Гештальт психологиясы

Жоспар

1. Кіріспе
2. Негізі бөлім

1. Гештальт  психологиясы.

2. Гештальт-терапия туралы

3. Гештальт-тұрғысының негізгі елестетулері, пайымдаулары мен құндылықтары: 

4. Гештальтпсихологтар ойлау жайында. 

5. Гештальтпсихологиясы. М.Вертгеймер, К.Коффка, В.Келлер еңбектері

3. Қорытынды
4. Қолданылған әдебиеттер

КІРІСПЕ

Ассоциациялық психологияға қарама-қарсы гештальтпсихология түйсікті емес, қайта қайсыбір психикалық құрылымды, тұтас түзілімді, яғни "гештальттарды" бастапқы және психиканың негізгі элементтсрі деп санайды. Гештальтпсихология бойынша, олардың қалыптасуы қарапайым, симметриялы, томаға тұйық тұлғалар түзу қабілеті бейнебір іштей тән психикасына бағынады. Гештальтпсихология теориясы индивидті сыртқы ортадан және оның практикалық қызметінен бөліп алу болып табылады. Психикалық түзілімдердің тұтастығын гештальтшілдер, сайып келгенде, иманенттік субъективтік "заңдармен" түсіндіреді, мұның өзі оларды идеализмге жақындатты. Кейіннен идеялары (әсіресе "гештальт" ұғымы) материалистік-психологар (Л.С.Выготский және басқалар.) Гештальтпсихологияның теориялық тұрғыдан негізделмейтін жақтарын қарастырды. Гештальт структура, құрылым, тұтастық, жүйе. Гештальтпсихология сананың алғашқы бөлшектері түйсінуі де, елесте емес, кейбір тұтас түрдегі "психологиялық құрылымдар" (гештальттар) деп санайды. Сондай құрылымдар сананың жемісі деген пікірді қолдайды.

ГЕШТАЛЬТ  ПСИХОЛОГИЯСЫ.

Германияда Т.Вертгеймер, В.Келер мен К.Левиннің психологияны тұтастық құрылым ретінде зерттеу  бағдарламасынан бастау алған. Гештальт туралы ұғымы (немістің«форма») сенсорлық  ілімдерді зерттеуден туындаған. Гештальттықтардың  психология ғылымына  қосқан үлесі  психологиялық бейне ұғымын өңдеу  мен психологиялық құбылыстарға  жүйелі ықпал етуінде.

CC ғ. басында психология ғылымында психоанализ немесе Фрейдизм  бағыты пайда болды. Зигмунд Фрейд психологияға қажетті тақырыптарды: санасыз мотивация,  психиканың қорғаныс механизмдері, сексуалдылықтың рөлі, балалық шақтағы  психологиялық жарақаттың ересек шақтағы мінез-құлқына әсер етуі т.б. енгізді.

Адамның психикасының санасыз  табиғатының орталығын әлеуметтік жағдаймен байланыстырғандар К.Хорни, Г.Салливен, және  Э.Фромм. Бұлардың барлығы  Фрейдтің психоанализ реформаторлары (неофредистер).

Психологияның аса маңызды  артықшылығын танытқан ғылыми ағым когнитивті психология болды. 60-шы жылдардың  аяғында  АҚШ-та бұл бағыт бихевиористтердің  әрекет-қылық талдауында  психологиялық элементтерді елемеуі мен  танымдық дамуды ескермеуіне  қарсылық білдірумен  ғылым сахнасына келген еді. Когнитивті психологияның көрнекті өкілдері –Дж. Брунер, Д.Норман, Л.Фестингер, Ф.Хайдер, У.Найсер, П.Лиднсей, Г.Саймон. Когнитивті психологияның негізгі зерттеу аймағы танымдық процестер - ес, тіл мен сөздің психологиялық қырлары, қабылдау, ойлау, зейін, қиял және танымдық даму.

Гуманисттік психологияның  негізін қалаушылардың алдына қойған мақсаты-бихевиоризм мен  психоанализді  дәріптеушілердің адам мәселесіндегі ауытқуларын орнына келтіріп, шындыққа жақындау, өміршең психологияны таңдап алу еді. Өз зерттеулерінің объекті ретінде гуманист психологтар салауатты, шығармашыл жеке  адам түсінігін таңдады. Гуманисттік бағыт көрнекі өкілдерінің бірі Абрахаам Маслоу еді.  Ол жеке адам психологиясының есі ауысқандарды зерттеумен білу  мүмкін еместігін қадап айтқан.  Маслоу адам іс-әрекетінің, адамның мінезі мен қылығының  негізі сол адамның өзін-өзі таныту мен  өз мүмкіншіліктерін  ашуға деген  ынта-ықыласында  деп есептеген. Өз мүмкіншіліктерін ашуға (самоактуализация) деген қажеттілік  бірнеше қызметпен байланысты. Біріншіден, мұндай гуманистік қажеттілік адамға, қоғамға тек   жақсылық келтіруге ұмтылу (адам табиғатынан қайырымды). Ч.Дарвиннің  теориясын өзінше түсіндірген Маслоу, тек жыртқыш та  күшті хайуанаттар өмір сүруге  бейімді деген  Ч.Дарвиннің ұйғарымымен келіспей, бұл жануардың негізгі инстинкті еместігін дәлелдеуге тырысты. Маслоу жануардағы өз ұрпағын жалғастыруға деген  инстинкті адамдағыдан бірде кем еместігін, ал сол инстинкт  оларды бір-біріне көмектесуге мәжбүрлейтінін талай баса айтқан. Екіншіден, адам өз болмысына орай кемелденуі тиіс, яғни адамның өзінің барша мүмкіндіктері мен қабілеттерін орнымен пайдаланып, өзіне жүктелген жоғары адамгершілік борыштарды атқаруға міндетті. Ал мұндай міндетті атқару қажеттілігі, Маслоуше, тек дені сау, салауатты адамдарда туындайды. Есі кеткендер мен  жүйке сырқатына шалдыққандар өз алдына мұндай талап қоя алмайды.  Сырқаттың өзі де адамның осы мүмкіншіліктерінен  дұрыс та толық пайдалана алмай, қанағаттану рахатына бөленбегенінен болып отыр.  Гуманистік психология тұжырымының өзегі: адам өз бойында  алғашқыдан қаланған, қолынан келетінінің  бәрін жүзеге шығаруы тиіс. Өз мүмкіншілігін ашудың  (самоактуализация) мәні не?  Маслоу пікірінше, бұл тума құбылыс, адамның табиғи қасиеті. Әрбір адам қайырымдылық, адамгершілік, тілектестікке  деген қажетсінумен дүниеге келеді. Бұлардың бәрі адам өзегінде, оның міндеті осы гуманисттік қажеттіліктерді іске асыруда белсенділік көрсету.

Маслоу бірінен -біріне күрделене ауысып отыратын адам қажеттіктерін жіктеп, көрсетіп берді: 1. Физиологиялық қажеттіліктер. 2. Қорғаныс қажеттіліктері. 3. Қорек тағамдық қажеттіліктер, осылардың бәрінен жоғары –адамгершілік қажетсінулер, яғни 4.  шындық, қарапайымдылық, әділдікті керек ету. Міне, осылардың бәрі өз мүмкіншіліктерін өз белсенділігімен іске асыруына  байланысты адамда көрінетін жалпы қажеттіліктердің мазмұнын құрайды.

Трансперсоналды психология адамды рухани ғарыштық тіршілік иесі ретінде және әлеммен, ғарышпен, адамзатпен тікелей қатыстығын қарастырады. Сонымен  қоса ақпараттық ғарыштық алаңға кіруге мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Ол адамның санасыз психикамен байланысты болатынын, оған адамзаттың «санасыз ұжымының» ғарыштық ақпараттық «әлемдік санасымен» байланысты  болатынын   жатқызуға болады.

Кеңестік дәуірдегі психология өз пәнінің  диалектикалық- материалистік бағытын дәріптеу күресінде дамытты. Психология пәнін материалисттік тұрғыдан  түсінудің негізгі үлкен идеялық –теориялық күрес барысында қаланып, әдістері белгіленді. Аса маңызды болған ғылыми әдіснамалық принциптер бір жүйеге келді. Орыс, кеңес психология ғылымының  бой көтеруіне еңбек сіңірген ғалымдар: Б.А.Ананьев, П.П.Блонский, А.С.Выготский, А.В.Запарожье, К.Н.Корнилов, А.Н.Леонтьев, А.Р.Лурия, С.Л.Рубинштейн, А.А.Смирнов, Б.М.Смирнов, Д.Н.Узнадзе және басқалар болды.  Бүгінгі таңда Ресей мемлекетінде  психологияның сан түрлі саласында қызмет ететін ғалымдардың саны шексіз.Әсіресе эзотерикалық ілімдерді, парапсихологияны,трансперсоналды психологияны  зерттеуде жаңа ғылыми ақпараттарды ашуда. Солардың ішіндегі шығу тегі эзотерикадан бастау алған ежелден бері келе жатқан психологиялық техникалардың бірі гипнозды айтуымызға болады. Бүгінде оның түрлі әдіс-тәсілдерін мына психотерапевттер қолдануда: Е.Н.Довбня, Ф.Е.Рыбаков, В.Н.Коротко, П.П.Подъяпольский, А.И.Яроцкий, А.Ф.Лазурский, Ю.В.Каннабих, В.М.Нарбут, Ф.Д.Неткачев, В.А.Гиляровский, М.П.Кутанин, М.В.Стрельчук, Д.В.Кандыба т.б. Жалпы гипноздың кең тараған жерлері ретінде Батыс Еуропа мен Американы мысалға келтіре аламыз. Ал Шығыс елдері болса, ежелден келе жатқан медитациялық әдістерді пайдаланады.     Ендігі кезекте Америкалық гипноздың қалай дамығанына көшейік.

Адамзат тарыхында көп жылдар бойы күмәнді әрекетке қызығушылық танытқан гипнозды зерттеген ғалымдардың мансапқа(карьера)жетуіне кедергі жасады. 1875 жылы Францияда Месмердің талабын зерттеу үшін арнайы жиналған  корольдік комиссия қорытындысы Месмердің жақсы атағының күл талқанын шығарды. Гипноз және  гипнозға қатысты құбылыстарды зерттеуге бел буған Шарконы құрметтеушілердің көпшілігі  осы кезден бастап онымен қатынастарын тоқтатты. Керемет мінездеме алған доктор  Джеймс Эсдэйлге  (1847) гипнозды хирургияда қолданғаны үшін қызметтік өсуіне тиым салынды.

Зигмунд Фрейд гипнозды зерттеу  процесінде  кездескен көптеген кедергілер мен қиындықтардың нәтижесінде  гипнозды зерттеуден бас тартты. Оның шәкірті К.Г.Юнг гипнозға қызығушылығын жоғалтты. Өйткені ол  бұл құбылысты қадағалай алмағандықтан, оның әсерін түсіне алмады. Осы салаға қатысты жазылған және мұра етіп қалдырылған Джеймс, Жане т.б.гипноз туралы  еңбектері  ғалымдардың арасында сенімге ие бола алмады.Себебі ол медициналық ғылым мен тәжірибелік парадигмалық негіздеріне сәйкес келмеді. 20-шы жылдары гипнозды зерттеуді шындап ізденуді және оның теориялық оқытудың  әйгілі маманы болып Кларк Л.Халл(1933) саналды. 1923 жылдардың соңында Висконсинаның түлектеріне гипноз саласындағы  өзіндік жетістіктерінің қыр-сырын көрсету үшін, Халл Эриксонға гипноздан  семинар өткізу жөнінде ұсыныс  жасады. Халл гипноздың әсер ету әдістерін бірыңғай стандартқа сәйкестендіріп  келтіруге ұмтылған болса, ал Эриксон оған ұмтылыс көрсетпеді. Қайткенде де олардың өзара қарым-қатынасы жалғасын таппады. Эриксонның ерекше қабілетті адам жөніндегі даңқы кеңінен тарады. Ол Мендота мемлекеттік емханасының  медициналық қызметкерлерімен психологтарына гипноздан сеанс өткізуге шақырылды.

ГЕШТАЛЬТ-ТЕРАПИЯ ТУРАЛЫ

Мен өз ісімді, ал сен өз ісіңді жасайсың. Мен бұл әлемде сенің үміттеріңе сәйкес келу үшін өмір сүріп жатқан жоқпын. Және сен бұл әлемде менің үміттеріме сәйкес келу үшін өмір сүріп жатқан жоқсың. 

Сен – бұл сен.

Ал мен – бұл мен.

Егер бізге бір-бірімізді кездестіруге мүмкіндік болса – онда бұл керемет.

Ал егер олай болмай шықса – бұған амал жоқ, ештеңе істей алмайсың. 

Ф. Перлз

Бақытқа орай, Гештальтты бір баптан соң екінші бапқа реттілікпен елестетудің қажеттілігі жоқ – өйткені тұтас жәй ғана элементтердің қосындысы болып табылмайды. Оны тұтас күйінде бес минут, одан соң 15 минут, ал одан кейін қайтадан толық бір сағат және одан әрі елестетуге болады – әрине бұл бүкіл өмірді қамтуы және оған сиыспауы ықтимал.      

Джон Энрайт

Гештальт-терапияның (гештальт-тұрғысының) негізін қалаушы 1893 жылы Берлинде дүниеге келген Фридрих Соломон Перлз (немесе, кейін өзін қалай атағандай Фриц) болып табылады.

ГЕШТАЛЬТ-ТҰРҒЫСЫНЫҢ НЕГІЗГІ ЕЛЕСТЕТУЛЕРІ, ПАЙЫМДАУЛАРЫ МЕН ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ: 

Әрбір адам тұтас, яғни оның денелік, эмоционалдық және рухани қажеттіліктері бірдей маңызды және бір-бірімен тығыз сабақтас. Өмірді толыққанды сүру үшін өзіңді жақсы түсінуің қажет. Яғни – өзіңмен барлық деңгейде жақсы контакт ұстану. Өзіңді жақсы білу бақытты өмірді құрудың маңызды шарты болып табылады.   

Адам өз бетінше тірлік ете алмайды, керісінше ол өзі өмір сүретін әлем бөлігі болып табылады. Өз қажеттіліктерін қанағаттандыру туралы қамқорлық тек қоршаған кеңістік пен басқа адамдарға қамқорлықты бірлестіргенде ғана табысты болады.  

Өз мұқтажыңды басқаның қажеттіліктерімен  қалай үйлестіру, қай сәтте өзің туралы көбірек қамқорлық жасау, ал қай кезде айналадағылардың қызығушылықтарын басым ету – бұл мәселелерді  бірден және түбегейлі бір ғана тәсілмен шешуге болмайды, керісінше қайта-қайта және қайтадан өзгеріп тұратын өмірлік жағдайларда, оқиғаларда қайта шешуге тура келеді. 

Бала жас кезінде әлеммен  өзара әрекет етудің белгілі бір тәсілдеріне үйренеді. Ол есейгенде, бұл тәсілдер көбіне ескірген болып шығады. Бұл үйреншікті тәсілдерді, тек жалғыз мүмкін болар ретінде қабылдап, адам олар «жұмыс істемеген» жағдайда қиындықты бастан кешіреді. Гештальт-терапевт адамға өз тәсілдерін қайтадан түйсінуге және бүгінгі күн үшін жаңасын, барынша жарамдысын қайта құрастыруға көмектеседі.   

Әрбір адамда қанағаттану әкелетін және дәл осы адамға барынша максималды сәйкес келетін теңдесі жоқ өз өмірін құру үшін потенциалды мүмкіндіктер бар. ГЕШТАЛЬТ – бұл өмірді барынша толыққанды сезінулі және барынша ойлы етуге мүмкіндік беретін тәсіл. Ол адамдарды тек өмір жөнінде ойлауға үйретіп қана қоймай, сонымен бірге оның барлық көріністерімен күйзелуге, өзінде жаңа және жаңа ресурстарды ашуға, қоршаған әлемнің және өз тұлғасының жаңа қырларын көруге және сезінуге үйретеді. Сондықтан гештальт – бұл жәй ғана психотерапевтік тәсіл ғана емес, керісінше оны біртіндеп қайта түрлендіретін өмір салты.

Гештальт-тұрғының позициясы турасында адам тұтас сан қырлы тірлік иесі – бір мезгілде жануарлық, психологиялық, социалдық және рухани болып табылады. Гештальт-тұрғының мақсаты – түйсіну, саналы ұғу тәжірибесін ұдайы кеңейту және сол арқылы барынша мол тұтастыққа, психологиялық және физикалық денсаулықтың барынша жоғары деңгейіне қол жеткізу.     

Гештальт-терапия адами проблемалардың барынша кең шеңберіне қолдануға балатын әмбебап психологиялық тәсіл болып табылады. Олардың кейбір мыналар:

-          клиникалық психотерапия;

-          отбасылық психотерапия;

-          тұлғалық өсуге және коммуникацияны жақсартуға ұмтылатын адамдарға арналған тренингтер;

-          әр түрлі кәсіби топтардың өкілдеріне (мысалы, педагогтар, менеджерлер) арналған тренингтер;

-          гештальт-педагогика;

-          ұйымдарға консультация жасау.

Адами мінез-құлық гештальт-терапияның теориясына сәйкес гештальттардың қалыптасу және бұзылу приницпіне бағынады. Дені сау организм өзін реттеу негізінде қызмет етеді. 

Өзекті қажеттілік туындайды және организмнің басым (доминирлеуші) зейінін  жаулап ала бастайды – фигура фоннан бөлініп көрінеді. Одан әрі организм сыртқы ортадан бұл басым қажеттілікті, мысалы ашығу сезімінде тамақ ішу арқылы қанағаттандыруға қабілетті нысанды іздейді. Нысанмен жақындасу және лайықты (адекватты) өзара әрекет ету (келтірілген мысалдағы асты шайнау мен жұту) қажеттілікті қанағаттандыруға жетелейді – гештальт аяқталады және бұзылады.   

Контакт – гештальт-терапияның базалық  ұғымы. Организм суынан, өсімдігінен  және тірі жаратылыстан ада кеңістік сияқты ауасыз кеңестікте өмір сүре алмайды. Адами жаратылыс басқа адамдардан айрылған ортада дами алмайды. Барлық негзігі қажеттіліктер тек қоршаған ортада ғана қанағаттандырылуы мүмкін. Организм қоршаған ортамен кездесетін орынды гештальт-терапияда контакт шекарасы деп атайды. Адамның қаншалықты өз қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілеті оның қаншалықты икемді контакттық шекараны реттей алатындығына байланысты.      

Гештальт-терапия ортамен, оның ішінде тұлғааралық өзара қатынасты  ықпалсыз ететін контакттық шекараның  тән (типтік) бұзылуларын сипаттап жазады. Гештальт беймәлім (анонимді) және мақсатсыздан қауіптеніп тікелей контактты марапаттайды. 

Түйсіну – организмнің ішінде және оны қоршаған ортада не болып жатқандығы туралы мәліметтену. Түйсіну өзі және қоршаған әлем жөніндегі интеллектуалдық білімге тең емес. Ол өз бойына сыртқы әлемнің ынталандыруларын да, сол сияқты ішкі организмдық үрдістерді – сезімдерді, эмоцияларды, сондай-ақ ойлау әрекеттерін – идеяларды, образдарды, естеліктерді және таңдануларды қабылдау күйзелістерін жинайды, яғни көптеген деңгейлерді қамтиды. Түйсінуді, оның ойлау қыртысынсыз жануарлар да иеленеді.       

Алайда өркениетті әлемде адамдарда  эмоциялар мен сыртқы әлемді қабылдаудың  орнына ойлау гипертрофирленген. Рационалдық  білімге қарама-қарсылық ретінде дәл осы түйсіну организмнің қажеттіліктері туралы және қоршаған орта жөнінде анық (реалды) ақпарат береді.

Гештальт-терапия практикасының  негізгі мақсаты – бұл түйсінуді кеңейту. Адами проблемалардың орасан зор саны анықтықты шынайы түйсіну интеллектуалдықпен, және көбіне ол туралы жалған алмастырулармен сабақтастығына байланысты, мысалы адамдардан не күтуге болады, олар маған қалай қарайды, менің нені қалауым керек және не істеуім қажет туралы. Мұндай жалған елестетулер анықтықты көлегейлейді және организмнің қажеттілігін қанағаттандыруды қиындатады – гештальттың қалыптасу мен бұзылу үрдісі ауытқиды. 

Гештальт-терапия егер адамдар  ішкі және сыртқы анықтықты айқын түйсінуге жетсе, онда олар өз бетінше барлық өз проблемаларын шешуге қабілетті дегенге сүйенеді. Сондықтан терапия мінез-құлықты өзгертуді өз мақсаты етіп қоймайды, мінез-құлық түйсіну өскен сайын өзгереді. 

Бұл жерде-және-қазір – қабылдау, сезім, әрекет, ойлар, өткен немесе болашақ туралы қиялдар болсын, организм үшін үшін өзекті әрқашан қазіргіде өтетіндігін, олардың бәрінің қазіргі сәтте болтандығын білдіретін үрдіс. Бұл үрдісті қолдану түйсіну үрдісін қарқынды етуге (интенсифицирлеуге) ерік береді.

Жауапкершілік – өтіп жатқандарға жауап беру мен өз реакцияларын таңдау қабілеті. Анық (реалды) жауапкершілік түйсінумен сабақтас. Адам қаншалықты жоғары дәрежеде анықтықты (реалдылықты) түйсінетін болса, соншалықты мол дәрежеде ол өз өміріне – өз тілектеріне, әрекеттеріне, жауап беруге, Перлздің сөзімен айтқанда өзіне сүйенуге қабілетті.

Гештальт-терапияға феноменологиялық тұрғыдан келу терапевт клиенттің субъективтік тәжірибесіне де, сондай-ақ өз субъективтік тәжірибесіне де құрметпен қарауы арқылы жүзеге асады. Гештальт-терапевт клиенттің күйзелісі мен мінез-құлқына қандай болмасын белгілі бір мән қоймайды, түйсіну үрдісі барысында клиенттің өзі олардың мәнін аңғарады.  

ГЕШТАЛЬТПСИХОЛОГТАР ОЙЛАУ ЖАЙЫНДА. 

Гештальтпсихологияның өкілдері–Келер, Вертгеймер, Коффка, К. Левин. Гештальт психологтар ойлаудың құрылымын, шығармашылық астарларын қарастырды. Ізделген шешімді оған қажетті құрылымды табу арқылы шешуді ойлау деп атаған. Гештальт психологтар ойлауды формальды–логикалық операциялардан ажыралатын, мәселе тудыратын жәйтті ескеру арқылы соған қарай танымдық құрылымдарды қайта құру, жаңадан “орталықтандыру” нәтижесінде жүзеге асатын продуктивті психикалық процесс ретінді түсіндірді. Олар тұтас құрылым ретіндегі мәселе тудыратын жәйттің барлық құрауыштарын, олардың арасындағы қатынастады бірден ұғынуды инсайт деп атады.     

Ойлау психологиясын сынаудан кеткен О. Зельц, К. Коффка ойлау теориясын  гештальт психология позициямен белгілдеуге тырысты: өздері орнанылған мүшелердің арасындағы көрнекілік мазмұнға апарылмайтын ойлаудың мәнді мазмұнын құрайтын қатынасты дәлелдеген вюрцбург мектебінің өкілдеріне қарсы (А. Грюнбаум), Коффка көрнекілік мазмұнды құрылымдыққа апаратын қатынасты жасағысы келеді.

Оның ойлау теориясының  негізгі тұжырымдамасы мына жағдаймен  байланысты болды, ойлау,-қатынастарды операциялау емес, құрылымдардың  көрнекілік ахуалға айналуы.

Проблема туындайтын алғашқы  ситуация–бұл өзінің көрнекілік мазмұнындағы толтырылмаған орны бар теңгерілмеген  феноменалды өріс болып табылады. Осының салдарынан проблемалық азуалда орнықты көрнекілік ахуалдан басқасына өтуді шақыратын шиеленіс туады. Осындай бір қатар ауысулардың бірізділігі арқылы (Вертхаймер бойынша Umzentrierung) өзгерулер өтеді, яғни міндетті шешуге әкелетін бастапқы көрнекілік мазмұнынын құрылымдардың өзгерісі жүзеге асады.

Вюрцбург мектебінің ойлауды  сезімдік пайымдаудан ажыратқан  ойлау психологиясына қарсы Коффка құрылымдар принципі негізінде ассоциативті психологияны ассоциациялар жайлы  ілімін жақтау негізінде ойлауды  көрнекілік мазмұнға әкелуді жүзеге  асыруға талпынды. Бұл талпыныс ойлаудың ерекшелігін елемейді.

Коффка бойынша, ойлау  дегеніміз–вюрцбурлық мектептегідей  қатынастармен әрекет ету емес, ол көрнекі жәйттердің құрылымдарын түрлендіру. Мәселе тудыратын жәйт–бұл өзінің көрнекі мазмұны теңестірілмеген феноменальдық өріс тәрізді. Бұл өрістегі кейбір толтырылмаған орындар мәселе тудыратын жәйтте белгілі бір кернеу тудырады. Осы кернеу тұрақсыз көрнекі жәйтті басқасына ауыстырады. Осылайша, міндет біздің бастапқы жәйтті басқаша көруіміздің нәтижесінде шешіледі. Осы пікірлерден, Коффканың ойлауды ассоцианистер сияқты көрнекі мазмұнға теңестіргенін байқаймыз.

Коффканың ойынша оның теориясы Вюрбургшелердің ойлау субъектінің  операцияларынан тұрады деген идеалистік теориясына қарсы ойлау прцоесінде субъектіде “феноменалды объектіге” ауыстырады деп саналды. Бұл мәні бойынша субъектінің объектіні  механикалық жұтып қою; ол айқын  түрде субъективті сипатқа ие болады, себебі объектіге сананың  көрнекілік мазмұны, яғни “феноменалды объект”–ойлау процесі апарылды.

Сөйтіп Коффка олардың теңдігін ұғынбайтын екі әр түрлі фигураларды қабылдауға болады деген (және екі фигураның теңдігін ұғыну, ол фигуралар қандай екенін дәл ұғынбау), содан кейін сол фигуралардың теңдігін ұғынамыз деп көрсеткен А. Грюнбаумның тәжірибелерінің дұрыс талқыланбағанын айтты.

Оның көзқарасы бойынша  біз алдымен екі фигураны қабылдаймыз; бізге сол бір ғана заттар және олардың арасындағы қатынастар берілмеген, және бірінші және екінші жағдайда да заттар әр түрлі болған.

Бұл жағдайда заттар ұқсас  заттық ара қатысқа қатыссыз болатын  сананың көрнекі мазмұны жағдайына  жағдайдан тыс өзгеретін жағдайлармен анық ұқсастырылады. Әр түрлі көрнекі мазмұнды заттық арақатынастың ұқсастығы ойлаудың маңызды алғышартын құрайды; онсыз ойлаудың болуы мүмкін емес.

Ал шындығында, бір көрнекі ахуалдан басқасына, бір “феноменальды өріске” өтуіне ойлау процесін апарғысы келген Коффка бірінші жағдайда пайда болған; міндетті шешуге әкелмейді: ол үшін алғашқы ахуалды соңғы ахуалға ауыстыру жеткіліксіз.

Соңғы ахуал бірінші ахуалда пайда болған міндетті шешу үшін соңғы ахуалдың мазмұны біріншісіне қатысты болуы қажет және екеуінің мазмұны бір затқа ғана қатысты болуы керек. Шешім Коффқа жоққа шығарған осы жағдайда ғана шешім ретінде ұғынылады. Коффқа айтқан бір көрнекі ахуалдан басқасына өту процесін алғашқы проблемалық ахуалдан келесісіне өту деп айтуға болады, ал жағдай дұрыс болғанда міндеттен кету және одан құтылу, алайда біз шешкен нәрсе деп түсінбеу керек.

Субъектінің тікелей аталған  мазмұндағы сананың құрылымына деген  затқа және операцияға деген екіжақты мағлұмат ойлау актісінің негізгі алғы шарттарын жойып жібереді. Ойлау сонымен қатар түсніктер ассоциациялары сияқты феноменальды құрылымдарды өзгертуге де апарылмайды.

Психоанализ: Ойлау мотивтелген процесс ретінде. Адам мінез– құлқының мотивтері ең алғаш психоанализмен қойылып, зерттелді. З. Фрейд бойынша, негізгі мотивтер санасыз сипатта болады және әр түрлі көрініс табады: түс көру, сөзден жаңылу, ұмыту, аурулар симптомдары.

-         Түстер–бұл ырықсыз жүзеге асатын, бейнелік ойлаудың түрі.

-         Еркін ассоциациялар әдісі. Ырықсыз бейнелік ойлау, еркін ассоцициялар–санасыз мотивтердің көрініс табатын маңызды аумақтарының бірі.

-         Сублимация–санасыз энергияны әлеуметтік құпталған тәсілдерге ауыстыруда іске асатын шығармашылық ойлау процесі.

-         Мотивті саналау адамның өзіндік саналуын, ішкі ойлау типін қажет етеді.

Аутистік ойлау тұжырымдамасы  Э. Блейлермен шығарылған. Аутизм адамның  ішкі өмірінің басымдылығымен, сыртқы өмірден кетуімен байланысты. Әдетте түс көру, ырымшылдық, аңыздарға сену, шизофрениялық ойлау–аутистік ойлаудың көріністері. Бұларда ойлар аффективтік ұғымдарға бағынады.

ГЕШТАЛЬТПСИХОЛОГИЯСЫ. М.ВЕРТГЕЙМЕР, К.КОФФКА, В.КЕЛЛЕР ЕҢБЕКТЕРІ

Гештальтпсихология ХХ ғасырдың бас  кезеңінде Германияда пайда болған идеалистік психологияның бір бағыты. Басты өкілдері: М.Вертгеймер, В. Келлер, К. Кофман, К. Левин. Гештальтпсихология механикалық жаратысылытану ғылымының  жалпы дағдарысқа ұшырауына байланысты ассоциативті психологияға қарсылық білдіру рухында туды. 

Гештальтшылар «элементтер психологиясына»  қарсы әрбір психологиялық процестің біртұтастығымен өзіндік сапасын жақтады. Олар тұтастықты элементтерден тіпті өзгеше жаңа, өзінің ішкі заңдылығынан туып, өзгеріп отыратын, түсіндіріп болмайтын, тек баяндауға ғана келетін құбылыс деп пайымдады.

Гештальтпсихологияның тұтастық идеясы динамикалық жағдаймен оның  формалды құоылымының бірбүтіндігі негізінде іс жүзіне асырылды. Гештальт ұғымын алғаш енгізген Эренфельд

ҚОРЫТЫНДЫ

Ұзақ уақыт  бойы  жас экспериментальдық  психологияның зерттеу объектісі болып  ─ түйсік саналды. Осы уақытта психикалық өмірдің бейнелік  аспектісі психологиялық лабороторияларда ашылмай, керісінше, жоғала бастады. Оны идеалистік философия  үстем етуші кезде қалыптасқан  гештальпсихологиясы жүзеге асыруға тырысты. Гештальт психологиясының құлдырауының себебі мынада: ол өзінің  теоретикалық  тұжырымдамаларында  бейне мен әрекетті  бөліп қарастырды.  Гештальтистер бейнені өз заңдылықтарына бағынатын ерекше мағына ретінде көрсетті.  Оның шынайы зат әрекетімен  байланысы жұмбақ  болып қалды. Осы екі маңызды дәрежелерді біріктіре алмай, психикалық талдаудың біртұтас схемасын  жасай алмағандықтан  гештальтпсихологиясының  мектебі құлдырады. Сананың феноменологиялық концепциясына  негізделген жалған әдістеме бұл екі дәрежені  ғылыми тұрғыдан біріктіруге кедергі болды.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Ә. Алдамұратов, М. Мұқанов. Психология пәнінен лабораториялық-практикалық сабақтар. Бірінші бөлім, алматы, 1978. екінші бөлім, Алматы, 1979.
2. Ә. Алдамұратов және т.б. Жалпы психология. А.., 1996.
3. Ә. Алдамұратов. Қызықты психология.-А., 1992.
4. Намазбаева Ж.И. Психология. Алматы, 2005.
5. Намазбаева Ж.И., Сангилбаев О.С. Русско-казахский психологический словарь. Алматы, 2005.
6. Намазбаева Ж.И. общая психология. Алматы, 2006.
7. Ф.Н. Гоноболин. Психология. Мектеп., Алматы, 197