Корғасын

КІРІСПЕ

Тарихи мәліметтер

Адам өмірінде қорғасынның  маңызы және оның қорытпаларынан, темірден кем саналды. Бұған себеп қорғасынның  ауада тотығып, өзінің жылтырақ қасиетін тез жоғалтуы. Қорғасынның өзінің мықтылығының, қаттылығының төмендігінен әр түрлі бұйымдар жасауға және жұмыс  құралын жасауға жарамсыз болады. Осыған қарамастан  қорғасын өзінің басқа қасиеттерінің арқасында  түстң металдар арасында ерекше орын алады.

Қорғасын белгілі болған жеті металдың біріне жатады. XVI ғасырға  дейін алхимиктер жеті металды ғана біліп, олардың аттарын сол кезде  белгілі болған жеті планеталардың  аттарымен атаған. Мысалы: алтын - Күн, күміс - Ай, мыс - Венера, темір - Марс, қорғасын – Сатурн, сынап – Меркурий, қалайы – Юпитер. Алхимиктердің металдарға планеталардың аттарын беруі сондайлық күшті орын алған. Металл түрінде сурьма табылғанда оған көпке дейін ат қойылмаған, оны металл ретінде санамаған, бұған себеп, сол кезде жоғарыда аталған планеталардан басқа жаңа планета ашылмаған еді.

Ерте заманда Ресейде  қорғасынды қалайы деп атаған, бірақ  қалайы қорғасыннан көп кейін  белгілі болған, оның үстіне қалайыдан  жасалған қарындаш қорғасыннан жасалған қарындаштай қағазға белгі қалдырмайды. Қорғасынды қалайымен теңеу жалғыз жалғыз Ресейде ғана болмаған, мысалы, ескі Римде қорғасынды Нигрум-қорғасын /күңгірт қорғасын/, қалайыны кандиум-қорғасын деген. Қорғасын деген сөздің қалай  шыққандығы турасында мәліметтер шамалы. Ескі орыс тілінде қорғасын деген  сөзге ұқсастау сөздер кездесе береді /свинь, свиньц/.

Біздің ғасырдан 5-7 мың  жыл бұрын Египет тұрғындары қорғасынға бай рудаларды қорытып қорғасын алуды білген. Британия музейіндегі қорғасыннан жасалған мүсін бұдан 5 мың жыл бұрын жасалған болып шықты. Испанияда /Рио-тинго/ осы күнге дейін кездесетін шлак үйінділеріне 4-5 мың жыл болған. Ассура /Вавилонда/ қаласының орнын қазғанда археологтар салмағы 400 кг қорғасын бөлшегін тауып, оны біздің ғасырдан 1300 жыл бұрын пайда болғанын анықтаған. Римдіктер біздің ғкасырдан 300 жыл бұрын қорғасын рудасын Галлиде, Британияда және Германияда тауып игерген. Көне гректер Кипр, Родос, Эвлей деген аралдарда қорғасын өндірісін ұйымдастырып, әжептеуір жөнге қойған.

XVII ғасырда қорғасын өндірісінің  бастамасы Америкада байқалған.  Бір кезде адамдар сульфатты  және тотықты қорғасын рудаларын  көмір қосып қыздырса, қорғасын  ерітіліп шығатынын білген деп  болжамдауға болады. Осыдан кейін адамзат шұңқыр қазып, ішін таспен қалап, болашақ қорыту пешінің үлгісін жасай бастаған. Біраз уақыт өткен соң табиғи үрлеуден, шұңқырға ауаны күшпен жеткізудің жолын тапқан. Бұған дәлел, екі фурмалық   тесікті пеш Синойда табылған, бұл пеш біздің ғасырдан 4 мың жыл бұрын салнған. Египетте және Индияда қорғасын қорытатын кішкене төрт бұрышты пештердің қалдықтары табылған.

Уақыт өткен сайын қорғасынды қорырытып шығаратын агрегаттар жақсартыла берді. Шарпу пешінде, горнода  балқыту әдістері шықты.

Қорғасынның физикалық қасиеттері

Қорғасын көкшілдеу-сұрғылт  металл, символы – Pb, қатты күйінде  үлесті салмағы балқыған жағдайда температураға  қарай өзгереді, орта есеппен алғанда онға тең. Қорғасынның жаңа сынығы металл тәрізді күшті жылтылдайды. Балқу температурасы 327,4^оС, қайнау температурасы 1750 ^оС.  

Қорғасын өте сұйық, аққыш  металл, оның тұтқырлығы сумен салыстырғанда  небәрі екі-ақ есе көп.

Қорғасынның тұтқырлығы температура  жоғарылаған сайын азаяды. Қорғасын металдар арасында ең жұмсақ металл, жақсы  прокатталада және жеңіл созылады. Қорғасын өңдеуге жеңіл, құю қасиеті  жақсы металл. Қорғасын жеңіл балқитын металл. Өндірісте орын алған қорғасын шығыны көбінесе қорғасынның жеңіл ұшу қасиеттерімен байланысты. Кейбір қоспалар мысалы, мышяк және сурьма қорғасынның ұшуын көбейте түседі. Қорғасынның жылу өткізгіштігі күмістің жылу өткізгіштігін 100 пайыз деп алғанда, небәрі 7,5 пайыз ғана болады. Ал электрөткізгіштігі күмістің электрөткізгіштігінен болғаны он ақ пайыз аз. Қорғасынның жылу өткізгіштігі мыспен салыстырғанда он есе аз.

Қорғасын темірден басқа  көпшілік металдармен жай және күрделі  қорытпалар береді.

Төмендегі кестеде солардың ішінен көп таралған қорытпалардың  құрамы келтірілген /пайыз мөлшерімен/:

Қорғасын жеңіл балқитын қорытпалардың да құрамына кіреді. Мысалы, қорытпалардың құрамында  қорғасыннан басқа қалайы, кадмий, висмут және сынап болса, мұндай қорытпа 100^оС-қа жетпей балқып, сұйық күйге ауысады.

Қорғасынның химиялық қасиеттері

Қорғасын Д.И.Менделеевтің химиялық элементтерінің периодикалық системасының IV тобында орналасқан, реттік нөмірі 82, атомдық салмағы 207,2 валенттілігі 2 және 4.

Құғақ ауада қорғасын химиялық өзгермейді және өзінің металл сияқты жылтырауын сақтайды. Дымқыл ауады және көміртекті қышқыл газды ауада қорғасын тотық қабыршығымен қапталып көмескіленеді. Балқыған қорғасын ауа қатынасқанда ақырындап шала тотыққа дейін тотығып, етмпература жоғарылаған сайын толық тотыққа /PbO – глет/ түрленеді. Қорғасынның белгілі тотықтары Pb₂О₃ және Pb₃О₄. Қорғасынның  PbO-дан басқа тотықтары жоғары температурада PbO –ға және 0-ға жіктеледі. Оттегісіз таза су   қорғасынға әсер етпейді. Жай құрамында оттегі және әр түрлі тұздары бар су қорғасынның бетінде тұнбаның тығыз ерімейтін қыртысын құрайды. Тұз қышқылы және күкірт қышқылдары қорғасынның бетіне ғана әсерін тигізе алады. Өйткені олардан пайда болған PbCI₂ және PbSO₄ ерімейді, осы себептен қорғасынды қышқылдардың әрекетінен сақтайды. Қорғасын күкірт қышқылына өте берік металл, коцентрациясы жоғары  күкірт қышқылы температура 200^оС-ден асқанда ғана қорғасынды ерітеді. Балқытқыш қышқыл /HF/ қорғасынға әсерін тигізе алмайды. Сілтілі натрийдің әлсіз ерітіндісі ауа қатынасқанда және аммиактың ерітінділері қорғасынды жайлап ерітеді, ал газ күйіндегі аммиак әсерін тигізе алмайды. Соданың, цианды калийдің, минералдық майдың ерітінділері қорғасынға әсерін тигізбейді. Қорғасын күкіртті газда өте берік, төзімді. Қорғасынды азот қышқылы жақсы ерітеді, әсіресе сұйытылған қышқылы. Қорғасын және оның қосындылары өте улы болып саналады.

Қазақстан қорғасыны

Аса бір көңіл аударатын  мәселе қорғасын металлургиясының біздің отанымызда қашан пайда болуында. Тау қазбаларының қалдықтарына, қорғасынды шлак үйінділеріне қарағанда Қиыр шығыстың, Қазақстанның, Алтайдың, Кавказдың  қорғасын металлургияларының тарихтары  көп мың жылдарды алып жатқаны  анық. Ерекше айта кететін жағдай Чудь халықтарының металлургияда көрсеткен  шеберліктері. Осылардың тастап кеткен өндіріс орындары, қорытынды қалдықтары металлургияны дамытуда кейінгі  ұрпақтарға көп жәрдемін тигізді. Бертін келгенде, бізге жақын заманда  қорғасынды қорытуда бірінші болып  талаптанған белгілі кен білушілер  Строгановтар болды. Бұлар Тобыл  және Тахчея өзендерінің жағасынан  бірнеше қорғасынды кен орындарын  тапты. Ертеде, 1965 жылы, бұлар Сібірде  табылған күмісті қорғасын рудаларының  сынамаларын зерттеуге Германияға жіберді. 1704 жылы Нерченскийде қорғасын-күмісті  рудаларын қорыту үшін 6 қорғасын заводы салынды. Бұлардың ішінде Кутамар заводы 200 жылға таяу жұмыс істеді. XVIII ғасырдың аяғында Ресейдегі металлургияның үлкен орталығы Алтай болды. Алтайда 850-ден астам кен орындары ашылып, кішігірім күміс-қорғасын-мыс шығаратын  заводтар салынды. Бұлардың ішінде ең ірісі 28 шахталы, 4 шарпу пештеі бар. Барнауылдағы күміс-қорғасын заводы болып  саналады. 1760 жылдан 1800 жылдың арасында Алтайда кішігірім шахталы пештері  бар төрт – Павлов, Локтев, Гаврилов, Змеев аттарындағы заводтар салынды. Алтайдың күміс-қорғасын шығаратын  заводтарынан патша қазынасы 10 мың  пұттан астам күміс, 300 пұттан астам  алтын, ондаған мың пұт қорғасын алды.

XIX ғасырдың 80-жылдарында  Алтайдың қорғасын өндірісі орталықтан  шалғай болғандықтан, ауыр өндірістің  өсу жоспарынан тысқары қалғандығынан  төменге құлдилады. 1893 жылы патшаның  шығарған жарлығы бойынша барлық  Алтайдың кен қорытатын орындары  жабылып, шет мемлекеттерге концессияға  берілді. Алтайдың кен қорытатын  оырндары жабылып, шет мемлекеттерге  концессияға берілді. Адтай, Қазақстан  Американың : Кавказ, Белгияға, Қиыр  Шығыс миллионерлеріне берілді.  Бұл саясат айуандық қанауға,  Реейдегі қорғасын өндірісін  күрт төмендетуге әкеп соқты.  Мысалы, 1911 жылы Алтайда және Қазақстан  жеріндегі қорғасын рудаларын  қазып шығару және өңдеу толығынан  тоқталды. 1914 жылы пайдаланатын қорғасынның 90 проценті шет елдерден алынатын болды.

Қазақстан қорғасын өндірісінің  пайда болып дамуы тарихи қызықтыратын мәселе. Сондықтан біз қазір де жұмыс істеп жатқан қорғасын заводтарының қысқаша тарихтарына тоқтап, солардың жұмыстарының өркендеп өсуін баяндамақпыз.

Лениногор кен орнын 1784 тау-кен  инженері  Ф.Риддер ашты. Табылған қорғасын рудасының құрамында алтын , күмісі бар бай руда 1850 жылы Лондонда көрмеде  көрсетілді. Бірақ та, Ресей патшасы  түсті металлургияның өсуіне, өркендеуіне  көңіл бөлмей, бай кен орындарын  шет мемлекет миллионерлеріне қанауға  берді. Осымен байланысты 1914 жылы Ленингор /Риддер/ кен орындары Англияның  белгілі миллионері Л.Удквардтың қарамағына көшті. Бұл алпауыт өзінің көп  тұрмайтынын сезіп, техника  қолданбай, жердің бетінде жатқан бай рудаларды  қолмен қаздырып алып, жұмысшы шаруалардың  күшін аямай қолданып, кен орындарын  игеруге кірісті.

Удквард бүлдіріп кеткен қорғасын заводын қалпына келтіріп, Риддер жұмысшылары кен орнының және заводтың қайта құру жұмысын шет  мемлекеттердің көмегінсіз атқарып  шықты. 1927 жылы Риддер заводы іске қосылып, бірінші Қазақстан қорғасынын бере бастады.

1933-1942 жылдары Лениногор  /Бұрынғы Риддер/ заводында технологиялық  процесстерді үзбей жақсартып,  ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізу  арқасында қорғасынмен қатар  алтын, күміс, мыс штейні, кадмий, мырыш купорасы электролиттік  сурьма алынатын болды. Отан  соғысы кезінде Лениногор қорғасын  заводы үздіксіз түрде Фронтқа  қорғасын жіберіп тұрды, қорғасын  өндіруде рекордқа жататын табыстарға  ие болды. Соғыстан кейін технологияны  жақсарту, техникалық прогрессті  жеделдету, өндірісті жаңа техникамен  қамтамасыздандыру, өндіріске шикі  затты өңдеуге жаңа технологиялар  енгізу салаларында көп күрделі  жұмыстар жүргізілді. Қорғасын заводының  жұмысының кейбір кезеңдері: Қорғасын  заводының құрылысы 1926 жылдың аяғында  басталып, 1927 жылы май айында уақытша  екі Котельді түйіршіктеу цехы  іске қосылды. 1927 жылы 1 қарашада  бірінші Қазақстан қорғасыны  балқытылып алынды. 1929 жылы Котельді  түйіршіктеуден жұмысы артық,  жаңадан ленталы машинада түйішіктеу  әдісі игерілді. Осы жылы екінші  қимасы тік бұрышты шахталы пеш жұмысқа қосылды. 1928 жылы рафинация цехы салынып қара қорғасын мыстан, бағалы металлдардан және сурьмадан тазартылатын болды. Проект бойынша жобаланған өнімге завод 1935 жылы жетті. Осы жылдың аяғында түйіршіктеу цехына екінші ленталы машина қойылып алгомерация жүргізетін

өнімсіз, жұмысы ауыр котелдер орнынан алынып тасталды.

1936-1940 жылдары заводтың  өнім щығаратын қуаты екі есеге  артылды. 1936 жылы үшінші шахтаны  түйіршіктеу машинасы іске қосылды.  Қара қорғасынды рафинация цехына  жеткізу механикаланды, рафинацияға  қорғасын сұйық күйінде жеткізіліп, қара қорғасынды сурьмадан және  мышьяктан тазарту үшін сілтілі  рафинация игерілді. Бұл шаралар  қорғасынның сапасын көтеруге  жәрдемін тигізді. 1950 жылы өндіріске   енгізілген принципті техникалық  шешімдерінің арқасында заводтың  өнім шығару қуаты күрт өсті. Қорғасынды көбірек шығарумен  қатар шикізатты комплексті түрде  пайдалануда шешіле бастады. Қорғасыннан  басқа алтын, күміс, мыс штейн,  металл түріндегі кадмий, мырыш  купоросы, сурьма, талий, селен және  теллур шығарыла бастады.

1950-1960 жылдар заводқа шахталы  пештердің жұмысын жақсарту бағытында  күрделі жұмыстар жүргізілді. Пештің  көлемі жылжымалы тұндырғыштардың  сыйымдықтары үлкейтілді, кальций  көп шлакта балқыту жүргізілетін  болды. 1963 жылы Қазақ-ғылым Академиясының  кен байыту және металлургия  интитутының жүргізген жұмысының  нәтижесінде заводта шликерлерді  өңдеуге технология жасалып электропеш  салынды. 1967 жылы жоғарыдағы институттың  ұсынысы бойынша шахталы пештен  алынған шаңдарды өңдейтін электротермиялық  әдіс өндіріске енгізілді.

Қазіргі жағдайда Лениногор  қаласында қорғасын ғана емес, мырышта  басқа металдар жа алынатын болып, қорғасын заводы полиметалдық комбинаттың құрамына кірді. Комбинатта көпшілік процесстер механикаланып, жұмысшылардың еңбектері  жеңілдетілді. Бұл комбинатта егеменді еліміз көптеген түсті, сирек кездесетін металдарды сапалы түрде өндіріп  жатыр.

1938-1932 жылдары елімізді  индустриялау қарқынының жылдам  өсуімен байланысты қорғасынды  көп өндіру керек болды. Бұрынғы  одақ бойынша шығарған қорғасынымыз  қажетімізге жетпеуі, болғаны  40% -ға ғана қажетті толтыруға  жарады. Бұл уақыттағы жұмыс істеп  жатқан қорғасын заводтарының  өнімдері аз болды. Заводтардағы жабдықтар ескіріп, технологиялық процесстерге ауыр еңбек қолданылуы, металдардың шығыны өте төмен болды. Осы кемшіліктерді жоюға өкімет арнаулы қаулы шығаруда. Қазақстанда, тіпті бұрынғы одақ бойынша қорғасын өндірудің өсуі Оңтүстік Қазақстанда табылған Ащысай кен орнының тотықты қорғасынды баритті рудасын игерумен шешілмек болды. Бұл руданы 1917 жылы кәсіпкер Лесман кен орнынан қашық емес жерде кішкене қорғасын қорытатын заводс алып игеруге кірісті, завод 1926 жылға дейін жұмы істеді. 1924 жылы Әулие-Атада Сүлейменсай кен орнының бай рудасын игеру үшін кішкене қорғасын өндірісі ашылды, қолданылған техниканың нашар болғанынан, қорғасынның шығымы 50%-тен аспаған соң, өндіріс көпке барамай жойылды.

Бұрынғы Кеңес одағына  қорғасын өндірісін қайтадан жаңадан  бастауға тура келді.

Ащысай кен орнына арналған, жаңадан салынатын қорғасын заводының  жобалау жұмысын жас инженерлер: И.Х.Алтынбаев және В.А.Корчевский орындап, завод Шымкент қаласындағы Бадам  өзенінің жағасында салынатын болды. 1934 жылы, сол кезде біздің мемлекетте қорғасын өндірісінің алыбы болып  саналған Шымкент қорғасын заводы іске қосылып, бірінші қорғасын шығара бастады. Бұл завод жоғары өнім беретін  жабдықтармен қамтамасыз етіліп, жұмысының  көпшілігі механикаланды.

Қорғасын және оның қосындыларымен улану

Өндірісте қорғасын және оның қосындыларын кейбір құймаларды (типографиялық, баббитті, латунь), аккумуляторлар, химимялық  аппараттар, иондаушы сәулелерден қорғайтын  заттар, хрусталь өндірістерінде, бояу түрінде (қорғасынды ағартулар) және т.б.

Қорғасынды уланулар ең бастысы  өндірістік жағдайларда болады. Кейде  тұрмыстық жағдайларда ішінен қорғасынмен  қапталған, ұзақ уақыт бойы керамикалық  ыдыста сақталған тамақ өнімдерін  қолданған жағдайларда  уланулар болады.

Қорғасын және оның органикалық  емес қосындылары  агрегаттық жағдайымен қатынас сипатына байланысты, тыныс  жолдары немесе асқазан ішек  жолдары және тері жабындылары арқылы  енеді. Өндіріс орындарында бұл  заттар  адам ағзасына шаң, аэрозол  және бу түрінде енеді. Қорғасын және оның туындылары асқазан және ішек жолдарына тұрмыстық уланулар кезінде, сирек жеке бас гигиенасын сақтамайтын - өндірісте: қорғасынмен байланыста болғаннан кейін ауызды шайқау, қолды  жуу, цех орындарында тамақ ішудің салдарынан түседі.

Тыныс жолдары арқылы адам ағзасына түскен қорғасын және оның қосындылары  қанға өтеді. Қорғасын және оның қосындылары  асқазан ішек жолдары арқылы түскен кезде бірнеше өзгерістерге ұшырайды. Асқазанда олар  тұз қышқылымен әсерлесіп , қорғасын хлоридін түзеді. Ащы  ішекте сілтілі ортамен май  қышқылының әсерінен май қышқылды қорғасынды түзеді, олар өттің әсерінен эмульсияға айналады. Қорғасынның ұсақ бөлшектері ішектің шырышты қабатына еніп, қақпа  венасының капиллярлары арқылы және ішектің лимфа жолдары арқылы  жалпы қан айналымға түседі. Бауырға  енген қорғасын, оның жасушаларымен  жұтылып, ақырындап  өтпен бөлінеді.

Қанда қорғасын  жоғары дисперсті  қорғасынның альбуминанты және фосфатты коллоидты түрінде болады, олар қан  сары суымен эритроциттердің күкіртті қосындысы бар белоктары және органикалық емес фосфаттардың әсерлесуінің нәтижесінде пайда болады. Қорғасын кумулятивті әсері бар уларға жатады. Ағзаға түскеннен кейін ол көптеген мүшелерде қорғасынның  ерімейтін үш негізгі фосфаты  түрінде  жиналады. Қорғасынның үлкен  бөлігі сүйектің траубекуласында жиналады, ол  сүйек тіндеріндегі  кальции  тұздарының ығыстыру  қабілетімен  түсіндіріледі. Сонымен қатар қорғасын бұлшықетте, бауырда, бүйректе жиналады. Аз мөлшерде көкбауырда, мида, миокардта, лимфа түйіндерінде жиналады.

Деподан қорғасын баяу бөлінеді, кейде қорғасынмен байланысты үзгеннен кейін бірнеше жылдан кейін бөлінеді. Қоғасын  ішкі және сыртқы  факторлардың әсерінен (ішімдік ішу, интеркуррентті аурулар, жарақаттар, күйулер, физиотерапевтік  процедуралар, тамақ ішу тәртібінің бұзылулары, сілтілі – қышқылды жағдайлар) еріген және ерімеген түрде  деподан интенсивті түрде бөлінуі  мүмкін. Бұл өз кезегінде қан айналымындағы  қорғасынның  мөлшерінің жоғарлауына  әсер етеді. Бұл жағдайларда  айқын  қорғасынды ұстамалармен жүретін уланулардың  асқынулары болуы мүмкін. Уланудың ауырлық дәрежесі ағзадағы қорғасынның  құрамына байланысты емес, ол қан айналымдағы  қоғасынның құрамына байланысты.

Қорғасын ағзадан ішек және бүйрек арқылы  шығарылады. Олардың  аз мөлшері термен, сілекеймен, ал лактация кезінде  сүтпен  шығарылады.

Потогенезі:

Қорғасын және оның қосындылары  политропты әсерлері бар уларға жатады.

Қорғасынмен уланулардың  патогенездік механизмдеріне  гем  және порфириннің биосинтезінің  бұзылыстары жатыр.

Қорғасынның әсерінен порфиринді алмасу жағдайларын  оқыған кезде  «қорғасынды анемияның» дамуы мүмкін. Қорғасын  гемнің биосинтезіне қатысатын  сульфгидрил топтарына бөгет  жасай отырып , ферменттердің белсендігін  тежейді.  Осының нәтижесінде  зәрде  копропорфирин және  δ-аминолевулин қышқылының құрамы жоғарлайды және  эритроциттерде  гем синтезінде қолданбаған  протопорфирин және темір жиналады. Олардың утилизациясы   оның  қан сары суындағы  деңгейімен  сидероциттердің (эритроциттер, темір  құрамы) пайда болуына әкеледі. Гипохромды гиперсидеремиялық сидероахрестикалық сидеробласты анемия дамиды.

Қорғасын  эиртроциттерге  үздіксіз әсер етеді. Қорғасын  эритробластар  және  ірі түрлерінің морфофункционалды  құрлымын бұза отырып, эритроциттредің  өмір сүру уақытын төмендетеді,  осының нәтижесінде  олардың өмір сүру ұзақтығы  қысқарады және тез  өледі. Оған жауап ретінде бозофилді  дәндермен эритроциттердің  санының ұлғаюы мен айқын ретикулоцитозы,  эритроциттердің активациясы  дамиды.

Қорғаыснның әсерінен  нерв жүйесінің  зақымдану механизмі  әлі  толығымен оқылмған. Осыған қарамастан  қорғасын және оның қосындыларының жүйке тініне  әсер ету мүмкіндігін  естен шығармау керек.

Қорғасынды уланулар кезінде  патологиялық процестің дамуының ерте кезеңдерінде ОНЖ  жоғарғы бөлігінің  зақымдануы тән, ол қыртысты қыртыс асты әсерлесумен  және қыртысты бөліктегі  нейродинамикалық бұзылыстармен көрінеді. Бұл кезде мидың қыртысты затында  қозу процесі дамиды, ал кейіннен  тежелу процесі дамиды.

Уланудың ауыр түрлерінде ОНЖ жоғарғы бөліктеріндегі  функционалды бұзылыстар тұрақты органикалық  бұзылыстардың дамуын тудырады, ол  миелополиневриттік, энцефалопатиялық және энцефалополиневриттік  синдромдармен  сипатталады. Қорғасынды ұстамалардың  патогенезінде  жүйке жүйесінің  маңызы зор. Жүйке жүйесінің шамадан  тыс қозуының нәтижесінде  қорғасынды  ұстамалардың пайда болу туралы пікірлер айтылған. Осы арқылы  тамырлардың  күрт тарылуы,  қан қысымының жоғарлауы,  ішектегі  спастикалық атониялық  құбылыстар,  кейде  діріл ұстамалары, амблиопиялар,  гемипарездер түсіндіріледі. Қорғасынды ұстамалардың шыңында қанның құрамындағы симптомамиметикалық  заттардың құрамы жоғарлайды.

Клиникалық көрінісі:

 Сүлелі қорғасынның   уланулары кезінде  аурудың  ауырлығына байланысты  клиникалық  көрінісі  қан, жүйке жүйесінің,  асқазан ішек жолдарының, бауырдың  зақымдану синдромдарының басымдылығымен  жүреді. Уланудың ерте және тән  белгілеріне жүйке жүйесіндегі   қан айналымының бұзылыстары  жатады.

Қорғасынды уланулардың  гематологиялық белгілеріне шеттік қандағы базофилдік түйіршіктермен  эритроциттердің көрінісімен ретикулоцитоз  және анемия  жатады. Ретикулоциттер және базофилді түйіршікті  эритроциттердің  мөлшерінің жоғарлауы «қорғасынды» анемияның дамуына әкеледі. Бірақта, қорғасынды уланулар кезінде  ретикулоциттер мен  базофилді түйіршікті  эритроциттер тұрақсыз болып келеді. Сондықтан  қанда ретикулоциттер және базофилді  түйіршікті  эритроциттердің  болуы  қоғасынды уланулардың диагностикасында  негізгі  көрініс бола алмайды.

Қорғасынды уланулармен  бірге  гипохромды анемия дамыса, ол уланудың ауырлығының дәлелі бола алады. Ол қан сары суындағы  темірдің қалыпты  немесе жоғары деңгейімен сипатталады.

Уланудың ерте және нақты  белгісі болып, порфиринді алмасудың  бұзылуы жатыр.  Ол ең алдымен  зәрде δ- аминолевулин  қышқылының және копропорфириннің  жоғарлауымен, эритроциттерде протопорфирин  құрамының  жоғарлауымен  жүреді.

Порфиринді алмасу көрсеткіштеріндегі өзгерістер анемиялық синдромның пайда  болуына дейін анықталып, уланудың ауырлығына қарай өсе түседі.

Қорғасын және оның органикалық  емес қосындыларының әсерінен жүйке  жүйесі зақымдалса, ол энцефалопатия, полиневропатия, астениялық синдром  түрінде өтеді.

Жүйке  жүйесінің жеңіл  зақымдануларына асатениялық және астеновегетативті синдромдар жатады. ОНЖ мен оның шеттік бөліктерінің қызметтерінің бұзылыстары тән. Көбінесе астениялық синдром  аурудың  бастапқы кезеңдерінде пайда болады және қандағы өзгерістердің дамуына  себепші болады. Науқастарда тез  шаршағыштық, жалпы әлсіздік, жоғары тітіркенгіштік, жеңіл түрдегі бас  айналулар, еңбек қабілеті мен есте сақтау қабілеттерінің төмендеуі байқалынады. Кейде аяқ қолдарындағы ауырсынулар  мазалайды. Иісті сезу, дәмді сезу, тері және көру анализаторларының қозғыштығы төмендейді.

Әдетте қорғасынды уланулар кезіндегі полиневропатия (полиневротикалық синдром) ОНЖ қызметінің бұзылыстары  және  басқада уланулардың белгілерімен жүреді. Қорғасынды полиневриттің сезімтлдық, қозғалыстық, аралас түрлерін ажыратады.

Уланудың айқындылығы  аз  және латентті түрлерінде қорғасынды полиневриттің сезімталды түрі кездеседі. Науқастарды аяқ-қолдарындағы ауырсынулар  мазалайды. Жергілікті аяқ-қолдардағы бұлшықеттердің  гипотрофиясы, нерв бағаны бойынша пальпациялаған кездердегі ауырсынулар, аяқ-қолдардың дисталды бөліктеріндегі  басым гипоестезия  анықталынады. Бұлшықеттердің электрлік  қозғыштығының төмендеуі,  түбіршікті симптомдар анықталынады. Вегетативтік тамырлық бұзылыстар анықталынады: аяқ-қолдардың дисталды бөліктерндегі тері жабындыларындағы температураның төмендеуі және цианоз, табан және оның саусақтарының тершеңдігі, перифериялық тамырлардағы пульсацияның әлсіреуі. Балтыр бұлшықеттерінде тартылулар болуы мүмкін.

Қорғасынды полиневриттің  қозғалыстық түрі парез және параличтермен  жүреді. Көбінесе саусақтарды жазатын  бұлшықет топтары, ал сирек бүгетін  топтар зақымданады. Бұл зақымданулар симметриялы түрде болады. Қозғалғыштық қызметінің бұзылуының ерте белгілеріне  саусақтарды бүгу күшінің әлсіреуі және қозғыштығының төмендеуі жатады. Кейіннен ілініп тұрған саусақ дамиды.

Қорғасынды уланулардың  ауыр синдромдарына энцефалопатия  жатады. Өршімелі астенизация негізінде  дамып, ОНЖ  тұрақты органикалық  бұзылыстармен сипатталады. Энцефалопатияның клиникасына бас сүйек нервтерінің  ассиметриялы иннервациясының анизокариясы, қолдардың интенсивті терморлары жатады. Жеке бұлшықеттер тобының  тартылулары, гиперкинезиясы, гемипарезі, атаксия, нистагм, дизартрия жатады. Энцефалопатияның айқын түрлерінде офтальмоплегия, амаврозом, афазия, гемипарезбен жүретін тамырлар кризі түріндегі жедел ми бұзылыстары  болады.

Сүлелі қорғасынмен уланулар кезіндегі клиникасында асқорту  мүшелері жағынан да өзгерістер болады. Оларға қорғасынды кайма, асқазан ішек жолдарының маторлы және секреторлы қызметтерінің бұзылыстары, қорғасынды ұстамалар, өт шығару жүйесінің дискинезиясы жатады.

Қорғасынды кайма дегеніміз-қызыл  иектің айналасындағы сұрғылт түсті  жолақ. Олардың пайда болуы   қорғасынның күкіртті қосындысының жиналуымен сипатталады.

Асқазан ішек жолдарының ауыр зақымдануларына қорғасынды ұстамалар  тән.Ол сүлелі қорғасынмен улану  кездеріндегі  латентті түрінде  де және жүйке жүйесімен қандағы  айқын өзгерістер кезінде де пайда  болуы мүмкін.

Қорғасынды ұстамалардың типті түріне іштегі жайылмалы түрдегі  ұстама түріндегі ауырсынулар тән. Тілі жабынмен жабылған, іші қатты,  басқан кезде  ауырсыну аздап басылады.  Бір мезгілде ұзақ уақыт бойы  нәжісінің қатуы мүмкін, үлкен  дәреті қойдың құмалағы тәрізді болады. Рентгенде ішектегі спастикалық атониялық өзгерістер пайда болады.Кейде контрасты массаның ұзақ уақыт кідіруімен ішектің парездері болуы мүмкін (бірнеше тәулік бойы). Көрсетілген өзгерістер артериялдық гипертензямен қатар жүреді.

Емі:

Сүлелі қорғасынды уланулар кезінде аурудың  клиникалық белгілерін және айқындалу деңгейін анықтау  керек. Емдеу және алдын алу шараларына қорғасынмен байланысты үзу және оны ағзадан шығару керек.

Соңғы кездері қорғасынды ағзадан шығару үшін комплексондарды  кеңінен қолдана бастады. Комплексті түзетін қосындылар аминополикарбон  қышқылдары мен кальции атомы  бар туындыларға жатады. Комплексондардың әсерінен улылығы аз және қорғасыны  бар  жақсы еритін комплексті түзеді, ол  ағзадан тез шығруға әсер етеді.

Көбінесе пентацин және тетацин-кальциін қолданады.

Соңғы жылдары сатурнизмді  емдеу кездерінде  кеңінен пеницилламиннің  Д-түрін қолданады (Д-3.3-диметилцистеин немесе Д-пеницилламин).

Комплексонмен емдеу кезінде  кезеңді түрде қанның құрамы мен  зәрдегі қорғасынның бөлінуін тексеріп отыру керек. Жалпы қарсы көрсеткіштеріне  бауыр және бүйрек аурулары жатады.

Еңбек ету сараптамасы:

Егер науқаста улану түрлері  болса, ауруханалық парақ бойынша  1-2 айға  басқа жұмысқа ауыстырылады. Осы кезде амбулаторлық немесе профилакториялық жағдайда жалпы ағзаны күшейтетін және шығаратын (Д-пеницилламин) ем тағайындайды. Кейіннен бұрынғы жұмысына қайтып келеді.

Уланудың жеңіл түрінде  стационарлық ем көрсетіледі (шығарушы ем). Шыққаннан соң науқас 1-2 ай қорғасынмен  қатынасын үзу керек, кейіннен (лобараторлы  көрсеткіштері қалыптасқаннан кейін) сол жұмысына қайта оралады.

Сатурнизмнің айқын түрінде  науқас стационарлық түрде ұзақ ем алады.  Қорғасынмен жұмыс көрсетілмейді. Асқынулар мен олардың айқындығына  байланысты, бұндай науқастардың еңбек  ету қабілеттері жартылай немесе толығымен жоғалуы мүмкін.

ҚОРЫТЫНДЫ

Қорғасын өзінің көптеген бағалы қасиеттерінің арқасында  адам тіршілігінде әр түрлі салаларда  жұмсалады. Өзінің үлесті салмағы үлкен  болғандықтан, оқ және бытыра жасауға  қолданылады. Асқан төзімділігінің арқасында химия өнеркәсіп орындарында  кеңінен пайдаланылады. Асқан төзімділігінің арқасында химия өнеркәсіп орындарында кеңінен пайдаланылады. Күкірт қышқылы өндірісінде негізгі жабдықтар – камералар, шаю башнялары , астаушалар, трубалар, мұздатқыштар, насос бөлшектері – бәрі қорғасыннан жасалады.