Әкімшілік жауапкершілік әкімшілік мәжбүрлеудің бір түрі ретінде

1-ТАҚЫРЫП. ӘКІМШІЛІК ЖАУАПКЕРШІЛІК ЖӘНЕ ОНЫҢ МАҒЫНАСЫ.

1.1. Әкімшілік жауапкершілік әкімшілік мәжбүрлеудің бір түрі ретінде.

 Республикада қоғамдық  тәртіпті, басқару тәртібін орнату, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын  жүзеге асыру, азаматтардың демалу  мен еңбек етуі үшін колайлы  жағдайлар туғызу мақсатында  сақталуы кажетті болатын ережелер  өте көп. Ондай ережелерге жолда  жүру, санитарлық, мал дәрігерлік, өртке  қарсы, кедендік, кауіпсіздік, табиғи  ресурстарды қорғау ережелері  жатады.Егер осы ережелердің бұзылуы  үлкен қоғамдық зиян келтіретін  болса, онда олар қылмыстық жауапкершілік ты туғызады. Көпшілік құқық бұзушылықтар мардымсыз қоғамдык зиян келтіреді. Сондықтан ондай кұқық бұзушылықтар әкімшілік құқық бұзушылықтар деп саналады және әкімшілік жауапкершілік ты тудырады.

     Әкімшілік  жауапкершілік қылмыстық, азаматтық және тәртіптік жауапкершілік тармен қатар заңдық жауапкершілік тардың бір түрі болып табылады. Оны мемлекет жауапкершілік тың негіздерін, бұзушыларға қолданылуы мүмкін болатын шараларды, құқық бұзушылық туралы істерді қараудың және осы шаралардың орындалу тәртібін айқындайтын құқықтық нормалар шығару жолымен белгілейді.

1.2. Әкімшілік жауапкершілік заңи жауапкершілік тың бір түрі ретінде.

Әкімшілік жауапкершілік ты заңдық жауапкершілік тың барлық түрлері үшін жалпы ортақ болатын кейбір белгілері сипаттайды. Біріншіден, ол мемлекеттік мәжбүрлеу болып табылады. өйткені биліктік өкілеттіктер мемлекеттік билік органдары арқылы жүзеге асырылады. Екіншіден, бұл заңдылық пен құқықтық әділеттіліктің жалпы қағидаларына бағынатын құқықтық мәжбүрлеу.Үшіншіден, ол құқық бұзушылар үшін құқықтық норманың санкциясында қаралған жағымсыз салдарлардың туындауына әкеп соқтырады. Төртіншіден, әкімшілік жауапкершілік тың шараларына әрекет пен бұзушыға мемлекет атынан берілетін қорытынды құқықтық баға болады.

Әкімшілік жауапкершілік ты заңдық жауапкершілік тың барлық түрлері үшін жалпы ортақ болатын кейбір белгілері сипаттайды.

  1)Ол мемлекеттік мәжбүрлеу  болып табылады.Өйткені ол биліктік  өкілеттіктер мемлекеттік билік  органдары арқылы жүзеге асырылады.

  2)Бұл заңдылық пен  құқықтық  әділеттіліктің жалпы  қпғидаларына бағынатын құқықтық  мәжбүрлеу.Әкімшілік жауапкершілік онын көлемі мен шегін құқықтық регламентациялау, нақты әкімшілік жазалардаын негіздемелері,мазмұныны жүзеге асырудың процессуалдық нысандарын нормтивтік белгілеу негізінде қолданылады.Әкімшілік жауапкершілік тың құрмдақ элементтерін реттейтін нормалар жиынтығы әкімшілік құқықтын дербес институты болып табылады.

  3)Ол құқық бұзушылар  үшін құқықтық норманың санкциясында  қаралған жағымсыз салдарладың  туындауына әкеліп соғады. Әкімшілік  жауапкершілік шаралары өзінің мазмұны бойынша ӘҚБтК- те қаралған бұзушылардың құқықтары мен бостандықтарын жоюдан немесе шектеуден көрініс табады, өйткені басқаша жолмен бір тұлғаларға мәжбүрлеп ықпал жасау мүмкін емес.Құқық бұзушы үшін жағымсыз салдарлар моральдық яғни ескерту, материалдық яғни айыппұл, тәркілеу, өтемін төлеп алып қою немесе дене күшін жұмсау сипаты бар әкімшілік қамауға алу кемтарлық көру немесе шектеулер түрінде туындауы мүмкін.

  4)Әкімшілік жауапкершілік тың шараларында әрекет пен бұзушыға мемлекет атынан берілетін қорытынды құқықтық баға болады.Нақ осы әкімшілік жаза құқық бұзушылармен күресуде соңғы инстанция болып табылады, сөйтіп куәгер жасалынған бұзушылықтын сипаты мен қоғамдық қауіптілікке сәйкес әкімшілік жазаға тартылады.

Жалпы алғанда заңдық жауапкершілік тың және соның ішінде әкімшілік жауапкершілік тың және соның ішінде әкімшілік жауапкершілік тың бұл белгісі оның ерекшелігін өте айқын білдіреді, атап айтқанда: мемлекеттің атынан кінәлі мінез –құлықты айыптау, құқық бұзушыны мемлекеттік тұрғыдан ұялту.

  5)Заңдық жауапкершілік әрқашанда құқық бұзушылықтың нәтижесі ретінде қаралып келеді, яғни бұл, тапсырылған іс үшін, алға қойылған міндетті орындау үшін жауапкершілік ретінде түсініледі, ол құқықтық міндет немесе борыш ұғымымен сәйкес болған кезде,дұрыс деп аталатын жауапкершілік тан айырмасы, өткенге мән беретін  ретроспектті немесе жағымсыз жауапкершілік .

 Әкімшілік мәжбүрлеудің бірнеше айрықша белгілері бар, олар оны мемлекеттік мәжбүрлеудің дербес бір түрі ретінде бөлуіне мүмкіндік береді. Әкімшілік мәжбүрлеуді сипаттайтын негізгі белгілеріне мыналар жатады.Әкімшілік мәжбүрлеу мемлекеттік мәжбүрлеудің ерекше түрі болып табылады, онын міндеті көпшілігінде мемлекеттік басқару аясында қалыптасатын қоғамдық қатынастарды қорғау.Әкімшілік мәжбүрлеу шараларын тиісті органдар мен лауазымды адамдар атқарушы билікті іске асыру процесінде пайдаланады, бұл олардың мемлекеттік –биліктік өкілеттіктері көрінісінің нәтижесі болып табылады.Әкімшілік ықпал етудің барлық шараларына биліктік-мәжбүрлеу сипаты тән.Әкімшілік мәжбүрлеудің бұл белгісін ерекше атап айту қажет, өйткені кейбір авторлар әкімшілік ықпал жасаудың бірқатар шараларының : карантин қоюдың ,кедендік тексерудің мәжбүрлеу сипатын мойындамайды, оларды құқықтық тыйым салумен және міндеттермен, құқықты міндеттейтін нормаларының өздерімен теңдестіріледі,олар әрине, мәжбүрлеу шаралары болып табылмайды. Сонымен бірге, карантин, кедендік тексеру және өзге де осы сияқты мәжбүрлеу шаралары туралы айтқанда , жалпы тыйым емес, құқық нормаларының диспозициялары емес, керісінше мемлекеттік органдардың, лауазымды адамдардың тікелей жедел қызметінен, адамдардың мінез-құлқына, олардың еркіне тікелей ықпал ететін нақты актілерінде карантин аумағындағы адамдардың обсерваторға орналастырылуы, жолаушылардың жеке басына тексеру жүргізу, т.б көрініс табатын мемлекеттік мәжбүрлеудің нақты шаралары еске алынып отыр.Сонымен бірге өздеріне арналған белгіленген ережелерді карантин режимін, тексеру тәртібін, және солармен байланысты нақты мемлекеттік әрекеттерді тиісті субьектілердің өз еріктерімен және саналы түрде орындаулары олардың обьективтік мәжбүрлік мазмұнын- олардың жеке басының бостандығына, жеке басы мен мүліктік тиіспеушілігіне қатал құқықтық шектеулер болуын жоймайды.Әкімшілік мәжбүрлеу өзінің мазмұны бойынша жеке басылық, ұйымдастырушылық немесе  мүліктік сипаты бар шектеулер болып табылады, яғни, олар қандай да бір жағымсыз салдарлар нысанында адамдардың сана сезімі мен мінез-құлқына сырттай мемлекеттік-құқықтық психикалық немесе күштеп ықпал етуден тұрады.

1.3. Әкімшілік жауапкершілік тың түсінігі және оның ерекшеліктері

   Әкімшілік  жауапкершілік – бұл әкімшілік-құқықтық санкцияларды жүзеге асыру, уәкілетті органның немесе лауазымды адамның құқық бұзушылық жасаған азаматтар мен заңды тұлғаларға әкімшілік шаралар қолдануы.

Әкімшілік жауапкершілік — азаматтар мен лауазымды адамдардың өздерінің әкімшілік құқық бұзушылық әрекеттері үшін заң алдындағы жауапкершілігінің бір түрі. Кінәлі адамдар өзі құқық бұзған уақытта және территорияда қолданылатын заңдар негізінде әкімшілік жауапкершілік қа тартылады. Қазақстан Республикасында 1984 жылы 24 наурызда қабылданған (1995 жылы 1 сәуірде бірнеше рет өзгерістер мен толықтырулар енгізген) “Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі” қолданылады. Осы құжат бойынша әкімшілік жауапкершілік қа құқық бұзған сәтте 16 жасқа толған азаматтар ғана тартылады. Әскери қызметшілер мен әскери жиындарға шақырылатындар, ішкі істер органдарының қызметкерлері әкімшілік құқықты бұзған ретте тәртіптік жарғылар бойынша жазаланады. Қазақстан Республика Парламентінің депутаттарын — сәйкесті Парламент палатасының, жергілікті мәслихат депутаттарын — сәйкесті өкілетті органның келісімінсіз, ал Қазақстан Республикасының судьяларын Қазақстан Республика Президентінің келісімінсіз Әкімшілік жауапкершілік қа  тартуға болмайды. Сондай-ақ республикадағы шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдарды, өзінің іс-әрекетіне есеп бере алмайтын, есі дұрыс емес адамдарды т.б. әкімшілік жауапкершілік а  тартуға қатысты мәселелер қолданыстағы әкімшілік кодексте егжей-тегжейлі көзделген.      

 Әкімшілік  құқық бұзушылық жасаған  кінәлі адамға өкілетті мемлекеттік органдар әкімшілік жауапкершілік   түрінде  мемлекеттік  мәжбүрлеу шараларын қолданады. Әкімшілік жауапкершілік ты  сот және Парламент, Президент, Үкімет, заңды негізде  мемлекеттік жергілікті өкілді және атқарушы органдарда белгілеуге құқылы. Әкімшілік жауапкершілік ті реттейтін негізгі нормативті-құқықтық акт - ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексі (2001 жылы 30 қаңтарда қабылданған). Әкімшілік жауапкершілік қа мынадай белгілер тән:

1) құқықтық тәртіпті бұзудан  қорғау  құралы болып табылады;

2) әкімшілік жауапкершілік ты заңдар, заң күшіндегі  актілер немесе олардың әкімшілік  құқық бұзушылық туралы нормалары белгілейді;

3) әкімшілік жауапкершілік тың негізі - әкімшілік құқық бұзушылық;

4) әкімшілік құқық бұзушылық  жасағаны үшін әкімшілік жаза  қарастырылған;

5) әкімшілік жазаны  мемлекеттік басқару органдары және олардың лауазымды тұлғалары өздеріне бағынышты емес құқық бұзушыларға қолданады;

6) әкімшілік жазаны қолданғанда  бас бостандығынан айырлмайды  және жұмыстан шығару негізі  болып табылмайды;

7) әкімшілік жауапкершілік шараларын әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша  реттейтін заңға сәйкес қолданады.     

Әкімшілік жауапкершілік қа  әкімшілік құқық бұзушылық жасаған кезде 16 жасқа толған  тұлғалар тартылады.    

 Кәмелетке толмағандардың  әкімшілік - құқықтық жауапкершілік қе тартылуына келер болсақ,  16 жастан 18 жасқа дейінгі әкімшілік құқық бұзушылық жасаған  тұлғаларға кәмелетке  толмағандардың істері  бойынша Комиссия туралы жағдаймен қарастырылған шаралар қолданылады. Қазіргі уақытта  Қазақстан кәмелетке жасы толмағандардың құқық бұзушылықтарын қарау үшін Ювеналдық юстиция енгізіліп отыр.

Әскери қызметкерлердің жауапкершілігі. Әскери қызметкерлер және  әскери міндетін өтеуге шақырылғандар, Ішкі Істер органдарының қатардағы  және басшылық ету құрамындағы  тұлғалар әкімшілік құқық бұзушылық жасағанда  тәртіптік жарғылары бойынша жауапкершілік ке тартылады. Осы аталған  тұлғалар жер қойнауын, жер  және су ресурстарын, атмосфераны, жан-жануарлар мен өсімдік әлемін тиімді пайдалану және қорғау ережелері мен нормаларын  бұзғаны үшін, жол жүру режелерін, кедендік ережелерді, карантин бойынша ережелерді бұзғаны үшін және контрабанда үшін жалпы негізде   әкімшілік  жауапкершілік қа тартылады.        

 Осы аталған тұлғаларға  әкімшілік қамау қолданылмайды.      

 Шетел азаматтары мен  азаматтығы жоқ тұлғалардың жауапкершілігі. ҚР территориясындағы шетел азаматтары  және азаматтығы жоқ тұлғалар  жалпы негізде  әкімшілік жауапкершілік ке ҚР азаматтары сияқты тартылады. Ал диплматиялық қорғаншылықты пайдаланатын тұлғалар әкімшілік құқық бұзушылық жасаған кезде әкімшілік жауапкершілік ке тарту ҚР заңдарына және сәйкес елмен жасасқан халықаралық шарттарға сай жүзеге асырылады.

1.4. Әкімшілік жауапкершілік туралы заңнамалардың жүйеcі. Полицейлік құқық.

Нормативтік актілерді жүйеге келтірудің мақсаты құқықтық материалдарды тәртіпке келтіріліп, оларды белгілі бөлімдермен таралауға орналастыру, яғни саралау болып табылады. Қажет болған әкімшілік жауапкершілік туралы заңды іздестіріп табу ісін жеңілдету үшін жүйелеу ыңғайлы және ол заңдылық талаптарын орындау шарты қызметін атқарады және бұл құқықтағы кездесіп қалуы мүмкін кемшіліктердің қарама-қайшылықтарды болдырмау жолын қарастыру болып табылады.

Әкімшілік жауапкершілік туралы заңнамаларды бір жүйеге келтіруге заң шығарушылар, құқық қолданушылар және барлық азаматтар да мұқтаж.

Жалпы, құқық теориясына сәйкес заңнамаларды жүйеге келтірудің қазіргі уақытта үш түрі белгілі. Олар:

1. Инкорпорация;

2. Кодификация;

3. Консолидация.

Нормативтік-құқықтық актілерді жүйелеу – құқық нормаларын тәртіпке келтіруге және жүйеге келтіруге және бұл өңдеу оларды біртұтас келісілген жүйеге келтіруге бағытталған әрекеттер.  
Қазіргі кезде нормативтік актілерді жүйелеудің мынадай түрлері қолданылады: кодификация, инкорпорация, консоли-дация.  
Кодификация – мемлекеттің құқықтық-шығармашылық органдарының жаңа жинақталған, жүйеленген нормативті-құқықтық актілерді, әрекеттегі заңдарды терең және жан-жақты өңдеу арқылы құратын әрекеттері.  
Кодификациялық жұмыстар – олардың терең талдануы-ның бағытына байланысты бірнеше түрлерге бөлінеді: жалпыға бірдей (заңдардың көпшілік бөлігі негізгі өңдеуге жарайды және нәтижесінде жинақталған кодификацияланған актілер заңдардың негізгі сапалары бойынша құрылады); сапалық белгі – белгілі сапалық құқық нормаларын не қосымша сапалық заңдарды қайта өңдеу және біріктіру (қылмыстық кодекс, азаматтық кодекс, азаматтық іс жүргізу кодексі, т.б.).  
Арнайыланған – әр түрлі нормативтік актілердегі шашыл-ған нормативтік не басқадай жекелеген құқық институтын және оларды тұтас кодификацияланған актіде біріктіру (орман кодексі, әскери кодекс, әкімшілік құқық бұзушылардың кодексі).  
Кодификация – кодекстерді, уставтарды және заңдар негізін құрумен белгілі болады:  
• Кодекс – құқық нормаларының қатаң түрде белгілен-ген тәртіппен заңды актілерді біріктіруші, қоғамдық қатынастардың қандай болмасын саласын (аясын) реттеуші;  
• Устав (ереже) – жекелеген ведомстволардың, министр-ліктердің, ұйымдардың жұмысын реттеуші нормалары бар акті;  
• Заңдардың негіздері – одақтық (федералды) мемлеке-тіне белгілі аядағы мемлекеттік басқарудағы не құқық саласындағы маңызды ережелерді белгілейтін нормативті-құқықтық акт.  
Инкорпорация – жүйелеудің нысаны, бұл процесте әрекеттегі нормативтік-құқықтық актілер тұтас бір жинаққа бірігеді не белгілі тәртіппен мазмұндарын өзгертпей жинақ болады (әрекеттегі заңдарды сырттай өңдеу).  
Нормативті-құқықтық актілердің инкорпорациясы субъектілеріне байланысты арнайылыққа және арнайы еместікке бөлінеді.  
Арнайы инкорпорация арнайы өкілеттігі бар мемлекеттік органдармен шығарылады және өзіне тән «құқықтың қайнар көзі» ретінде қызмет етеді. Инкорпорацияның мынандай түрлері болады:  
• Хронологиялық инкорпорация бұл процесте норма-тивтік-құқықтық актілердің қабылдану тәртібіне байланысты құқық салаларынан тәуелсіз топтасады (мысалы, мынандай басылымдарды «Собрание законодательства РФ», «Собрание актов Президента и Правительства РФ» әр түрлі жекелеген министр-ліктердің және ведомстволардың), жинақтардың ерекше түріне Заңдар жинағы (Свод законов) жатады. 
• Пәндік инкорпорация сапалық белгі бойынша нормативтік материалды топтастыру түрінде жүргізіледі, яғни құқықтық институттар мен мемлекеттік әрекеттер аясында, т.б.  
Арнайыланған емес дегеніміз – ұйымдар не жекелеген адамдар өздерінің ынтасымен және өздерінің тәрбиелік мақсаттарымен әрекеттегі нормативтік актілерді тәртіпке келтіруі. Сондықтан оны өз қызметі үшін пайдаланушылар үшін міндеттілік сипатта болмайды. Бұл заңдарды сырттай өңдеу, яғни ведомстволар, ғалымдар және тәжірибешілер қолдануы үшін жасаған әр түрлі пәндік-тақырыптық заңдардың жинақтарына анықтама шығаруы.  
Консолидация – қоғамдық қатынастардың бір және бірнеше шеңберде әрекет ететін бірнеше нормативтік-құқықтық актілердің қосылып жинақталған біртұтас нормативтік-құқықтық актіге айналуы және актілердің мазмұндары өзгерусіз қалады.  
Көбінесе құқықтық тәжірибеде көптеген әр түрлі кездерде қабылданып, қоғамдық қатынастардың біржақты аясын реттейтін нормативтік актілерді, сондайға өкілеттілігі бар құқықтық шығармашылық органдары не лауазымды адамдар бірге жинап, солардың негізінде біртұтас нормативті актілер жасайды. Мұндай жағдайда бұрынғы құқықтық ұйғарымдар сыртқы жағының көрінісінен өзгеріп белгілі редакциялық өзгерістерге түсетіні түсінікті, бірақ олардың бастапқы мазмұны және бағыты өзгермейді. Сонымен, нормативтік-құқықтық актілерді консолидациялау қандай болмасын қоғамдық қатынастар қалпындағы көпшілік әр түрлі нормативтік ұйғарымдарды алып тастау мақсатында және құқықтық реттеудегі бірлікті қамтамасыз ету үшін жүргізіледі.

Әкімшілік жауапкершілік туралы заңнамаларды сатылап жүйелегенде:

1) Конституция, конституциялық заңдар, кодекстер, ең әуелі ӘҚБтК, заңдар;

2) Қазақстан Республикасы Президентiнiң Конституциялық Заң күшi бар Жарлықтары; Қазақстан Республикасы Президентiнiң Заң күшi бар Жарлықтары; Қазақстан Республикасы Президентiнiң өзге де нормативтiк құқықтық Жарлықтары;

3) Қазақстан Республикасы Парламентi мен оның палаталарының нормативтiк қаулылары;

4) Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң нормативтiк қаулылары;

5) Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесiнiң, Жоғарғы Сотының және Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының нормативтiк қаулылары;

6) Қазақстан Республикасының министрлерi мен өзге де орталық мемлекеттiк органдар басшыларының нормативтiк құқықтық бұйрықтары;

7) орталық мемлекеттiк органдардың нормативтiк құқықтық қаулылары;

7-1) орталық мемлекеттiк органдар ведомстволары басшыларының нормативтiк құқықтық бұйрықтары;

8) мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің нормативтік құқықтық қаулылары, әкімдердің нормативтік құқықтық шешімдері.

Полицейлік құқық

         Еліміздің Ата заңының 1-бабында «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады...» деп жазылған. Осындағы «демократиялық», «зайырлы», «құқықтық» және «әлеуметтік» деген сөздер мемлекетіміздің әлеуметтік міндетін, қызметінің мазмұнын айқындап тұрса керек. Сондықтан, көптің көңілінен шыққандай осынау аса қадірлі құндылықтарды іске асыру үшін аталған міндеттерге сәйкес келетін мемлекетік тетік құру мәселесі пайда болды. Осы жерде мемлекеттің қоғамда болып жатқан әлеуметтік үдерістерге тигізетін бірден-бір реттеуші әсері оның полицейлік функциясы арқылы жүзеге асатынын ескергеніміз жөн сияқты. Егер тарихқа жүгінсек, сонауі ерте заманда пайда болған полицейлік функция сан алуан мемлекеттердің әр түрлі басқару жүйесіне орай талай-талай өзгерістерге ұшырап келе жатқаны да анық. Сол үшін де, мемлекеттің полицейлік функциясы мен мемлекеттік полиция органдары қызметінің арасындағы өзара байланысты дөп басып айтудың өзі қиын. Міне, аталмыш мәселенің дүние жүзі ғалымдары үшін өзекті тақырыпқа айналып отыруының мінісі де осында жатса керек. Біз қазақ тіліне аударып, көпшілікке ұсынып отырған жинақ та (“Полицейское право России: проблемы теории”) осы мәселеге арналған. Басылымда мемлекеттің полицейлік қызметінің тарихына, мемлекеттік полиция органдарының қалыптасуы мен дамуына жан-жақты талдау жасалады. Мемлекеттің функциялары жүйесіндегі полицейлік міндеттер кеңінен әңгімеленеді, толыққанды сараптамадан өтеді.

           Заң ғылымдарының докторы, полковнигі И.И.Мушкет пен заң ғылымдарының докторы, профессор Е.Б.Хохловтың еңбектерінде мемлекеттің полицейлік функциялары тарихын  үш кезеңге бөліп қарастырады:

1. ХІІ–ХV ғасырларға  дейін;

2.ХVІІІ ғасырлардың соңына  дейін;

3. ХІХ–ХХ ғасырлар.

Мемлекеттің полицейлік функциялары туралы алғашқы көзқарастардың пайда болу кезеңінен бастап күні бүгінге дейінгі әлемдік тарихына барлау жасалуы полицейлік құқықтың құндылығын артқан. мемлекеттің қоғамда  болып жатқан әлеуметтік  үрдістерге  тигізетін реттеуші әсері, мемлекеттің полицейлік функциясы деп анықталып келген мемлекеттік функция шеңберінде жүзеге асырылады. сонау ерте заманда пайда болған полицейлік функция мемлекетпен бірге  өзгеріске ұшырап отырды. уақыт өте келе мемлекеттік органдар жүйесі құрылып, осы функцияны іске  асыруды маманданды. Сөйтіп, мемлекеттің полицейлік функциясы және мемлекеттік полиция органдарының қызметі өзара байланысты категориялар болып  табылады, тіпті, тарих дамуының белгілі бір кезеңдерінде мемлекеттің полицейлік функциясы жүзеге асыру қызметін мемлекеттік полиция қызметімен бірдей деп қарастыруға болатын. Алайда, әлеуметтік құқықтық мемлекет жағдайында мұндай ұқсастыру дұрыс болмас. сондықтан, мемлекеттің полицейлік функциясы ұғымын, оның мазмұнын, полиция функциясымен арақатынасы, тарихи дамуын зерттеу заң ғылымының алдында тұрған өте өзекті мәселеге айналып отыр.

Мемлекет дамуының көзбен шолып өтерлік тарихи кезеңінде мемлекеттің полицейлік қызметінің мамандану үрдісі байқалады. Бастапқыда полиция функциясын мемлекеттік құрылымдар  ғана емес басқа әлеуметтік институттар (патриархалды отбасы, шіркеу және т.б.) атқарады. Мемлекеттің әлеуметтік байланыстарға араласуы Еуропада абсолюттік монархиялар болған кезде өзінің шарықтау шегіне жетті, дәл сол кезде мемлекет полицейлік мемлекет ретінде қалыптасты. Бұл кезеңде мемлекеттік аппараттың бүкіл қызметі полицейлік қызмет деп түсіндірілді, атап өтетіні бұл қызмет заң шығарушы, сот және әкімшілік билік нысанында іс жүзіне  асырылытын, сыртқа –жеке азаматтарға және мемлекеттік емес әлеуметтік  құрылымдарға қатысты бағытталған, ал соңғыларын осы жағдайға орай мемлекеттік емес деп қарауға болмайтын еді.

Полицейлік қызметінің басты қызметі, бір жағынан, іс жүзінде бар әл ауқатты бұзатын іс–әрекеттердің ізін кесу, ал, екінші жағынан, халық игілігінің одан әрі дамуына ықпал ету болып табылады деген ереже аксиома болып саналатын. Полицейлік  функциясының  дамуының соңғы сатысын сипаттағанда, ұран деңгейінде болса да, рационалистік негізде қоғам құруға тырысатын және әлеуметтік үрдістерді басқаруды ұйымдастыру кезінде дәлме–дәл таптық, яғни, сословиелік көзқарасты жүзеге асыратын.

  1.5. Әкімшілік жауапкершілік ты қолдану: мақсаты, қағидалары және құқықтық салдары.

Әкімшілік жауапкершілік ты әкімшілік құқық бұзушылық үшін құқықтық жауапкершілік ретінде қарауға болады. Бұл орайда мынаны ескеру керек, қол сұғудың объектісі мемлекеттік басқару аясындағы, сондай-ақ кейбір басқа да қатынастар болып табылады. Мысалы, әкімшілік жауапкершілік , бір жағынан, кеден, салық қатынастарына, меншікті сақтауға, азаматтардың құқықтарын қорғауға байланысты қатынастарға қол сұққаны үшін белгіленеді. Екінші жағынан, әкімшілік жауапкершілік әкімшілік құқықтың әрбір нормасын бұзған үшін емес, олардың ішінде тек әкімшілік жауапкершілік көрсетілгендеріне ғана қолданылады.

  Әкімшілік жауапкершілік құқық қорғаудың, бұзушылықтың ерекше түрімен - әкімшілік құқық бұзушылықтармен, олар аса қауіпті болмаса да, бірақ қылмыспен салыстырғанда едәуір жиі кездеседі, күресудің маңызды құралы ретінде пайдаланылады. Әкімшілік жауапкершілік өзінің мән-мағынасы бойынша мемлекеттің өкілетті органының әкімшілік құқық бұзушылық жасаған тұлғаға жасайтын ықпалы. Бұл ықпалдың мақсаты кінәліні тәрбиелеу, сондай-ақ әкімшілік жауапқа тартылған адамдардың да, басқа адамдардың да келешекте әкімшілік құқық бұзушылық жасауды болдырмаудың алдын алу. 

  Әкімшілік құқықтық  нормаларды бұзу әкімшілік мәжбүрлеу  шараларын қолдануға әкеп соқтырады, олардың бір түрі әкімшілік  жазалар болып табылады. Әкімшілік  жауапкершілік ты оны белгілеу тәртібі айырады. Нақ осы соңғылар, алдын алу, жолын кесу шараларынан және процессуалдық шаралардан айырмашылығы, әкімшілік жауапқа тартылғанның нәтижесінде қолданылады. ӘҚБтК бойынша әкімшілік жауапкершілік осы Кодекспен белгіленеді. Әкімшілік жауапкершілік ты көздейтін өзге де заңдар осы Кодекске олар енгізілгеннен кейін ғана қолданылады. Жергілікті аумақтық сипаты бар құқық бұзушылықтар үшін облыстардың, Алматы мен Астананың, қалалар қызметкерлерге қолданатын тәртіптік жауапкершілік тан айыруға мүмкіндік береді. 

  Әкімшілік жауапкершілік қа жалпыға бірдейлік сипаты тән, ол мыналардан көрініс табады: біріншіден, ережелердің барлық азаматтар мен заңды тұлғалар үшін жалпы міндетті болатындығынан, оларды сақтамау әкімшілік жауапкершілік қа әкеп соқтырады; екіншіден, барлық жағдайларда әкімшілік құқық бұзушылықтар үшін жауапкершілік мемлекет алдында болады, мемлекет осындай бұзушылықтар туралы істерді қарау және жазалар қолдану жөніндегі органдардың өкілеттіктерін белгілейді.

Әкімшілік жауапкершілік тың маңызды ерекшелігі мынада, оны материалдық және процессуалдық құқықтық қатынастардың жиынтығы, яғни, нақты құқық бұзушылық жасаудан мен аудандардың жергілікті өкілді органдары ӘҚБтК-тің тиісті баптарында әкімшілік жауапкершілік көзделетін ережелерді белгілеуге құқылы.

  Әкімшілік жауапкершілік тың шараларын көптеген уәкілетті органдар мен лауазымды адамдар қолданады. Олардың барлығы, өздерінің өкілеттіктерін атқара отырып, құқық бұзушыларға әкімшілік жазалар қолданады.Оларға аудандық және соларға теңестірілген соттардың, мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соттардың судьялары, ішкі істер органдары, және басқа да мемлекеттік қадағалау және бақылау органдары жатады. Органдар мен лауазымды адамдар әкімшілік жауапкершілік шараларын өздеріне қызмет жөнінен бағынышты емес бұзушылыққа қолданады. Сонымен бірге олар бір ұжымның қызметкерлері болып табылмайды және қызметтік еңбек қатынастары жөнінен байланысты болмайды. Бұл жағдай әкімшілік жауапкершілік ты, әдетте, жоғарғы органның немесе лауазымды адамның бағыныштылық тәртіппен басшыларға, жұмысшыларға, қызметшілерге және көмекші туындаған материалды-деликтілік және құқық бұзушылық және оны жасаған тұлға туралы материалдар жинаудың, істі қараудың, заңды дәлелденген және әділетті шешім шығарудың, оны орындауды қамтамасыз етудің қажеттілігімен байланысты әкімшілік-процессуалдық қатынастар ретінде қарауға болады.

Әкімшілік мәжбүрлеу көрінісінің сыртқы нысандары әр түрлі.Бұл солардың көмегімен қамтамасыз етілетін қатынастардың аса көп түрлілігімен, мәжбүрлеуді қолдаудың мақсаттарымен,негіздерімен, осы шараларды пайдалануға құқық  берілген органдар мен лауазымды адамдардың құзіретінің мазмұнымен және бірнеше өзге де жағдайлармен де байланысты. Адамның жеке басына байланысты шектеулер,мысалы, ұсақ бұзақылық үшін әкімшілік қамауға алудан, бұзушыны ұстаудан және полицияға жеткізуден көрініс табады.Ұйымдастыру шектеулеріне,мысалы, қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындарының антисанитарлық жағдайы үшін жабу, ойын-сауық мекемелерінің өртке қарсы қауіпсіздік ережелеріне байланысты жұмыс істеуін тоқтата тұру жатады.Мүліктік шектеулерге,мәселен, айыппұл, тәркілеу жатады.

Әкімшілік мәжбүрлеудің барлық шаралары субьектіні қандай да болмасын бір әрекеттерді жасауға немесе олардан бас тартуға, иа болмаса белгіленген құықтық шектеулерге бағынуға түрткі болу,көндіру үшін қолданылады.Сонымен мәжбүрлеп ықпал жасаудың субьектісі сйып келгенде жеке адамның өзі емес, оның мінез - құлқы болып табылады.

Әкімшілік мәжбүрлеудің шаралары тек құқықтық актілермен ғана белгіленуі мүмкін.Бұл шараларды қолдануға заңдардың негізінде ғана және тек құқық нормаларымен қаралған шеңбер мен нысанда ғана жол беріледі.Сондықтан, әкімшіілк мәжбүрлеу мемлекеттік басқару аясындағы қоғамдақ қатынастарды ретейтін құқықтық актілерді іске асыруға бағытталған құқықтық мәжбүрлеу болып табылады. Әкімшілік мәжбүрлеуді оған уәкілеттік берілген органдар  мен лауазымды адамдар ғана қолданады.Олардың тобы құқықтық актілермен қатал түрде белгіленеді.Әдетте, оларға мемлекеттік басқару аясында құқық қорғау функцияларын жүзеге асыруға уәкілеттік берілген атқарушы органдар мен лауазымды адамдары жатады.Мысалы:ішкі істер органдары, бақылау-қадағалау органдарыжәне т.б. Сонымен әкімшілік мәжбүрлеу осындай мәжбүрлеу шараларын қолдануға уәкілетті органдар мен лауазымды адамдардың көмегімен сипатталады.

Басқару қатынастарының ерекшелігі тиісті лауазымды адамдардың құқық бұзушылыққа лауазымда адамдардың құқық бұзушылыққа дербес және тез дең қоюының,олардың құқықпен рұқсат етілген шараларды жедел пайдалануының қажеттігін обьективті түрде айқындайды.Құқықтық тәртіпті бұзу дереу тоқтатылуға тиіс,өйткені олар бүкіл қоғамның мүдделерін қозғайды,азаматтардың жеке басы мен мүліктік қауіпсіздігіне жиі қауіп төндіреді.Осыған байланысты әкімшілік мәжбүрлеудің ерекшелігіне байланысты ол құқыққа қарсы қол сұғушылықтын алдын алу, жолын кесу мақсатында оны дереу қолданудан, жасалынған құқық бұзушылықтың артынан кідіріссіз ізіне түсуден тұруға тиіс.Әкімшілік мәжбүрлеудің күшті әсері де осыдан тұрады. Әкімшілік мәжбүрлеуді заңда көзделген жағдайларда тиісті атқарушы билік органдары , лауазымды адамдар өзінің құзіретін іске асыру барысында сотқа өтініш жасамай-ақ оны соттан тысқары қолданудың тәртібі сипаттайды.Сонымен қатар мамандандырылған соттардың және аудандық немесе қалалық соттардың судьяларна әкімшілік юрисдикциялық құқығы берілген,олар әкімшілік құқық бұзушылық туралы істердің көптеген түрлерін қарайды және кінәлілерге  әкімшілік жазалау шараларын қолданады.Әкімшілік мәжбүрлеу мемлекеттік басқару аясында қалыптасатын және құзіретті органдардың және мәжбүрлеу қолданылатын және құзіретті органдардың және мәжбүрлеу қолданылатын тұлғалардың құқықтары мен міндеттерін қамтитын ерекше қорғаушылық-әкімшілік құқықтық қатынастар шеңберінде жүзеге асырылады.Атқарушы билік органдары мен олардың лауазымды адамдарының қызметінде әкімшілік мәжбүрлеу шараларын қолдану көпшілігінде ведомстволық шегі болмайтын жалпы міндетті болатын мінез-құлық ережелерін, лицензиялау –рұқсат беру жүйесінің ережелерін т.б қорғау аясымен шектеледі. Әкімшілік мәжбүрлеу мына бір жағдаймен де сипатталады, құзіретті мемлекеттік орган және мәжбүрлеу шарасы қолданылатын тұлға қызметтік бағыныштылық қатынастарымен байланысты болмайды.Әкімшіілк биліктің субьектісі мен бұзушы бір ұжымның мүшелері болып табылмайды, мемлекеттік-қызметтік қатынастар шеңберінде іске асырылатын тәртіптік мәжбүрлеумен салыстырғанда, бұзушы өзіне әкімшілік мәжбүрлеу шарасын қолданушыға қызмет жөнінен тікелей бағынышты болмайды.Бұл жерде мына жағдай да өз түсінігін табады, әкімшілік мәжбүрлеуді әкімшілік құқық субьектілерінің өте көп тобына пайдалануға болады.Әкімшілік мәжбүрлеуді қолданудың процесуалдық тәртібі жеделдігімен, белгілі шамада оңайлығымен және тиімділігімен ерекшеленеді.Ол тек жеке тұлғаларға ғана емес Қазақстанның азаматтарына, шет ел азаматтарына және азаматтығы жоқ адамдарға, заңды тұлғаларға да қолданылады.

    1.6. Әкімшілік  жауапкершілік тың ерекшеліктері.