Инфляция жағдайындағы баға белгілеу

    8-тақырып. Инфляция жағдайындағы баға белгілеу

    Негізгі сүрақтар:

1. Инфляция: мәні, турлері және себептері
2. Қазақстандағы баға саясатының дамуы
3. Қазақстанда монополистердің баға белгілеуі 

    1. Инфляция – бұл күрделі де  көп факторлы құбылыс. Ол ақша  айналым арналарының артық ақша белгілірімен аса толып кетуінің нәтижесінде тауар мен көрсетілетін қызметтердің бағасының өсуі.

    Инфляция  ең алдымен тауар бағаларының  өсуі және шетел валюталарының қымбаттауы ретінде көрінеді. Алтын немесе күміс  ақша айналымы кезінде инфляция болмайды, неге десеңіз, ақша ол кезде құндылықтың  белгісі емес нақты құндылықтың  өзі болған; қажетті ақша көлемі алтын – күміс қорымен реттелген. Қағаз ақша айналымында жағдай басқаша  қалыптасады. Мұнда қағаз ақша байлықтың  тек белгісі ғана. Қағаз ақша қазына сақтау қызметін толық атқара алмайды. Қор сақтау үшін адамдар ақшасына құнды заттар алуға ұмтылады. Қор  ретінде қағаз ақша шектеулі көлемде  ғана сақталады. Олардың көбі айналымға  шығарылады, айналымдағы ақша көлемі қажеттіліктен тыс өседі. Артық  ақша сұранымды арттырады. Артық  сұраным, өз кезегінде, бағаларға қатты  ықпал жасап, оларды көтеріп жібереді.

    Батыс елдерінде 10 %-ке дейінгі баяу инфляция қауіпті деп саналмайды. Керісінше, белгілі бір жағдайда баяу инфляция экономиканың дамуын жеделдететін фактор ретінде түсіндіріледі. Баға өскенде  тұрғындар тауарды көбірек сатып  алады, себебі кейін ол одан да қымбат түсетінін біледі. Бұл, өз кезегінде  өндірушілерді ұсынысты арттыруға  ынталандырады, нарық тауарға тез  толады. Инфляция жағдайында әртүрлі  салаларда баға бір қалыпты өспейді. Сондықтан, инфляция экономикада қалыптасқан  диспропорцияларды түзетуге және нарық  шаруашылығын сауықтыруға мүмкіндік  береді. Баяу инфляция кезінде бағалар  еңбекақыдан тезірек өседі. Бұл  жағдайда өндіріс шығындары төмендеп, кәсіпкерлік дамиды.

    Бірақ 10 %-тен асқанда инфляция қауіпті. Экономика әсіресе гиперинфляция кезінде тез күйрейді. Гиперинфляция жағдайында бағалар деңгейі бірнеше процентке емес, бірнеше есеге өседі, ақша тез құнсызданады, өндіріске инвестиция жасау тиімсіз болады. Сондықтан қаржы ресурстары айналым мерзімі қысқа сауда сферасына ауысады. Сауданың пайдасынан қоғамға тигізетін зияны көптеу, алып – сату (спекуляция) түрі тез қамтиды.

    Спекулятивті  бизнес ұсыныстың өндірістің өсуіне ықпал жасамайды, керісінше өндіріс  тоқырауға ұшырайды. Тоқырау мен  инфляция қосылған соң нарықтықтың  оңды әсерлері толық жойылып, нарық  механизмі енді экономикаға теріс  әсер ететін болады. Сондықтан стагфляциядан  шығу үшін мемлекет тарапынан инфляцияға қарсы жедел және жүйелі іс –  шаралар бағдарламасы жасалып іске асырылуы қажет болады.

    Инфляция  – бағалардың жалпы өсуі, табыстардың  құнсыздануы. Елдегі тауар рыноктарының көбінде тепе – тендік бұзылса, бағалар  тоқтаусыз өседі. Инфляция – бұл  жалпы ұсыныс пен сұраным ұсынымнан  артық болса, бұл тауарға баға деңгейі өседі. Бірақ мұндай жекелеген  нарық сәйкесіздігі инфляцияны қалыптастармайды.

    Инфляция  – бұл рыноктардың көбінде  сұранымның артуынан қалыптасқан тепе-теңдіктің  бұзылуына байланысты пайда болған елдегі баға деңгейінің жалпы өсуі.

    Ақша  сұранысынан тыс тауар бағалары еңбек өнімділігіне, нарықтың монополизациялануына, жаңа салық ставкаларына, сыртқы экономикалық жағдайға, мемлекеттік реттеуге және басқа да себептерге байланысты өзгеруі  мүмкін. Яғни бағаның өсуін көптеген себептер қалыптастырады. Бірақ бағаның  кез келген өсуі де инфляция емес. Сондықтан  жоғарыда келтірілген себептердің  арасынан инфляцияны қалыптастыратынын  анықтап алу қажет. Инфляцияның негізгі себептері: ақша тауарларды сатып алу қабілеті, күшті валюта мен салыстырғанда құнсызданады.

    Инфляцияны  былай түсіндіру, яғни ақшаның алтынға  қатысты құнсыздануы, алтынды бұрынғыша  ақша сияқты жалпылама эквивалент деп  қарастыруда жатыр. Ең алдымен, бағаның  өсуі – тауарға сұраныстың оның ұсынысынан артық болуымен байланысты. Белгілі тауар нарығында сұраныс  пен ұсыныстың сәйкестігінің  бұзылуы, әлі инфляция емес. Инфляция – елдегі баға деңгейінің өсуі. Бағаның  көтерілуіне нақтылы экономикалық жағдайлар да әсер етеді. Сонымен  баға өсуінің инфляциялық себептеріне  нені жатқызамыз?

    Мысалы, экономиканың конъюнктуралық ауытқуына  байланысты бағалардың өсуін инфляцияға жатқызуға болмайды. Еңбек өнімділігі өскенде баға деңгейі төмендейді. Бірақ егер негізгі өндіріс салаларында  еңбекақы деңгейі еңбек өнімділігінен  тез өскен болса, онда ұлттық шаруашылықта «шығын инфляциясы» деп аталатын жағдай қалыптасып, бағалардың жалпы  деңгейі өседі.

    Инфляция  негізінен шаруашылықта қалыптасқан  әртүрлі диспропорцияға байланысты болатынын ескере отырып, оның негізгі  себептерін қарастырып көрелік. Инфляцияның  пайда болу себептері:

    Біріншіден, бұл мемлекеттік шығындар мен  табыстар арасында қалыптасқан диспропорция немесе тепе – теңдіктің бұзылуы. Бұл мемлекет бюджетінің тапшылығы  түрінде көрінеді. Егер тапшылық Орталық  банктің несиесі, яғни айналымға  қосымша ақша шығару арқылы қаржыланған  болса, онда бұл айналымдағы ақша массасын арттырады, сондықтан инфляцияны қалыптастыруы мүмкін.

    Екіншіден, егер инвистицияларды қаржыландыру, жоғарыда айтылған әдіспен, яғни Орталық  банктің несие беруімен жүргізілетін болса, онда бұл да инфляцияның себебіне айналуы мүмкін.

    Үшіншіден, осы күнгі экономикалық теория бағалардың жалпы өсуін ХХ ғасырда нарық  құрылымының өсуімен түсіндіреді. Бүгінгі нарық – көбіне олигополия түрінде қалыптасқан. Осы күнгі  ірі фирмалар (тауар өндірушілер, ұсынушылар) белгілі бір деңгейде нарық бағасына ықпал жасап, өз өніміне  бағаны өзі белгілей алады. Фирма  – олигополия бағаның өсуін қолдамаса  да оның деңгейін түсірмеуге ұмтылады, нарықта қалыптасқан баға деңгейінің тұрақты болуына мүдделі. Қалыптасқан  өндіріс түріне жаңа фирмалардың  келуіне шек қою арқылы олигополиялық  фирмалар жалпы сұраным мен ұсыным арасындағы диспропорцияны мүмкін болғанша ұзақ ұстап қалуға ұмтылады.

    Төртіншіден, ұлттық экономикалардың «ашыла»  түсуіне, олардың дүниежүзілік шаруашылық қатынастары жүйесіне тартылуына байланысты инфляцияның бір елден екінші елге ауысуы қауіпі артады. «Импортталған  инфляциямен» күресу мүмкіншіліктері  де шектеулі келеді. Әрине, ұлттық валютаның  бағасын арттырып импортты арзандатуға  болады, бірақ бұл жағдайда экспорт  қымбаттап, ұлттық өнімнің әлем нарығындағы  өтімділігі кемиді.

    Бесіншіден, «инфляцияны тосу» деген жағдайда байланысты инфляциялық процесс  өзін-өзі қолдап жалғаса береді. Батыс елдерінде, көптеген экономистердің пікірінше, «инфляцияны тосу» психологиясын  жеңу антиинфляциялық саясаттың  негізгі мақсаты деп анықталады.

    «Инфляцияны тосу» механизмі экономикаға қалай әсер етеді? Мәселе мынада: адамдар біраз уақыт бағалардың өсуін көріп, олардың болашақта төмендеуінен күдер үзеді де, жаппай тауар сатып алуға көшеді. Сонымен қатар олар еңбекақы деңгейін көтеру туралы үкіметке талап қояды. Еңбекақының өсуі тұтынушылық сұранымын одан әрі арттыра түседі.

    Инфляцияның себептері сан қилы, бірақ әр кезде олардың белгілі бір комбинациясы (құрамасы) қалыптасады. Айталық, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Европа елдерінде тапшылыққа байланысты өте күшті инфляция қалыптасқан. Соңғы жылдары Батыс елдерінде инфляцияның негізгі себебі мемлекет шығындарының өсуі, «баға – еңбеқақы», «инфляциялық тосу», «инфляцияның бір елден екінші елге ауысуы» және басқалары болды. Бұрынғы Кеңес Одағындағы инфляцияның негізгі себебі ретінде әкімшілік жоспарлау жүйесінде қалыптасқан экономикалық диспропорцияларды айтуға болды.

    2. Көптеген сөздіктерде баға –  тауар өлшемінің ақшалай түріндегі  құны деп түсіндіріледі. Баға - ақша соммасы.Осы үшін сатып  алушы тауарларды сатып алуға,  ал өндіруші сатуға дайын деген  ұғымды білдіреді. Нарықтық қатынастар  жағдайында бағаның ролі кез  – келген  коммерциялық ұйымдар  үшін  кенет артады.Мұндай жағдай  көптеген себептерге себепші  болады.Бағаның деңгейіне тәуелді  болатындар:

    1.Коммерциялық  ұйымдардың пайда мөлшері

    2.Ұйымдардың  бәсеке жарамдылығы, оның өнімдері

    3.Кәсіпорынның  қаржы тұрақтылығы

    Баға  өзінің макро – микро экономикалық мағынасында обьекті фактормен  өндірістің белгілі бір шарттарымен  нарықта тауарларды өткізу жағдайымен анықталады және мемлекеттің экономикалық саясатын белгілейді.Баға белгілеудің  маңызды қызметі барлық шығаратын  шығындарды жобалай отырып пайда табу.

    Баға  нарық реттеушісі. Ол тауардың нақты  түрлерін өндіруге мүмкіндік береді немесе тежейді, сұранысты шектейді немесе ұлғайтады. Ол тауардың нақты  түрлерін өндіруге мүмкіндік береді немесе тежейді, сұранысты шектейді немесе ұлғайтады. Осылайша белгілі  бір өнімнің өндіруі немесе тұтынуына  тікелей немесе жанама әсер етеді.

    Баға  шығындарды талап етпейтін ерекше күш  жігерсіз ақ кіріс әкелетін маркетингтік ең икемді элемент болып табылады. Өндірістің бәсекеге қабілеттілігі, сату көлемі, рентабельділік тағы басқа  экономикалық көрсеткіштер бойынша  дұрыс шешім қабылдауға байланысты. Өткізу бағасын белгілеу және өзгерту  кәсіпорынның баға саясатын зерттей  отырып жасайтын маркетингтік бөлімдердің  маңызды міндеті.

    Нарықтық  экономикада тауарларда бағалар  үнемі ауытқып отырады. Тауардың нақтылы түрлері және нақтылы  кезеңдері үшін бағаны өзерту бағыты әртүрлі болуы мүмкін. Сонымен  Қазақстан экономикасының жалпы  дамуына және шаруашылық жүргізушінің әрбір субъектісінде баға ерекше рол атқарады. Осыдан барып баға құрылымы жөніндегі саясатының мәндері  туындайды. Кәсіпорын шығаратын  өнімнің бағасы оны анықтайтын пайдасының маңызды факторы ғана емес, сонымен  қатар тауарды ойдағыдай өткізудің  жағдайына байланысты. Баға бұл жағдайда тәжірибелік құрал ретінде кәсіпорынға  бірқатар артқышылықтар әкеледі. Олар:

    біріншіден, сұранысты ынталандырудағы көптеген әдістерден өзгешелігі бағаны пайдалануда қосымша қаражаттарды қажет етпейді, жарнама шараларын жүргізуде орын алатын өндірісті дағдыландыру, жылжыту және тағы басқа қызметтерін атқарады.

    екіншіден, тұтынушылар белгілеген бағаны жарнама ретінде қарағанда оңай өнімді дараландыру сияқты өздеріне тауардың тартымдылығын табады.

    үшіншіден, соңында басқада ынталандыру әдісі атап айтқандай дербес сату және жарнаманы ұйымдастыру ең бастысы болып табылады. Баға оларды қолдауда ең қуатты құрал болып табылады. Бағаның тұтынуға ықпалы қандай болмақ? Ол деңгейге сай өзінің белгілерін табады.

    Белгіленетін  бағаның деңгейі сатып алушының артықшылығына оларды сол немесе басқада өнімді сатудан алатын болжамды пайданы көрсетеді. Егер де баға тауарларға тым жоғары белгіленсе, онда мұндай тауарлар сатып алынбайды. Ал сатып  алынған күнде ол аз мөлшерде өтеді. Тәжірибеде баға стратегиясының тұтас  бөлігі болады.

    Әуелі өндіріс шығындарынан әлдеқайда  жоғары сатады, ал содан соң бағаны төмендетеді.Төменгі баға стратегиясы.Бұл  сұранысты ынталандыру мақсатында жасалады. Өткізудің көп мөлшерінің нарықтағы тиімділігі және сұраныстың жоғары икемділігін сатып алушыларға бағаның төмендеуін қашан шұғыл  сезінеді және сұраныста сол уақытта  көбейеді. Кәсіпорын жаппай өндірудегі есебінен бағаның төмен деңгейін ұстап тұрады.

    Сараланған  баға стратегиясы.Бағаны  белгілеуде түрлі нарықтар олардың саралымдары және сатып алушылар үшін шегерімдермен үстемелерді бағаның орташа деңгейіне ұштастыруды көресетеді Жеңілдікті баға стратегиясы.Сатып алушылармен жұмыс істеуге бағытталады. Мұнда оларға тауарды жеңілдетілген баға ретінде ұсынуға болады.Икемді, икемділік баға стратегиясы.Баға сатып алушының мүкіншілігіне олардың сатып алу күштеріне байланысты белгіленеді. Тұрақты стандартты өзгермес стратегисыЖинақталмаған стратегиясы.Жаппай сатып алу стратегиясы.Баға деңгейінің тауар сапасына тығыз үйлестіру стратегиясы.

    Нарықтық  экономика жағдайындағы экономикалық субъектінің баға қоюы көбінесе мемлекеттің  экономикалық саясатына байланысты. Отандық кәсіпорынның көпшілігінде бағаның маркетингтік саясатымен маркетингтік бөлімдерінің менеджерлері айналысады. Кез-келген ашық акционерлік қоғамда  баға саясатын марктингті басқару бөлімінің  мамандары іске асырады. Бұл жалпы  алғанда бағаның дұрыс шешім  қабылдауына әсер етеді. Көптеген кәсіпорында  баға саясатымен экономика немесе басқа  бөлімдерінің қызметкерлері айналысатындықтан  тұтынушымен байланыс жасалмайды. Бұл  баға бойынша әрқашан дұрыс шешім  қабылдауға келе бермейді. Жоғары бағалар  тауар өткізуді тежейді. Ал төмен  бағалар бәсекелестердің назарын  аудартады, сондықтан нарықтық жағдайды үнемі талдап отыру керек. Нарық  жағдайында баға өзін құрастыратын факторларының  тығыз байланысының нәтижесі болып  табылады бұл фактор есепке алынбайынша  бағалар деңгейін анықтау мүмкін емес. Бағаға әсер ететін негізгі факторлар: өндіріс шығындары, көбіне мемлекеттің  экономикалық жағдайын және орташа салалық  өзіндік құнды бейнелейтін өндірістің қоғамдық шығындарына байланысты.

    3. Бағаның негізгі элементі өзіндік  құн, ал оның құрылымының маңызды  бөлігін материалды шығындар  құрайды. 

    Нарықтық  экономика жағдайында сұраныс нарық  экономикасының өзгеруіне әсер ететін негізгі фактор. Баға мен нарықтық сұраныс арасында тығыз тәуелділік  бар. Ол бір-бірі мен кері пропорционал байланыста болады.Тұрғындардың сатып  алу қабілеттілігі олардың ақшалай  табысына байланысты Ақша өрісінің жағдайы. Бұған кіретіндер: ақша көлемі, инфляция деңгейі, оның серпіні, ұлттық ақша бірліктерінің  және валюталық бағамдарының қозғалысы  және т.б.жатады.Бәсеке. Ол бағалық және бағасыз болады.

    Бағалық бәсеке - тауардың бағасын өзгерту  арқылы бәсекелік күрес жүргізеді. Бағасыз бәсеке – тауар сапасын  оның ерекше қасиеттерін, қауіпсіздігін, қызметін, әсемділігімен және дизайны  тағы басқа сиапттарын жақстарту  арқылы жүргізеді.

    Бағаларды мемлекеттік  реттеу. Бұл реттеу тікелей (табиғи монополия бағасын  реттеу және келісімді бағалар белгілеу) және жанама түрде жүргізіледі.Табиғи монополияға:

    - құбыр арқылы газ және мұнай  тасмалдайтын;

    - газ өндейтін;

    - көмір өндіретін;

    - теміржол және байланыс;

    - электр қуаты;

    - су шаруашылығы жүйелері;

    - коммуналды шаруашылық саласында  қызмет ететін кәсіпорындар;

    Қазақстанда оларға ҚАЗ ТРАНСГАЗ, Қзақстан Теміржолы, ҚазақТелеком, Водаканал Әуежай, т.б  жатады.

    Табиғи  монополия бағаларын қалыптастырған кезде монополияға қарсы органдар өнімнің бірлігін шығаруға кететін  шикізаттардың материалдарының  және энергия шығындарының бекітілген мөлшерінің бар жоғы олардың дұрыс  қодлдануын,пайданың және бөліну тәртібін тексереді.

    Жанама  реттеуге: салық сомасын міндетті төлемдер және айыппұлдар мөлшерін белгілеу, мемлекеттік  бағаны белгілеу бір  элементерге әсер етеуі сонымен  қатар ақша- несие саясатын реттеуі  жатады. Тауар сапасы. Жоғары сапа - жоғары баға.Тасымалдау. Ол негізі жоғары болса,  тауардың әр данасына кететін  шығындар соғұрлым аз болғаны. Бағаны төмендетуге мүмкіндік береді.Сатушы мен стапы алушы арасындағы қарым-қатынас.

    Жеткізу шарттары. Транзиттік жеткізу кезінде  тауарларды жабдықтаушыдан тұтынушыға тікелей жеткізеді. Әрбір делдал тауар өндірушінің әрбір бағасына өзінің шығындарын қосады, Осылайша тауар  бағасының елеулі түрде өсуіне әсер етеді. Барлық факторларды бағалау  тауардың түпкілікті бағасымен оның түрін анықтайды.

    Баға  саясатын дұрыс таңдау өзінше қарапайым  жұмыс емес. Ең алдымен оны және басқада баға саясатын өндіріске  енгізу үшін бағаның қазіргі жағдайындағы деңгейін күнделікті қадағалау қажет. 

    Баға  – бұл экономикалық түсінік. Оның маңыздылығын түсіндіруді де, дәлелдеуді де қажет етпейді. Адам сатып алуға  жас кезінен қатысады және тұрмыстық  деңгейде бағаның өмірде қандай рөлі бар екеніні түсінеді. Жоғары баға – заттың қымбаттылығын және оған үлкен қаражат керектігін түсіндіреді. Ал төмен баға керісінше, заттың арзандығын көрсетеді. Баға, яғни бағалар жиынтығы тек жеке емес қоғамдық категория  болып табылады. Олар тек жеке сатулар  мен сатып алулардың ғана емес сонымен бірге толықтай экономикалық процесстерді оның ішінде өндіріс тауарды  бөлу, игіліктерді алмастыру және тұтыну қызмет көрсетуді қалыптастырып  отырады. Мұндағы барлық бағалар  бірдей бағалық механизмді, құралыд  монополиялық нарықта бағаның қалай  қалыптасатынын қарастырайық. Сұраныс  қисығына сәйкес келеді, ал ұсыныс қисығы ұсыныс заңының емес нарықтық монополистке тәуелді болады. Монополист берген сұраныс арқылы тауар сатудан  пайда түсіреді. және осыны негізге  ала отырып, ұсынысты қалыптастырады. Шығару көлемін және тауар сатуды қатаң бекіте  отырып монополсит тауар бағаларын өзі бекітеді. Өйткені ол өзінің шығаруы мен  сұраныс көлемін алдын-ала болжайды және сол мөлшерде тұтынушыны қағаттандырады.

    Жетілген  бәсекенің барлық даулы жақтарымен қатар оның елеулі кемшіліктері бар. Нарықтың процесстің дайындықсыз жүруі  шаруашылық секторларының кейбір салаларының  монополиялануына әкеліп соқтырады. Жетілген бәсеке жетілмеген бәсекеге айналады. Монополия бағаға деген белгілі  бір билікті білдіреді ал, әртүрлі  алғышарттарға негізделуі мүмкін басым  бөлігін басып алу (капиталмен өндірістің шоғырлануы мен орталықтандыруы) нарықты  және баға деңгейін  бөлу жасанды  тапшылықтар  жасау тағы басқа құпия және ашық келісімдер жасау.

    АҚШ-тың  монополияға қарсы заңдары бойынша  жетілдірілген деп есептелінеді. Оның бұрынан  келе жатқан тарихы бар. Ол  үш негізгі заңдар актілеріне бағындырылған:

    Шерман  заңы (1890 жыл.) – бұл заң сауданы  құпия монополияландыруға бір салады жалғыз үстемдік етуге баға жөнінде  келісімге келуге тиым салады.

    Клейтон заңы (1914 ж.) - өткізу саласындағы шектеу іс-әректіне баға алалаушылығына барлық жағдайда емес тек күнделікті бәсекенің  ерекшелігіне байланысты бірігудің  кейбір түрлеріне тиым салынады.

    Робинсон  Пэтман заңы (1936 ж.) – «баға алалаушылығы», «баға қайшысы» тағы басқа  сауда  сал

    1950 жылы Клейтон аңына Сэллер  Кефобер түзету іқабылданды. Заңсыз  бірігу ұғымы пысықталды. Активтерді  сатып алу арқылы бірігуге  тиым салынады. Егер Клейтон заңы  ірі фирмалдың көлбеу бірігуне  кедергі қойылса, Сэллер Кефобер  тікелей бірігуді шектеді. 

    Тресттерге  қарсы заңдарды жүзеге асырушы ұйымдардың алдында тұрған аса қиын міндетмынаған  саяды: монополиялық факті неден  тұрады?

    Бұл мәселені мемлекет тұрақты шешіп  отыру және қандай баға деңгейін есептеуге  болады.

    Демпинг бағаларын жоғары тиімділік жағдайында қалыптасқан төмен бағаларға  қарай асыруға болады. Жалпы төтенше  бағалармен стауға тиым сала отырып, тресттерге қарсы заңдар кімді қорғайды? Бәсекені ме, әлде бәсекелестер тобын ба?

    Мұның бәрі жай академиялқы сұрақтар емес, теориялық сұрақтар. Мысалы: Робинсон Пэтман заңы баға алалаушылығына тиым салады, сатып алушының  белгілі  бір тобына бағаны төмендететін  ірі бөлшек сауда дүкендері мен  супермаркеттеріне. Бірақ майда  сауда фирмалырна қарсы мұны істей  алмайды. Сонда бұл заң кімге  қарсы бағытталған және кімнің мүддесін қорғайды. Пол Самуэлсонның пікірінше, бұл заң  бәсекені шешуге көмектесті.

    Тұтынушылардың  пайдасына бағаны төмендетудің орнына ол тиімділіг төмн көптеген кәсіпорындарды сақтауға бағытталған. Тресттерге қарсы  заңдар өз тьауарын ірі кәсіпорынға  қарағанда жоғары бағамен сататын  майда фирмаларды қорғағанна не ұтты? Өйткені тұтынушылар супермаркеттерге баға алалаушылығына тиым салғанна кейін  жоғары баға  төлеуге мәжбүр болады.

    Монополияға қарсы заңды заңдарды жүзеге асырушы  мемелекеттік қызметтер 2 принципті  басшылыққа алады:

    - Заңды қатаң сақтап отыру

    - Парасаттылық ұстану 

    Өйткені көп жағдайда тресттерге қарсы заңдардың  ресми жалпы түрде жазылғаны  сонша, АҚШ федералдық соты осы заңның қолдану салалран іс іс істемекші  болған қандай да болсын келісімге  келуші 2 жақты жатқыза алады. Сондықтан  парасаттылық принципі бойынша тек  жөнсіз ақылға сыймайтын сауданы  шектеулер ғана Шерман заңдарының қолдану  саласына жатады. Бірақ ақылға сыймсыз  шектеулер деп нені есептеуге  болады. Бұл мәселелердің барлығы  тресттерге қарсы заңдарды жүзеге асырудың қандай қиын екенін көрсетеді.

    Мемлекет  қиратушы монполизм қауіптілігімен бәсекені шектеу қаупінің (мемлекеттің  қандай да болсын араласуы тіпті бәсекені қолдану мақсатымен әрбір бәсекелік  мүмкіндігінің шектеуге әкеліп соғады) арасындағы жіңішке соқпақ жолда  өзін тең ұстауға тиісті. Монполияға қарсы істер өндірушінің (тұтынушының) бір тобына басқа топтардың есебінен барынша жеңілдік жасаудың орнына бәсекені қолдауы керек. 

    9-тақырып. Нарықтық экономикаға көшу жағдайында бағаны мемлекеттік реттеу

    Негізгі сурақтар:

    1. Дүниежүзілік бағалар және олардың түсінігі

    2. АҚШ, Жапония, Франция елдеріндегі  бағаның қалыптасуы

    1. Экономикасы нарықтық экономикаға  негізделген жекелеген елдер  бағаларының қандай мемлакеттік  реттеуі  ережелері мен әдістері  көмегімен жүзеге асыратындығын  қарастырайық. АҚШ-та ішкі нарықтығы  көтерме және көрнекті  бағалардың  өсу қарқыны 70 жылдары байқалды.

    Сырғымалы инфляция қарқынды инфляцияға өтуі елдің  экономикалық стратегиясынын модификациялау қажеттілігі себеп болады. Мемлекеттің  инфляцияны жеңілдетіп төмендету, инфляцияны жеңулі бірінші бағаларға тікелей  бақылау әдісін қолданды. 1981 ж. АҚШ  президенті мұнай және мұнай өнімдері бағаларын ішкі бақылауда алып тастады.

    Дамыған нарықтық экономикалық елдерде бағаны қалыптастырудың жалпы қағидаттары  мен әдістері жасақталынған. Мемлекеттік  ұйымдар ұлттық экономика үшін шешуші маңызы бар тауарлар мен нақты  қызметтерге нақты баға белгілеу қызметін, сондай-ақ бағаны реттеу мен  оған бақылауды жүзеге асыруды өзі  атқарады. Әр түрлі елдерде өнімдер  мен қызметтерге бақыланатын  бағалар үлесі 10%- дан 30%-ға дейін  ауытқидыБағаны мемлекеттік реттеу өндірушілердің монополизмін, шикізат  пен отын - энергетика ресурстарына, алғашқы қажеттіліктегі (бірінші  қажетті) тауарларға бағаның бірден (күрт) өсуін болдырмау, қалыпты бәсекелестік үшін, жағдайлар жасау үшін жүзеге асырылады. Мемлекет тарапынан өндірушілерге  ықпал етудің шаралары тікелей (баға белгілеудің белгілі ережелерін анықтау жолымен), жанама (қаржы-несие  механизмі, еңбекақы төлеу салық салу сияқты экономикалық тұтқалар арқылы). Көптеген дамыған мемлекеттерде заңдар, жарлықтар, қаулылар түрінде бағаны мемлекеттік реттеудің құқықтық негізі жасалынған. Бағалар, олардың деңгейі мен динамикасы туралы статистикалық ақпараттар жариялау жолға қойылған. Бұл мәліметтер табыстар деңгейін реттеу мен оларды индексациялау пайдаланылады. Бірде-бір ел өнімдердің бағасын, соған орай негізгі азық-түлік өнімдердің бөлшек сауда бағасын мемлекеттік реттеусіз өз іс-әрекетін жүзеге асыра алмайды.

    Бағаны  мемлекет тарапынан реттеу фермерлік  бағаларды қолдау түрінде жүзеге асырылады, яғни ұлғаймалы ұдайы өндіріс үрдісін қамтамасыз ететіндей табыстар мен қор жинауды қамтамасыз етуі тиіс.

    Ұлттық  бағалардың әлемдік бағалардан пайыздық басым болуы түріндегі қолдау деңгейі жоғары болып табылады. Мысалы: Еуропа Одағы бойынша 23%-28%, Швейцария-50%, Швеция-30%-35%, АҚШ-40%, Жапония-40%.  Көптеген елдер сыртқы нарықтың әсерінен ішкі экономиканы қолдау саясатын жүргізеді, атап айтқанда, сыртқы және ішкі бағалардың деңгейі мен ара-қатынасының сейкестілігін  қадағалау жолымен, ішкі нарыққа  келіп түсетін тауарлар көлемін  реттеу арқылы жүзеге асырылады.  Негізінен  бағаларды бақылау бағаөзгерісін  және бағаға қатысты заңдардың сақталуын  қадағалау түрінде жүзеге асырылады. Бағаға қатысты заңдарды, баға белгілеу мен бәсекелестік мәселелерін реттейтін  басқа да нормативтік актілерді  бұзған жағдайда көптеген елдерде қатаң  экономикалық санкциялар қолданылады.  Ерекше әлеуметтік маңызы бар салалар  мемлекеттің бақылауында болады. Атап айтқанда, отын-энергетика кешеніңдегі  бағалар, дәрі-дәрмектердің, негізінен  азық-түлік тауарларының бағалары, темір жол, пошта, телеграф тарифтері. Азық-түлік бағаларының еркін  ауытқуына жоғары және төмеңгі шек  аралығындағы «коридор» шегінде  ғана жол беріледі.  Бағаны мемлекеттік  реттеу әдістеріне ұлттық ерекшелікте, шикізат ресурстарының болу-болмауы, саяси факторлар, әлемдік еңбек  бөлінісіндегі елдің орны әсер етеді.

    2) АҚШ. АҚШ-та 70-ші жылдардың басынан бастап инфляцияны ауыздықтау мақсатында бағаны тікелей реттеу әдістері қолданылады. Бағаны орталықтан бақылау жүзеге асырылады. Дегенмен баға мен еңбекақыны тоқтатып тастау капитализмнің салааралық ағылуын шектеді, инвестициялық белсенділікті бекітеді, іскерлік белсенділікке кері әсерін тигізді, табыстардың өсуін ұстап қалды. Осыған байланысты 70-ші жылдардың ортасынан бастап бағаны тікелей бақылау өзгертілді. Баға негізінен мұнай-газ секілді энергия көздеріне ғана тертелетін болды. Ал 80- ші жылдардан бастап мұнай мен мұнай өнімдеріне ішкі бағаны бақылау өзгертілді.  Қазіргі кезде АҚШ-та бағаны тікелей реттеу тауар топтарының шектелген түрлері бойынша ғана жүргізіледі. Барлық күш елдегі экономикалық жағдайларды жалпы жақсартуға ықпалын тигізетін нарықтық тұтқалар мен реттеудің жанама әдістерін белсенді пайдалануға жұмсалады.

    Франция. Бұл мемлекет өнеркәсібі дамыған елдердің ішінде 1947-1986 жылдарға дейін бағаны мемлекеттік реттеудің қатаң тәртібін қолданған бірегей мемлекет болып табылады. Қазіргі кезде баға белгілеудің еркін қағидаты қолданылады. Сонымен бірге мемлекет ауыл шаруашылық өнімдеріне: газға, электр энергиясына, транспорттық қызметтерге бағаны тікелей реттеу әдістерін қолданады немесе бәсекелестік жағдайда бағаларды бақылауды жүзеге асырады.   Францияда бағалардың 20%-ын мемлекет реттейді, ал қалған 80%-ын еркін нарықтық баға тәртібінде. 40-жылдарға жуық баға мемлекет тарапынан қатаң реттеліп келді. 1986 жылдан бастап мемлекеттік бақылаудан өндірілген өнімдердің бағасының 80%-дан астамы босатылды.