Әлемдік діндер-ислам және буддизм

Әлемдік діндер әлемі: Ислам

Алла тағаланың Жəбірейіл періште арқылы сүйікті жəне соңғыпайғамбары Мұхаммедке жіберген діні Ислам деп аталады. Ислам –адамдардың осы дүниеде тыныштық пен еркіндікте өмір сүрулерін,ахиретте мəңгілік бақытқа қауышуларын қамтамасыз ететін қағидаларжиынтығы. Ескі діндердегі барлық жақсы қасиеттерді Ислам өз бойынажинаған. Барлық бақыт пен жақсылық та сонда. Ислам саналы адамбаласы сөзсіз қабыл ететін негіздер мен рухани құндылықтардантұрады. Ал біз Интернет материалдарын пайдаланып дайындағанмақалада Исламға қатысты осы  және басқа да мәселелер жан-жақты сөзболады.

Жаратылысында пəк болған жандар Исламға дұшпан болмайды. Исламның ішінде ешбір зияндылық жоқ. Ислам адамдарды бір-бірін жақсы көруге, бір-біріне жəрдемдесіп, бауырларша өмір сүруге шақырады. Мемлекеттерді дамытуды, адамдардың рух тұрғысынан еркін өмір сүруін қалайды. Алла тағаланың бұйрықтарын құрметтеуді, бүкіл тірі жанға мейрімді болуды бұйырады. Ислам жанды-жансыз əрбір жаратылғанға деген жауапкершілікті жүктенген. Жаман əдеттерден аулақ болып, нəпсіні тəрбиелеуге шақырады. Жалқаулыққа, уақытты бос өткізуге тыйым салып, ғылымға, техникаға, өнеркəсіпке, саудаға, егіншілікке, өнерге үлкен мəн береді. Діні, отаны, сенімі басқа болған адамдарға күш көрсетуге тыйым салады. Жеке адамның, отбасының жəне ұлттардың құқықтары мен міндеттерін көрсетеді.

Ислам үш негіз: білім, амал (əрекет) жəне ықыластан тұрады. Яғни, Ислам діні туралы білім алу, үйренгендерін жүзеге асыру, жасаған барлық ісін Алланың ризалығы үшін жасау керек. Ислам ғылымы – иман білімі, фиқһ білімі, қалб (көңіл-жүрек) білімдеріне бөлінеді. Мұсылман адам иман білімін Əһли сүннет ғалымдарының кітабынан алады. Амал білімін төрт мазһабтың фиқһ кітаптарынан алады. Əһли сүннет ғалымдары бұл деректерді сахабалардан алған. Ал сахабалар пайғамбарымыздан алған.

Басқа да әлемдік діндер сияқты Ислам дінінің де өзіндік ұзақ тарихы бар. Ол тарих дүниежүзілік әлем тарихымен ұштасып жатады. Бірақ, Ислам дінінің шығу дәуіріне, уақыт талабына, оны ұстанған халықтардың тұрмыс-тіршілігіне, әдет-ғұрпына байланысты өзіндік ерекшеліктері бар.

Ислам діні – әлемдік діндердің  ішіндегі ең жас дін. Ол біздің заманымыздың VII ғасырында Араб түбегін мекендеген тайпалар алғашқы қауымдық қатынастардан таптық қатынастарға көше бастаған кезде құл иеленушілік идеологиясы ретінде дүниеге келді. Тарихи деректер мен аңыздарға сүйенсек, Ислам діні Арабиядағы Хиджаз өлкесінің ең ірі қаласы – Меккеде шықты. Арабия бірқатар бай елдердің орталығы болды. Олар: Рим, Византия, Египет, Иран және басқа елдер бір-бірімен сауда қатынасын жасаған кезде Арабия жерін басып өтетін. Осыған байланысты Араб феодалдары жер иелері болуымен бірге, құл сатудан орасан зор табыс түсіріп отырды.

Мекке ерте заманнан-ақ діни орталық  болып саналатын. Меккенің орталығындағы  Зәмзәм су көзі, оның жанындағы Әулие Қағбатас көшпелі бәдәуилердің өз құдайына табынатын орны болды. Олардың бейнесі Қағбаның маңдайына орналасқан болатын. Кейбір мұсылман аңыздарында Қағба мен Зәмзәм су көзін Ибрагим пайғамбар мен оның ұлы Исмаил салған деген деректер де бар.

Меккенің орналасқан жері егін шаруашылығымен де, мал шаруашылығымен де айналысуға қолайсыз. Сондықтан меккеліктер шамаларына, қолдарындағы қаражаттың мөлшеріне қарай Мекке шонжарларының сауда керуендеріне қосылатын. Тез дамыған сауда алғашқы қауымдық қоғамның ыдырауын тездетіп, тайпалардың тайпалық одаққа бірігуін қажет етті. Көп құдайға сенудің орнына бір құдайға сенуді уағыздайтын діни идеология керек болды. Сол сияқты Арабия жеріндегі алғашқы монотеистік дін – ханиффизм бытыраңқы араб тайпаларын біріктіруде көптеген топтардың идеологиясы түрінде қалыптасты.

Ханифтер сол уақытқа дейінгі  үстем болып келген политеизмге  қарсы күресті. Тайпалық көп құдайлардың орнына тек бір құдайға жалбарыну керек деп уағыздады. Бірақ ханифистік діни ілім Меккеде де, басқа жерлерде де қолдау таппады. Әлеуметтік-экономикалық теңсіздікке қарсы күреске шыққан араб қоғамының жарлы-жақыбайлары ханифизмнен жақсылық көрмеді. Өйткені, бұл діни идеологияның үйретуінше, анық өмір, шын бостандық о дүниеде ғана. Ақырзаман боладыдан басқаға шақырмаған ханифизм езілгендер мен қаналғандар арасында тарай алмады.

Бірақ ханифизм Ислам дінінің идеологиялық алғышарты болды. Жаппай, жалпылама уағыздан гөрі құдайды адамдар арасына жіберген өкілі бар деу арқылы монотеистік дінді уағыздау ұтымдырақ еді. Ол өкілдің рөлін меккелік орта саудагер Мұхаммед (с.ғ.с) атқарды. Құдайдың пайғамбарлық сүрелерінің мазмұнына қарағанда, Мұхаммед (с.ғ.с) ханифтер табынан шыққан. Ол 610 жылы жаңа дінді уағыздай бастады. Бірақ, Мұхаммед пен оның серіктестіктерінің араб тайпаларының діни сенімдері мен ұғымдарына өзгеріс енгіземіз деген ойлары Меккеде сәтсіздікке ұшырайды. Меккедегі үстем тайпа басшыларының құрығына түскен Мұхаммед (с.ғ.с) тобы 622 жылы Ясриб (Медине) қаласына көшеді. Оны мұсылман жыл санауының басы Хиджра деп атап, мұсылмандар өздерінің жаңа жыл санауын бастайды.

Ислам дінін уағыздаудың алғашқы  жолдары сәтсіздікке ұшырауына  бұл діннің әлеуметтік мазмұны тікелей  әсер етті. Құлдық, кедейлік құдайдың маңдайына  жазғаны, тәуір өмір о дүниеге барғанда болады, бұ дүниеге көнгіш болған дұрыс деп уағыз айтылған жаңа дін араб қоғамының жырларына, көшпелі бәдауилерге ықпал ете алмады. Сондықтан Құранның алғашқы сүрелерінде байлықты сынау кездеседі.

Бұл мәселелер ру, тайпа шонжарларына тиімді болмады. Себебі, Меккеде дін тарау үшін Ислам дінінің әлеуметтік тірегі болмады. Екіншіден, меккеліктер үшін политеизмнің сақталуы пайдалылырақ болды. Бірақ Меккенің мұсылмандар қауымымен келісімге келуінің маңызды себебі де бар еді. Ислам дініндегі жалғыз құдай – Алла – құрайыш тайпасының құдайы болатын. Мұсылмандардың Аллаға тағзым ететін орталығы Қағба болды. Бұл жағдай Меккенің жаңа дін үстемдік жасаған уақытта да өз саясатын жүргізуге толық мүмкіндігін сақтады. Осы себептердің нәтижесінде Меккенің мұсылмандар орталығына айналуымен Ислам діні араб тайпаларының басым көпшілігіне тарады.

Ислам діні әдет-ғұрыпқа толы. Ислам дініне дейінгі діндерден алынған, Ислам дінінде оларға жаңа әлеуметтік сипат пен мән берілген. Құдайға құлшылық етіп табыну Ислам дінінде екі бөліктен тұрады. Біріншісі – міндетті түрде орындауға тиісті шаралар. Бұған бес парыз (иман, бес уақыт намаз, ораза, зекет-ұшыр, қажыға бару) жатады. Шариғат бойынша бұл парыздарды мұсылмандар бұлжытпай, мерзімінде орындап тұруға тиіс. Діни уағыз бойынша «құдай-тағаланың әмірін орындап, құлшылық еткендер», яғни намаз оқып, ораза ұстап, қайыр-садақа бергендер ғана «жұмақтың» төрінен орын алады да, ал оларды орындамағандар «тозаққа» барады. Дін иелері, молда-ишандар діни парыздарды, әдет-ғұрыптар мен мейрамдарды дінге сенушілердің мүлтіксіз орындап отыруын талап еткен. Екіншісіне ерікті түрде орындалатын шаралар жатады. Олар уәжіп, сүннет, Мұстахб, Мухаб, Нәпіл. Соңғы үшеуі қазақтар арасында тарамаған.

Ислам дінінің бірнеше мейрамдары бар. Олардың барлығы әдет-ғұрыптармен тығыз байланысты. Солардың ішіндегі кең тарағаны ораза мен құрбан айттар. Бұл айттардың алғашқы түрлері Ислам дінінен көп жылдар бұрын пайда болған және ораза ұстау мен құрбан шалу әдет-ғұрыптарына байланысты орындалып отырған. Ислам дінінде ораза және құрбан мейрамдары жаңа мәнге ие болды. Ораза мейрамы ораза біткеннен соң Рамазан айынан кейінгі Шаввал айының бірінші күні басталатын ауыз ашу (айт) мейрамы. Бұл мейрам кезінде мұсылмандар Ислам дінінің талаптарын толық орындауы тиіс. Кімде-кім ораза ережесін бұзса немесе ораза ұстамаса, ол күнәлары үшін айып тартуы – пітір-садақа беруі тиіс. Құрбан мейрамы ораза мейрамынан кейін 70 күн өткеннен соң жасалады.

Әулиелер аруағына табыну өте көне әдет-ғұрыптардың бірі. Бұл мәселенің де әлеуметтік мазмұны, саяси бағытының болғаны мәлім. Себебі, мұсылмандық әулиелер қатарына халифтер, сұлтандар, хандар мен билер, яғни өмірдегі алған орнын ол қайтыс болғаннан кейін де дәл айқындығынан айырамыз. Сол үшін олардың табытын сақтайтын күмбездер, мазарлар ислам діні тараған барлық жерлерде орын алды десек, қазіргі Қазақстан аумағында оның мәні, мазмұн-мақсаты өте жоғары. Мысалы, Қазақстан жеріндегі ерте дәуірдегі ірі қалалар Тараз, Сайрам, Түркістан, т.б. киелі жерлер мен орындардың өзі осы ойымызды толықтыра түседі.

Ислам дінінің пайда болған уақытынан  бастап-ақ, оны қостаушылардың және қарсы жақ өкілдерінің арасында түсініспеушіліктер болғанына тарихтың өзі куә. Соның салдарынан еркін  ойлы пікірлердің қалыптасуы, әлеуметтік-саяси қайшылықтардың шығуы, ресми, табиғи ислам дінінің сунизм және шиизм сияқты екі бағыттың дүниеге келуін, ықпал үшін күрестің әсері деп білуіміз керек.

Суннизм – қоғам дамуының талаптарына  байланысты үстем тап қажетін өтеуге жеткіліксіз болды. Сондықтан заман ағысына қарай адамдардың өзара қатынасын, халифтің ірі феодалдардың ісін растайтын Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с) тірі кезінде айтқан сөздері, істеген істері, дағдылары туралы қасиетті аңыздар деген хадистер жинағы кеңінен тарады. Сунна жекелеген топтардың, үстем таптардың мүдделерін қорғауға айналады. Біріне-бірі қайшы келетін хадистердің көбеюі оларды ретке келтіріп, жинақтауды қажет етті. Оның ішінде бізге белгілі «Алты сүнну» жинағы. Осы күнге дейін қадірлі деп саналатыны Бұхари Имам құрастырған жинақ «ас-Сахих». Сөйтіп, сүннәні құранмен бірдей мойындаған көпшілік мұсылмандар ахль-ас сүннә яғни сүниттер деп аталды.

Сопылық (дәруіштік) – Ислам дінінің алғашқы жылдары пайда болған аскеттік ағым. Ол IX ғасырда пайда болды. Дегенмен, бұл бағыттың алғашқы көріністері араб қоғамында VIII ғасырдың өзінде-ақ кездесетін. Ал кейіннен аскеттер киетін «софылық» деген киім атына байланысты ол сопылық деп аталды. Олардың негізгі мақсаты – шектен шыққан кедейлік, баспанасыздық, ауыр экономикалық жағдай, қарапайым адамдардың ауыр халден шығатын жол іздеуі болды. Ол жолды олар аскеттік өмірден көрді. Сопылардың фанатик-діншіл болуды үгіттеуі билікте тұрған дін иелеріне ұнады.

Кейіннен сопылар қауымы шығып, оны басқаратындарды «шейхтар» деп атады. Беделді шейхтар өз жандарында оқушылар ұстайтын. Олар Мюридтер (Мұрт) деп аталатын болды. Сопылар мектебі бірнеше ағымдарға бөлінді. Орта Азия мен Қазақстанда сопылар мектебінің Ясевизы, Нақшбандизм сияқты ағымдары пайда болды. Сопылықтың ең күрделі түрі дершивизм түрінде қазіргі Тәжікстан аумағында көптеп кездеседі.

Ислам дінінің басты уағыздары  мұсылмандардың қасиетті кітабы – Құранда жинақталып берілген. Ол уағыздар Мұхаммедтің (с.ғ.с) аңыздары түрінде айтылады. «Құран» деген сөз қазақ тілінде «оқу» деген ұғымды білдіреді. Құранда арабтардың сол кездегі феодалдық құрылысының идеологиясы жинақталған. Бұл идеология мұсылмандардың азаматтық, қылмыстық заңдары мен әдет-ғұрыптарының негізі болды. Ол Қасиетті кітапта егін салған халықтардың әр дәуірдегі өмірінен алынған заңдар мен шежірелердің, ғұрыптар мен салттардың және астарлы сөздердің алуан түрі кездеседі. Мұнда өткен өмір мен болашақ заман туралы аңыздар да жетерлік. Осындай діни қағидалар мен заңдармен қатар, Құранда құдай мен оның пайғамбарлары туралы адамның, жалпы әлемде тіршіліктің жаратылуы жайында да көптеген жорамалдар бар.

Дін – Құранның негізгі нұсқасы, ол жеті қабат аспан үстінде мәңгібақи сақталады дейді, Әзірейіл періште Құранды көктің бірінші қабатынан түсіріп, бір оқиға боларда, не бір жағдай туарда оның үзінділерін Мұхаммедке мезгіл-мезгіл жіберіп тұрыпты. Пайғамбар (с.ғ.с) мұны жазып отырыпты. Құдайдың берген өмірі, өткен оқиғалар мен болашақтың барлығы осы кітапта жазылған. Сол жазудың мазмұнын перілерден қорғап тұрады екен. Құдай сөзі болғандықтан, Құран – өмірдің шын мәніндегі ережесі және кез келген діндар мұсылман үшін болашақтағы барлық үміттің көзі. Бұған ешкім де шек келтіруге тиіс емес. Өйткені, оны Құдайдың өзі көктен аян етіп, адамдарға сыйға тартты делінеді.

Мұсылмандар Құранның өзі мен мазмұнын ғана емес, әрбір әрпі мен қағазын да қасиетті санайды. Құран сөзіне еш нәрсені теңемейді, Құраннан асыл, онан артық бұл дүниеде ештеңе жоқ деп біледі. Құран ұстап ант береді. Бірақ қазақ арасында Құраннан нанды жоғары қою дәстүрі бар. Егер нанға қолың жетпесе, құранды аяғыңның астына қойып, нанды алуға болады, ал нанды басып Құранды алуға болмайды.

Құранның 12-сүресінің 2-аятында Құдай  атынан: «мен оны (Құранды) сендерге түсінікті  болсын деп араб тілінде жібердім»  делінген. Кейін Ислам діні басқа  елдерге тарай бастаған кезде  мұсылман дін басылары Құранды бөтен  тілге аударуға тыйым салады да, «Құран оқу құдайға құлшылық ету  араб тілінде болсын» деген тәртіп енгізеді. Мұның араб тілін білмейтін мұсылмандар арасында «Құран қасиетті кітап» деген сенім орнап, оған сыйынып, жалбарынды.

Құран орта ғасырдың бас кезінде  таяу шығыс елінде көптеген авторлардың  көмегімен бірте-бірте жазылды. Оны жазуға, толықтырып түсіндіруге ғасырлар бойы діншіл ұрпақтың бірнеше өкілі қатысты. Құранның соңғы түрі Ислам діні шыққаннан кейін белгіленеді: Мұхаммедтен (с.ғ.с) кейін болған халифтер тұсында құран жинағы болмады. Құранның ұмыт болу қаупінен сезіктенген халиф Әбу-Бәкір Құран үзінділерін жинақтауды әмір етті. Халиф Омардың тұсында ғана Мұхаммедтің өсиеттерін Медине мұсылмандары жинай бастады. Олар Мұхаммедтің (с.ғ.с) ел аузында жүрген аңыздарын қағазға, тастарға, сүйектерге жазылып қалған сөздерден, ауызекі айтылып жүрген әңгімелерден жинап құрастырды.

Құран ертедегі араб тайпасы Куфа тілінде, қара сөзбен жазылған. Бұл  тілді білмейтіндер оның әсерлі үнінен ғана рахат көреді. Құранда барлығы 114 сүре, 6225 аят бар. Әр сүредегі аят саны біркелкі емес: кіріспеден екінші сүреде 286 аят, ал 110 сүреде небәрі 3 аят қана бар. Қазіргі Құранның өзі де әртүрлі. «Медине құранында» аяттардың саны 6000. «Куфа құраны» мен үнді мұсылмандарының құранында 6232 аят бар, шииттер қолданып жүрген құранда 115 сүре бар. Сүрелер көлеміне қарай орналасқан, басында ұзақ сүрелер, одан кейін орта, соңында қысқа сүрелер. Сүрелердің аттары өздерінің мазмұндарымен анықталады.

Діннің түпкі мәні – барлық адамдарды  өзара бейбіт өмір сүруге шақыру, олардың өзара бауырластығын нығайту. Кейде діни ұрандар көтеріп, барша адамдық құндылықтарды бүлдіретін экстремистік ағымдар пайда болып жатады. Мұның өзі діни басшылардан дін мақсат-мүддесінің жарқындығын ашып көрсетуді, сөйтіп, адамдар арасында сүйіспеншілік пен келісім орнығуы үшін оны кеңінен таратуды талап етеді.

Өзара сыйластық, өзара түсіністік, басқа адамдардың ерекше құрметтейтіндеріне құрметпен қарау сияқты жоғары құндылықтар – барша адамдар арасында бейбітшілік, туыстық, сүйіспеншілік, толеранттық қағидаларын таратудың маңызды шарттары саналады. Және де барлық діндер осынау шындықпен қандай түрде болсын тығыз байланысты. Қандай да бір дінмен тек өздері ғана байланысты деп және осы шындыққа тек сол дін ғана иелік етеді деп есептеу әрі мұндай түсінік, әрине, диалог орнатуға кедергі келтіреді. Сондықтан айырмашылық белгілерін іздестіруден гөрі, құдайшылық деп табылатын жалпы сипаттарды іздестіру дұрыс жол болып табылады.

Жеке қауіпсіздік ұжымдық қауіпсіздікке  байланысты болады. Бұл ретте діни айырмашылықтың мәні жоқ. Белгілі бір қоғамның қауіпсіздігі бүкіл әлемнің қауіпсіздігіне тікелей тәуелді. Адамдар қауіпсіздікті бұзатын емес, оны нығайтатын жолдарды зерттеп білуі керек. Сондай-ақ күші мен қауіпсіздігі жеткілікті бір топ жер бетінде өздері сияқты болмағанымен тағы басқа топтың бар екендігіне шүбә келтірмеуі тиіс. Әлемдегі лаңкестіктің тарихы мен оның терең тамырларын зерттеушілер бұл дерт бір адамдар қауіпсіздіктің рахатын көріп, екінші бір топ үрей-қорқынышты бастан кешірген ортада туындайтынын байқай алады. Бір топ жақсы өмір сүріп жатқанда, екінші бір топтың проблемалары шаш-етектен болуы өкінішті-ақ.

Ұжымдық қауіпсіздік туралы сөз  халықаралық қауіпсіздік туралы сөзбен сабақтас. Халықаралық қарым-қатынас өзара сыйластықпен сипатталады және қоғамның әл-ауқаттық жалпы мүдделеріне қызмет етеді, мұндайда қауіпсіздіктің шеңбері де кеңейіп, адамдардың жүрегінде әдемі әсер қалдырады. Осының бәрі өмірдің діни, саяси, әлеуметтік, экономикалық жақтарын қамтиды. Міне, осы арада діни басшылардың өз ықпалын үкіметтердің халықаралық проблемаларға қатысты саясатына жұмылдыратын кезеңі туды. Кейбір мемлекеттердің саясатын діни және идеологиялық қитұрқыларының реттеуі өте қауіпті. Шешімдер қабылдауда оның басқа елдерге зиян келтіруі мүмкін теріс рөл атқаруы ықтимал. Сондай-ақ заңды құқықтар жөнінде әділдік қағидаларының бұзылуына әкеп соғары даусыз. Мұның өзі халықаралық қауіпсіздік пен бейбітшілікті қатерге ұшыратып, проблемалардың көбеюіне жағдай туғызады.

Дін – жеке адамдық емес, ұжымдық  құбылыс. Дін адамдардың бір-бірінің қанап, жәбірлеуіне тыйым салады, сондай-ақ жаман әдеттің таратылуына рұқсат етпейді, адамдарды өз туыстарына, жақындары мен көршілеріне сүйіспеншілікпен қарауға, әлсіздерді қорғауға үндейді және тіпті өзінің жауы болса да барлық адамдарға әділеттілік қағидалары тұрғысынан қарауға шақырады. Сондықтан біздер, мұсылмандар, Құраннан бұрынғы жіберілген кітаптар да осы құндылықтарға шақырғаны, барлық діни үндеулер бір мақсатқа, жақсылыққа жету ниетіне құрылғаны тұрғысындағы ашық мәтіндерді таба аламыз. Және де егер біз осы мақсатты түсінсек, онда барлығымызға Алла жіберген дін біреу ғана деп айтуға болады. Сондықтан бұрынғы өткен пайғамбарлардың өздерінен соң да пайғамбарлар келетінін алдын ала болжағаны және соңғы пайғамбарлардың бұрынғыларды мойындағаны таң қаларлық емес.

Қауіпсіздік қоғамдық, саяси, халықаралық  болып келеді. Ол біздерден «қауіпсіздік»  түсінігін дұрыс сараптауды талап етеді. Қауіпсіздік – адамдарға жат сөз емес. Қауіпсіздіктің бірнеше құрамдас бөлігі бар. Бұлар: жан, дін, сенім, дінге сену, тұлға, т.б. Барлығы да адамды аяғынан тік тұрғызуға және тәрбиелеуге өз үлестерін қосады. Адам өмірімен байланысты басқа құндылықтарды мына элементтер құрайды: жер, отан, саяси режим, әйел, балалар, қаржы, мұнан басқалардың бәрі тұлғаны қалыптастыруда недәуір рөл атқарады. Олай болса, қауіпсіздік дегеніміз – адамды барлық қауіптен қорғау. Себебі, бұл қауіптер «қауіпсіздік» түсінігінің құрамдас бөлігі боп табылады.

Қауіпсіздік факторлары. Біз о бастан қандай факторлар қауіпсіздікке  қауіп төндіретінін түсінуіміз қажет. Біле білсек, кедейлік пен надандық, басқаны жаулап, басып алу, құқықтық нормативтердің болмауы – қауіпсіздіктің қас жауы, қауіпке апарар тура жол. Керісінше, кедейлікті жою, білім беруді кеңінен тарату, құдайға сену, адамгершілік мәселелеріне көңіл бөлу – тұрақтылық пен қауіпсіздік факторлары. Дін әлемдік және аймақтық деңгейде қауіпсіздіктің ең басты факторы болып отыр. Осылайша қауіпсіздік пен оның факторлары – сенім мен екі жағдайда дінге сенудің нәтижесі: дінді жаратушының жібергенін мойындау және діни сенімдерді қолданудың қажеттілігі.

Діннің адамдарды ұйымдастыруда, олардың іс-әрекеттері мен сезімдеріндегі рөлі айрықша, өйткені, дінді пайдаланып асыра сілтеу жақсылыққа апармайды, ол адам өміріне қауіп төндіреді. Сондықтан да дін екі жүзді өткір пышақ секілді. Ол халықаралық қауіпсіздіктің басты факторына айналып кетуі мүмкін. Ал дінді террордың құралына айналдыру қайшылықтар мен қауіпсіздіктің бұзылуына алып келеді.

Ислам діндердің барлық түрлерін құрметтейді, себебі барлық діндердің тамыры біреу. Қасиетті Құран Кәрімде былай делінген: «Біз Аллаға, өзімізге түсірілген Құранға, Ыбырайым, Ысмайыл, Ысқақ, Яғқұптарға және ұрпақтарына түсірілгенге және Мұса, Ғайсаларға, сондай-ақ пайғамбарларға Раббыларынан түсірілгенге де иман келтірдік; ешбіреуінің араларына айырмашылық жасамаймыз» (Әли Ғымран сүресі, 84-ші аят).

Басқаша айтқанда, ислам Мұсаны, Исаны  және басқаларды көктен рух берілген періштелер санайды. Көптеген бұрынғы христиандардың, иудейлердің Мұхаммедтің (с.ғ.с) өкілдігін мойындауы, ал бәзбіреулері оның көзі тірісінде ұстаз іздеп Арабияға баруы көнедегі жалпыға ортақ ілімнің сабақтастығына деген сенімді нығайта түсті. Бұл исламнан бұрынғы діндер әртүрлі нұсқа болғандығын білдіреді.

Әлемдік діндер әлемі: Буддизм

Пайда болу тарихы

Буддизмге қатысты Интернет материалдарын  сүзіп шыққанда, осы діннің Орталық, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияға б.д.д. І мыңжылдықтың ортасынан бастап таралған әлемдік үш діннің бірі екеніне көзіміз айқын жетті. Қазір Үндістан, Қытай, Жапония, Бутан, Вьетнам, Камбоджа, Малайзия, Корея, Лаос, Моңғолия, Мьянма, Непал, Тайланд, Тибет, Шри-Ланка елдеріне кеңінен тараған. Ол Христиандықтан – 500, Исламнан 1200 жыл бұрын пайда болған. Оны ұстанатындардың саны 300-ден 350 млн. адамға жуық деген болжам бар. «Будда» деген сөздің өзі санскрит тілінен аударғанда «ағартушы әулие», «ақылман» деген сөзді білдіреді екен. Буддистердің түсінігі бойынша ақыл-ойдың асқарына жеткен жер бетіндегі кез келген пенде будда бола алады. Осындай буддалардың бірі деп танылған Шакьямуни «құтқару» ілімін ойлап тапты. Оны санскрит тілінде «Дхарма» деп атайды. Сайып келгенде, «будда» дегенде алдымен Шакьямуни еске алынады.

Сиддхартха Шакьямунидің өзі нақты  тұлға ма, әлде оның дінін құрастырушылардың  фантазиясынан туған мифологиялық кейіпкер ме – ол арасын ғылым әлі  ажырата алған жоқ. Әйтеуір оның өмірбаяны туралы «толық деректер» біздің дәуіріміздің ІІ-ІІІ ғасырларынан белгілі. Онда Шакьямуни (Будда) біздің дәуірімізге дейінгі VII ғасырда Үндістанда (Непал) өмірге келген деп айтылады. Оның әкесі Майя халқының шакья атты табының көсемі болған. Бірақ Шакьямуниді Буддизм дінін жалғыз ойлап шығарушы деп атаудың дұрыс еместігі анық.

Буддизм бір Жаратушы бар дегенді теріске шығарады. Бірақ материяның мәңгілігін, жаратылыстардың бірінің орнына бірі келіп, айналып тұратынын мойындайды. Буддизм бойынша жарық әлем, азап пен рахат – жаратылыстың көрінісі ғана. Азаттықтан, рахаттан бас тарту, яғни адам өзін ғана ойлауы және осының салдарларынан тыйым іздеу арқылы нирванаға кіреді. Ал бұл – ешқандай тілек, ой болмай, жанның толық тыныштық табуы деген сөз. Басқа тілмен айтқанда, бұл – психикалық ғайыптық. Будда оқуы өмірді қасірет деп санайды. Адам нирванаға ұмтылуы керек. Будда бойынша пенде шаттық өмірге, рахатқа өз ерік-жігерінен бас тартып, зұлымдық пен жамандықты білмей, аскеттікпен өмір сүріп, қоршаған ортаның бәріне махаббатпен қарап және біреу үшін өзін құрбандыққа шалуға үнемі дайын болған жағдайда ғана жетеді. Осыны уағыздаған және өздерін көркем мінез-құлықпен танытқан буддистер діндерін кеңінен тарата білді.

Буддизм толық өлім жоқ, адамның  тәні өлгенде жаны басқа адамға, тіпті жануарларға беріледі дегенді уағыздайды. Осы идеяға елітушілер өте көп, «мен бұрынғы өмірімде кім болдым екен, қыз болдым ба, ұл болдым ба, ит болдым ба, құс болдым ба, әлде аң болдым ба» деген сұрақтың жауабын іздегісі келетіндерді көріп жүреміз. Өз бойындағы қандай да бір итке (жағымпаздық), қасқырға (қомағайлық), т.б. ерекшеліктерді аңдап қалса, мен бұрын сол болған екенмін ғой деуші жастарды да жиі ұшыратамыз. Ал біздің Ислам дінінде жан өлмейді. «Мен» өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан», дейді Абай. Ал «мен» деген: «Ақыл мен жан – мен өзім, тән менікі, «Мені» мен «менікінің» мағынасы – екі», дейді және данышпан. Демек, «мен» деген жан. Тән өлгенде оны Әзірейіл періште денеден шығарып әкетіп, Барзақ әлеміне жібереді. Оның орны Аллаға ғана мәлім. Ақырзаман болып, адам Қиямет қайымда қайтадан тірілгенде ол өз тәніне қайтадан қосылады да жауапқа тартылады, дейді біздің дін. Христиан дінінде де солай, адам өлгенде жаны тәнді уақытша тастап кетеді де, артынан тірілгенде (воскресение) қайтадан табысады. Ал Будда жанның басқа тәнге енетінін айтады, тіпті адам, жан-жануар емес, өсімдікке де беріледі дегенді уағыздайды. Осының өзі оны тануға деген қызығушылықты оятады. Ислам мен Христиандық болса, адамдар өздерінің бұрын өмірде басқа адам немесе аң, құс кейпінде болғанына қандай да бір дәлел «табуын», тіпті кітаптан, теледидардан кейбіреулердің бұрын апаттан, кісі қолынан ерте ажал тапқандардың жаны қазір басқада болуы себепті «бұрынғы өмірінің» фрагменттерін еске алуын – адамдарды дұрыс жолдан адастыруды ғана ойлайтын жынның әрекеттері деп бағалайды.

Буддизмнің өз өміріңді немесе басқаның өмірін үзуге болмайды, алдама, ұрлық қылма, кісі еңбегін жеме, мас қылатын сусындарды ішпе деген секілді негізгі тыйымдары басқа да әлемдік діндерде бар. Сонымен бірге, Будда әрқашан да сабырлы, мейірімді болуға, ешкімге ашуланбауға, қымбатшылыққа ұмтылмай, қарапайым ғана өмір сүруге және адамдардың өмірін қиятын соғыс, терроризм сияқты басқа да қырғындарды болдырмауға үндейді.

Буддизмнің негізі бір болғанымен, ілімі әр елде әртүрлі болып келеді. Ондай ағымдарға бөліну басқа да әлемдік діндерде бар екенін білеміз. Исламның өзі сүннит пен шиит секілді екі үлкен ағымға, олардың төрт түрлі мәзхабтарға бөлінетіні белгілі. Христиандықтың да католик, православие, протестант сияқты үш үлкен ағымнан басқа толып жатқан секталарға бөлінетіні тағы мәлім.

Буддизмнің екі үлкен ағымының атаулары: махаяна және тераведа. Соның ішінде, санскриттен қазақшаға аударғанда «үлкен дөңгелек» немесе құтқарылудың үлкен жолы деген мағынаны білдіретін махаяна либералды бағытта да, «дана қарттың жолы» деп танылған теравада консервативтік бағыт ұстанған. Сондай-ақ ваджраяна деп аталатын да үлкен ағым бар. Оны кейде махаянаның бір түрі десе, көп оқымыстылар өз алдына ағым деп атайды.

Бір Құдайдың барлығын танымағандығына қарап, Буддизмді кейде атеистік жолдың бір түрі деп танушылар да бар. Дегенмен, оны діни-философиялық ілім деп бағалаушылар көп.

Аңызға қарағанда, Сиддхартха Шакьямуни айрықша бала болған. Ол туарда шешесінің түсіне адамның ақылы жетпейтін өте үлкен ақ піл енген. Осыдан шошынған әйел өзінің ерекше бала туатынын сезеді-міс. Айы-күні жеткенде бала әйелдің жатырынан емес, қолтығынан туады… Сол елдерде болған Асита есімді бір данагөй баланың дін жолында орасан зор өзгерістер жасайтынын айтыпты. «Егер принц сарайда қалып, ел билеуші болса, ол бүкіл әлемді өзіне бағындырады. Ал дін жолына түссе Будда болып, әлемді құтқарады», депті Асита. Балаға Сиддхартха, яғни «өзінің міндетін орындаушы» деп ат берген де сол екен.

Көсемнің сарайында өскен балаға әкесі өмірдің қиындығын, азапты жолын көрсетпеуге тырысады. Бірақ ерекше сезімі бар ол өмірде қайғы-қасірет көп екенін түйсініп, толып жатқан аурулар барын біліп, кәрілік жетіп, адамның өлетінін танып, қалың ойларға батады. Адамға азап шектіретін не екен деген ой жатса да, тұрса да оның басынан кетпейді. Ақыры, «сарайдың тамаша сәулеті, тән саулығы, жастық – бәрі баянсыз дүниелер емес пе? Күндердің бір күнінде мен де ауырамын, қартаямын, сосын жұрттың бәрін теңгеретін өлім жетеді. Осыдан шығатын жол болуы керек қой. Жылуға қарсы тұратын суық, жарыққа қарсы тұратын қараңғы бары сияқты қайғыға қарсы тұратын бақыт болуы керек, мен соны табуым керек» деген оймен 29 жасында  Сиддартха бала-шағасын тастап, туған үйінен безіп, диуана болып, ел кезіп кетеді. Менің мақсатым: адамды азаптан құтқару жолын табу, дейді ол сұрағандарға. Ақыры, жеті жыл бойы қаңғырған соң, бір күні Урувилва деген жердегі Наиранджаны өзенінің жағасында (қазіргі Үндістанның Бихар штаты) отырғанда ол адамды азаптан құтқаратын «төрт игілікті ақиқатты» табады.

Будда ілімі

Сонымен, Будда ілімінің негізі болған төрт ақиқат дегеніміз не? Олар азап туралы (немесе азаптың ақиқаты). Басқаша айтқанда, тіршілік дегеніміздің өзі – азап шегу. Екінші ақиқат – азаптың себептері (немесе азап себептерінің ақиқаты). Ол адамның құлқында: яғни, өмір сүруге, рахатқа, билікке, байлыққа, т.б. ынтықтығында. Үшінші ақиқат азаптың аяқталуы (немесе азап аяқталуының ақиқаты) және азапты аяқтауға бастайтын жолдар (немесе азапты аяқтау жолдарының ақиқаты) туралы деп аталады. Будданың ілімі бойынша адамның өмірі қайғы-қасірет пен азаптан ғана тұрады. «Туудың өзі – азап, қарттық – азап, ауру – азап, ұнамайтын жанмен қосылсаң – азап, қалаған нәрсеңе қол жеткізбесең – ол да азап», дейді Будда. Ал азаптың себебі – пендешілік тауқыметтерге байланып, өмір сүруге ынтық болуда. Осы ынтықтық пендені бір азаптан екінші азапқа сала береді. Барлық тілектерді басу жолымен ынтықтықты жойғанда ғана азап аяқталады, дейді Будда. Қорыта айтсақ, бұл ілім бойынша адам өзінің бойындағы өмір сүруге деген барлық пендешілік ықыластардан, барлық тілектерден, барлық құмарлықтан бас тартуы керек.

Тілектер мен құмарлықты қалай  жоюға болады деген сұраққа азапты аяқтау жолдары туралы деп аталатын жоғарыда аталған соңғы ақиқат жауап  береді. Бұл ақиқат көздеген мақсатқа жетудің шыншыл дін, шыншыл шешім, шыншыл сөз, шыншыл істер, шыншыл өмір сүру, шыншыл талпыныс, шыншыл ойлар, шыншыл пайым сияқты сегіз жолы бары айтылады. Басқаша айтқанда, бұл дұрыс түсінік, дұрыс пиғыл, дұрыс сөйлеу, дұрыс мінез-құлық, дұрыс өмір сүру, дұрыс ұмтылыс, дұрыс қамқорлық, дұрыс ойлау деген мағынаны білдіреді. Осы сегіз жолды бұзбай жүрген адам ақыры кемелдікке қол жеткізіп, архат-әулие деген атаққа ие болып, нирванаға кіреді, дейді Будда. Жоғарыда айтқанымыздай, нирвана дегеніміз барлық данышпандар қол жеткізуге ұмтылатын идеалдық жағдай. Бірақ буддистік әдебиеттерде оның нақты анықтамасы жоқ. Кейбіреулердің пікірі бойынша, нирвана тіршілікті жою десе, екіншілері танымды тіршілікті жойып, басқа, танылмайтын әлемге өту дейді.

Бір тіршіліктен екіншісіне өтудің мәңгілік жолдарын буддистер сансарлар деп атайды. Олар барлық жан иесінің бір тіршіліктен екіншісіне өтерде (айналуда) қаптаған азапты бастан кешіретінін айтады. Өлім адамды тіршіліктің азабынан құтқара алмайды, өйткені, оның артынан басқа өмір туады. Сондықтан сансарлардың азапты жолынан шығудың бір-ақ амалы бар. Ол – архат-әулие қатарына қол жеткізіп, ақиқатты тануда. Сонымен бірге, Будда, қайта туу барысында адам, жоғарыда айтқанымыздай, жан-жануар, өсімдік, тіпті жын-шайтан түріндегі тіршілік иесі болуы да мүмкін дейді. Әрине, қайта туғанда қайтадан нақ адам кейпінде өмірге келудің маңызы зор. Өйткені, нирванаға пенде адам түрінде ғана ене алады. Ал архат-әулие дәрежесіне адам өзінің іс-әрекет, ақыл, ой-пиғыл амалдарын салып, жоғарыда айтылған жолдарды қатаң ұстағанда ғана қол жеткізеді.