі 250 мм. Атмосфералық жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері көп емес, ол жылына 120-140 мм- ге жетеді. Ең ыстық ай болып шілде мен тамыз табылады.
Бұл аймаққа жылдық және күнделікті ауа температура ауытқуы, кеш көктемдік және ерте күздік аяздар, топырақ қабытының ерте қатуы, әрқашан жел болу сияқты ауа райы тән.
Қатаң құрғақ континентальді климатта климат түзгіш фактор болып аймақтың температуралық режимін анықтайтын радиациялық режим табылады.
Бұлттылық суық жарты жылдыққа келеді, бұл күн сәулесінің түсуіне кедергі келтіреді. Қыста күн сәулесінің шашырау ұзақтығы 5-6 сағат, ал жазда 11-12 сағат. Бұл аймақ ультракүлгінді ыңғайлы аймаққа жатады.
Ауа райының тым ыстық болуы 60-70 күн аралығында, бұл кезде ауа температурасы 33°С, желсіз немесе жел жылдамдығы 6 м/сек күндері 36°С дейін жетеді. Ерекше құрғақ ыстық айларда (мамырдан қырқүйектің бірінші жартысына дейін) ауа температурасы зерттелетін аймақтың оңтүстік жағында 45°С дейін жетеді.
Аязсыз период 170 күнге созылады. Қазан айының басында ауада ғана емес топырақ қабаты да қатады.
Қыста аяз күндері жел жылдамдығы 6 м/сек болғанда, -25°С дейін түсіп, кейде қатты аяз күндері -35°С пен -40°С аралығында болады. Мұндай жағдайлар қыстық ауа райының 4,5-5 айға дейін қолайсыздығын тудырады. Ылғалдылық температуралық режиммен тығыз байланыста (1-кесте).
1-кесте
Негізгі ауа райы көрсеткіштері
I |
II |
III |
IV |
V |
VI |
VII |
VIII |
IX |
X |
XI |
XII | ||
Орташа айлық ауа ылғылдылығы, % | |||||||||||||
р.Темир |
70 |
79 |
80 |
66 |
54 |
46 |
44 |
45 |
52 |
69 |
77 |
81 | |
Орташа айлық температура, °С | |||||||||||||
Р.Темир |
15 |
-14 |
-7,6 |
5,6 |
15,3 |
21 |
23,7 |
21,6 |
14,4 |
5,1 |
-4,1 |
-11 | |
Орташа айлық жауын-шашын мөлшері, мм | |||||||||||||
Р.Темир |
16 |
15 |
18 |
17 |
25 |
25 |
26 |
20 |
20 |
22 |
21 |
21 | |
Орташа айлық топырақ қабатының температурасы | |||||||||||||
р.Темир |
-15 |
-14 |
-8 |
7 |
19 |
26 |
28 |
25 |
16 |
5 |
-4 |
-12 | |
Жауан-шашынның аз болуы атмосферада жоғары температураның әсерінен құрғақшылықпен байланысты, ол 10 жылда 3-4 рет қайталанады.
Тұрақты қалың қар жамылғысы 3-3,5 ай жатады. Бірақ қар жамылғысының қалыңдығы әр жерде әртүрлі (2-кесте).
2-кесте
Қар жамылғысы қалыңдығының биіктігі
Метеостанция аты |
Қыстағы ең көп қар қалыңдығы, см | ||
Орташа |
Максималды |
Минималды | |
Темир қаласы |
26 |
51 |
14 |
Негізгі сипаттағыш метеоэлементтің бірі – жел бағыты болып табылады. Ол өндіріс орындарынан ластағыш заттардың ұшу бағытын анықтайды (3-кесте).
3-кесте
Жел бағытының қайталануы, %
Ай |
С |
СШ |
Ш |
ОШ |
О |
ОБ |
Б |
СБ |
Метеостанция, Темір қаласы | ||||||||
Жыл |
12 |
13 |
16 |
9 |
11 |
11 |
15 |
14 |
Бес айға созылатын қысқы периодта синоптикалық процестер салқын жағдай тудыратын ауа райының қалыптасуына әсер етеді. Температураның төмендеуі жел жылдамдығының жоғары болуымен өтеді. Қарастырылған аймақтың ылғалдылығының аз болуы жауын-шашынның аздығынан ғана емес, сонымен бірге ауа ылғалдылығының төмендігіне де тәуелді.
Қыстық период антициклондық сипатымен ерекшеленеді. Қыстағы қардың түсуі жауын-шашынның жылдық көрсеткішінің 37% құрайды. Тұрақты қар жамылғысы 140-160 күн аралығында жатады. Бірақ бірқалыпсыздығымен ерекшеленеді. Қысқы жылы ауа райы жазық аймақтағы қар қабатын ерітіп жібереді, бірақ келесі температураның күрт төмендеуі топырақ қабатының 150 см дейінгі қалыңдығын үсітіп жіберуі мүмкін.
Жазық аймақ желдің қарқындылығына жағдай жасайды. Батысқа бағытталған қыстың қатты желдері боран тудырады. Жазғы уақытта жел бағыты солтүстік шығысқа қарай бағытталып, топырақтың беткі қабатының тез құрғауына әкеледі. Бірнеше жылдық мәліметтерде жел жылдамдығының орташа жылдық көрсеткіші 3,9-4,5 м/с, бұл көрсеткіш қыста және ерте көктемде 4,8-5,5 м/с дейін өседі. Кеш көктемде, әсіресе құрғақшылықта шаң құйынмен жалғасатын желдік эрозия қарқындылығы жоғарылайды. Мұндай жағдайлар солтүстік батыста, солтүстікте және солтүстік шығыс аймақтарда 10 м/с жылдамдықпен өтеді. Шаң құйындар көбінесе күндізгі уақытта, 40-45 минутқа дейін жалғасады /3/.
1.3. Кенкияқ кен орнының топырақ қабаты
Топырақ қабаты болып жатқан процестер мен өзгерістер туралы ақпаратты жинап, қоршаған ортаның өзіндік индикаторы болып табылады. Агроэкологиялық мониторинг кезінде қарастырылатын негізгі көрсеткіштер болып: қышқылдық, гумус қабатының жойылуы, тұздану және мұнаймен ластану табылады /4/.
Ақтөбе облысы территориясының шығыстан батысқа дейін 150 км қашықтықта барлық енінде ашық коңыр топырақтар созылып жатыр. Алып жатқан алқабының аумағы 7745 мың га /2/.
Қазақстанның табиғи-ауыл шаруашылық аймаққа бөлінуіне сәйкес бұл аймақ Каспий маңы шөлейт зонасы, ашық қызғылт топырақты аймақ қатарына кіреді.
Жер асты сулары 6 м жоғары Темір өзені бойында жартылай гидроморфты және гидроморфты топырақ қабаты тараған.
Бұл жерлерде жер асты сулары 10 м тереңдікте орналасады. Топырақтың ылғалдануы қысқа көктем уақытында өсімдіктердің өсуіне жеткілікті атмосфералық жауын-шашын арқылы жүреді.
Жайылымдық ашық қызғылт топырақ терең ойпаттарда, ағыстар маңында және өзен бойында кездеседі. Тұссызданған шөгінділер топырақ түзетін жыныстар қатарына кіреді. Гумус қабаты 3-5% және жоғары. Кейде жайылымдықтың түзілуі беткі қабаттың тым көп ылғалдануының әсерінен жүреді. Бұл жағдайда жер асты сулары қатыспайды /3/.
1.4. Мұнайдың химиялық құрамы
Экологиялық-геохимиялық сипаттама бойынша мұнайдың негізгі құрамы жеңіл фракциядан (қайнау температурасы 2000С), метандық көмірсутектер (қатты парафиндерді қосқанда), циклдық көмірсутектер, шайыр, асфальтендерден және күкірттік қосылыстардан тұрады деп белгіленген /5/.
Мұнайдың жеңіл фракциясы ең көп қозғалмалы төмен молекулалы метандық (алкандар), нафтендік (циклопарафиндер) және ароматикалық көмірсутектерден тұрады.
Жеңіл фракцияның ең көп бөлігі метандық көмірсутектер (алкандар, С5-С11) тұрады. Топырақ, су ортасына түскен метандық көмірсутектер тірі организмдерге токсикалық және наркотикалық әсер тигізеді. Соның ішінде қысқа тізбекті н-алкандар тез әсер етеді. Себебі, олар суда жақсы еріп, организмдердің жасушаларының мембраналарына оңай кіріп, цитоплазмалық мембраналардың жұмысын тоқтатады. Алкандардың ұшқыштығына және ерігіштігіне байланысты олардың әсері ұзаққа созылмайды. Тұзды суда қысқа тізбекті н-алкандар оңай әрі тез еріп, улылығы арта түседі. Көп зерттеулер жеңіл фракцияның микроб қоғамдастықтарына, топырақтық жануарларға токсикалық әсері өте жоғары екенін айтады. Жеңіл фракция топырақ қабатының көлденеңінен және сулы горизонтынан оңай орын ауыстырады. Мұнайдағы жеңіл фракция мөлшері аз болған сайын мұнай улылығы да азаяды, бірақ қатысты мөлшері көбейген ароматикалық қосылыстардың улылығы артады. Топырақтан ұшу процесі арқылы 20 дан 40% дейін жеңіл фракция жойылады /6, 10/.
Метандық көмірсутектер.
Қайнау температурасы 2000С жоғары метандық көмірсутектер суда ерімейді. Олардың улылығы төмен молекулалық құрылысты көмірсутектерге қарағанда біршама төмен.
Топырақтың мұнаймен ластану кезінде мұнай құрамындағы қатты метандық көмірсутектер (парафиндер) мөлшері ластанудың негізгі сипаттамаларының бірі болып табылады. Парафиндер тірі организмдер үшін улылық қаупін тудырмайды, және жердің беткі қабатында қатты күйге ауысып, мұнайдың қозғалысын төмендетеді /7, 10/. Алкандар көптеген микроорганизмдермен (саңырауқұлақтар,бактериялар) ассимиляцияланады.
Қатты парафин қиын ыдырайды, ауада қиын тотығады. Ол топырақ қабатының кеуектерін ұзаққа дейін бітеп, топырақтың оңай ылғал алмасуы мен дем алуына кедергі келтіреді. Ол ең бірінші биоценоздың толық деградациясына әкеледі.
Циклды көмірсутектер.
Бұл топқа мұнайдағы нафтендік және ароматикалық көмірсутектер жатады.
Нафтендік көмірсутектер 35 до 60 % құрайды. Нафтендердің топыраққа улылық әсері туралы еш ақпарат жоқ. Бірақ нафтендердің тірі организмдерге оң әсері туралы (емдік мұнай, Әзірбайжандағы Нафталан мұнай кен орны) мысалдар келтіруге болады. Бұл мұнайдың биологиялық белсенділік факторы – полициклды нафтендік құрылым. Нафтендік құрлымның негізгі тотығу өнімі – көмірсутек қышқылдары мен оксиқышқылдар.
Мұнай құрамында ароматикалық көмірсутектер 5-15 %, көбінесе 20-40 %.
Ароматикалық көмірсутектер мұнай құрамындағы ең улы заттар. Судағы оның 1 % концентрациясы барлық су өсімдіктерінің тіршілігін жояды. Құрамында 30-40 % ароматикалық қосылыстары бар мұнай жоғары өсімдіктер өсу процесін біршама тежейді. Моноядролық көмірсутектер – бензол және оның гомологтары полициклды ароматикалық көмірсутектерге қарағанда улылық қасиеті тез әсер етеді. Себебі, полициклды ароматикалық көмірсутектер организм жасушаларының мембраналарына баяу кіреді. Бірақ олардың улылық әсер ету уақыты ұзаққа созылады.
Шайырлар мен асфальтендер Ароматикалық көмірсутектердің ыдырау процесі қиын жүреді. Топырақта бұл процесс оның беткі қабатында
Шайырлар – тұтқыр, май сияқты заттар, асфальтендер – қатты, жеңіл молекулалық көмірсутектерде ерімейді.
Шайырлар мен асфальтендер құрамына мұнайдағы негізгі микроэлементтердің көп бөлігі кіреді, соның ішінде барлық металдар. Улы емес және улылығы төмен металдар қатарына: Si, Fe, Al, Mn, Ca, Mg, P жатқызуға болады. Басқа микроэлементтер: V, Ni, Co, Pb, Cu, U, As, Hg, Mo концентрациясы көбейген кезде биоценозға улы әсерін тигізу мүмкін.
Шайырлы-асфальтенді компоненттердің топырақ экожүйесіне кері әсері оның химиялық улылығында емес, топырақтың сулы физикалық қасиетінің өзгерісінде. Егер мұнай топырақтың беткі қабатына төгілген болса, онда шайырлы-асфальтенді компоненттер топырақтың беткі гумус қабатына сорбцияланып, кейде қатты цемент пленкасын түзеді. Бұл топырақтың кеуектік кеңістігін кішірейтеді.
Шайырлы-асфальтенді компоненттер гидрофобты. Өсімдіктер тамырларын қоршап, оның ылғал сіңіруін төмендетеді. Бұл заттар микроорганизмдермен ыдырамайды. Олардың метобализм процесі өте ұзақ жүреді, кейде он жылға дейін созылады /9, 10/.
1.5. Топырақтың мұнай
және мұнай өнімдерімен
Мұнай және мұнай өнімдерімен ластану жаңа экологиялық жағдай тудырады, табиғи биоценоздың терең өзгерісіне және толық трансформациясына әкеледі. Әртүрлі ластанған топырақтың кері жауап реакциялары да әртүрлі.
Топырақтық мезофаунаның жаппай жойылуы: апаттан соң үш күн аралығында топырақ жануарларының көп түрлері өліп, немесе ластанбаған топырақпен салыстырғанда 1% ғана құрайды. Оларға ең улы әсерді мұнайдың жеңіл фракциясы тигізеді.
Аз уақыт ингибирленгеннен соң ластану әсеріне жауап ретінде топырақтың микроорганизмдер кешенінің тез көбеюі мен белсенділігінің артуы байқалады. Ең алғаш көмірсутекті тотықтырғыш бактериялар саны ластанбаған топыраққа қарағанда тез көбейеді. Көмірсутектерді залалсыздандыру процесіне қатысатын «арнайы» топтар пайда болады.
Микроорганизмдердің максимум мәні ферменттер санымен байланысты. Микроорганизмдердің ең көп мәнге жетуі негізінен мұнайдың табиғи деградациялануының екінші сатысында байқалады.
Топырақта мұнай және мұнай өнімдерінің ыдырау барысында микроорганизмдер саны ластанбаған топырақтағы микроорганизмдер санына жақындайды. Бірақ көмірсутек тотықтырғыш бактериялар саны көпке дейін үлкен мән көрсетеді.
Экологиялық жағдайдың өзгерісі өсімдік организмдерінің фотосинтездеу белсенділігін тежейді. Ең бірінші топырақ балдырларының өсуіне әсерін тигізеді. Сондай тежегіштердің бірі болып шикі мұнай және минералды сулар болып табылады.
Жоғары өсімдіктердің фотосинтездеу функциясының өзгерісі, соның ішінде дәнді-дақылдар. Зерттеу жұмыстары оңтүстік тайгада жоғары ластану кезінде бір жыл өткен соң да өсімдіктер бастапқы қалпына келмегенін көрсетті.
Топырақтың дем алуы да мұнай және мұнай өнімдерімен ластануға тез әсер етеді. Микроорганизмдер саны көбейген сайын дем алу қарқындылығы жоғарылайды /10/.
Сонымен, ластанған территорияда биоценоздың қайта қалпына келуі өте жай жүреді.
1.6. Мұнай және мұнай өнімдерінің топыраққа енуі
Мұнай және оның компоненттері топыраққа түскен кезде геохимиялық қасиеттер мен топырақ режимінің өзгерістерінің ерекшеліктерін анықтау топырақ қабатын тазарту және сақтау жұмыстарын бағыттауға ғылыми тұрғыдан кең жол ашады.
Мұнай және оның компоненттерінің топырақ қабатына ену тереңдігі келесі факторларға тәуелді: топырақтың гранулометриялық құрамына, ластану кезінде жер асты сулары деңгейіне, ластау көлеміне, төгілу қарқындылығына және жиналмаған мұнай мөлшеріне, мезгілге, төгілу уақытының ұзақтығына, аумақтың жатықтығына, микрорельефтің сипаттамасына, мұнайды жинау шараларының эффективтілігіне және т.б. байланысты.
Жеңіл топырақтар мұнайды оңай және терең сіңіреді. Арнайы 10 және 20 л/м2 мөлшерде мұнайды топыраққа енгізу барысында ену тереңдігі — 10 және 13 — 15 см. Егер мөлшерді 50 л/м2 көбейтсе, сіңіру тереңдігі 50 – 100 см бірқалыпты тарайды.
Апат кезінде мұнай топырақ қабатының 20 см тарайды. Мұнайдың көп мөлшері (90%) топырақтың 15 см тереңдігіне дейін жиналады. Ылғал құм топырақтарда мұнай ену тереңдігі 15 см кем болады, мұнайдың көп бөлігі 0-10 см қабатта жиналады /10/.
Жаңадан ластанған және ылғал балшық топырақтарға мұнай ертедегі тамырлардың орнымен немесе жырықтармен енеді. Мұнайдың орманды топырақ бетінде бірқалыпты жайылуы 50 – 80%. Минералды құралысты топырақтарда мұнайдың негізгі 90% бөлігі 15 см тереңдікте, одан төмен тереңдікте мұнай концентрациясы күрт төмендейді.
Шымды топырақ қабатына мұнай ену процесі баяу, мұнай құрамының фракциялануымен жүреді. Мысалы, шайырлар мен асфальтендер төменгі беткі қабатқа және жер асты сулар қабатына өтсе, жырықтар мен тамырлар бойымен төмен молекулалы фракциялар және суда еритін қосылыстар енеді.
Ылғалданған торфтық топырақтарда мұнайдың таралуы өзгеше жүреді. Қалдық мұнай өнімдерінің концентрациясының көп мөлшері топырақ қабатының бетінде 5 см тереңдікке дейін байқалады. Бірақ мұнайдың ең көп мөлшері торфтық қабат пен минералды қабат шектері бойында 8-17 см тереңдікте кездеседі.
Топырақтың келесі ерекшелігі топырақ бетінде мұнайдың екіншілік таралуы. Егер бірінші жағдайда мұнай сызықтық ағу бойымен таралса, қар еру кезінде немесе көп жауын-шашын әсерінен мұнай пленкасының жоғарылап, қайтадан екіншілік таралуға әкеледі.
Гидроморфты топырақтар үшін су көтеріліуінің аз болуы мен түсу жылдамдығы үлкен роль атқарады. Бір рет көтерілген су жоғары элементті рельефтерге мұнай және мұнай өнімдерін жаяды. Егер су қабаты бірнеше рет көтерілсе, жүзгін мұнайдың қайтадан таралуы ластау дәрежесін жоғарылатуы мүмкін.
Мұнайдың батпақ топырақ қабатында таралуы жер асты суларының деңгейімен анықталады. Жер асты суларының мезгіл бойына теңселу амплитудасы мен торф қабатының тығыздығына байланысты. Батпақтардың экологиялық жағдайды тұрақтандыруда маңызы зор. Олар мұнай және мұнай өнімдерінің, улы заттардың «қоймасы» ролін атқарады /11/.
1.7. Мұнай және мұнай өнімдерінің топырақта таралуы
Табиғи экожүйеге ұңғымалардан түскен шикі мұнай және мұнай компоненттерінен басқа, мұнаймен әртүрлі қатынастағы технологиялық препараттар мен ақаба суларынан тұрады. Осыған байланысты топыраққа әсер етуі мөлшерімен, құрамымен және қасиеттерімен анықталатын кешенді ластағыш зат түзіледі.

- География Мангистауской области
- География машиностроения мира
- География машиностроительного комплекса России
- География международных миграций
- География миграций
- География мирового автомобилестроения
- География мирового сельского хозяйства
- География Кыргызстана на кыргызском языке
- География лесной промышленности России
- География лечебно-оздоровительного туризма в мире
- Географиялық ақпараттық жүйе туралы жалпы ақпарат
- Географиялық белдемдер
- Географиялық белдеулер мен зоналар
- Географиялық зерттелу тарихы