Әлеуметтік институттар. 3

4.   Тақырыбы: Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер.

• Мақсаты: студенттерді әлеуметтік институттармен, әлеуметтік процестермен таныстыру. Оларға институттардың жіктелуін түсіндіру және әлеуметтік процестерді үйрету.

• Дәріс жоспары:

1.Әлеуметтік институттардың  түрлері.

2.Отбасы әлеуметтік институттардың  қай түріне жатады.

3.Әлеуметтік институттардың  белгілері.

4.Әлеуметтік процес ұғымы.

5.Әлеуметтік процестің  деңгейі мен диапазоны.

• Дәріс тезистері:

  Әлеуметтік институттар-жеке  адамдар мен топтардың әрекет  ету тәсілдерінің жүйесін, әлеуметтік  бақылау құралдары мен топтардың  әрекетін, қоғам мүшелерінің әлеуметтік  өмірін реттеп, қамтамасыз ететін  жүйесін білдіреді.

   Мазмұны жағынан  әлеуметтік институттар-бұл жеке  адамдардың белгілі бір жағдайларға  тікелей бағытталған тәртіптік  стандарттар жиынтығы. Әлеуметтік  институттар арқылы қоғамның  белгілі бір мүшелері өзінің  қажеттіліктерін іске асырады.

    Әлеуметтік институттарды  шешілетін жаттығуларына байланысты  бөледі. Әлеуметтік институттарға  өндіріс және міндеттерді бөлумен  айналысатын мекемелер жатады.

    Саяси институттар-билікке  күресумен оны іске асырумен, бөлумен айналысатын мекемелер.  Әлеуметтік институттардың дамуы  келесі басты варианттарда білінеді. Бірінші, жаңа әлеуметтік институттардың  пайда болуы. Бүгін, бұрынғы  СССР халықтарында мынадай маңызды  институттар пайда болады: әскер,  қаржы, дипломатия.

    Көптеген халықтар  әлеуметтік институттар арқылы  жоғарғы білім алатыны күмәнсіз.Екіншіден,  құралған әлеуметтік институттарды  жаңарту.

  а) құралған әлеуметтік  институттарда көбінесе дамуы  ішкі дифференцияция арқылы өтеді,  байланыс функцияларын мамандандыру, мекемелерді. Ескі институттарды  дифференциациялау арқылы жаңа  институттар тууының біз куәгері  болып келеміз. Осының арқасында  жалпы соттық жүйеден жеке  институт болып Конституциондық  сот дамыды. Осымен қатар наркоманиямен  күресу жеке институты пайда  болды.

  б) Институализденген  әлеуметтік байланыстарды қайта  регуляциялау басты мақсат болып  келеді. Осындай жағдайда осы  байланыстың басты қатысушылары  институттарды сақтап қалуға  тырысады, және оны кардиналды  өзгерту. Әлеуметтік институттарды  қайта регуляциялау-бұл күштердің  кері күресуімен жүретін, драмалық  қиын процесс. Әлеуметтік институттар-бұл  нақты тәсілмен ұйымдастырылған  тірі адамдардың практикалық  қарым-қатынасы.

   Мазмұны жағынан  әлеуметтік институттар-бұл жеке  адамдардың белгілі бір жағдайларға  тікелей бағытталған тәртіптік  стандарттар жиынтығы. Әлеуметтік  институттар арқылы қоғамның  белгілі бір мүшелері өзінің  қажеттіліктерін іске асырады.

    Әлеуметтік институттарды  шешілетін жаттығуларына байланысты  бөледі. Әлеуметтік институттарға  өндіріс және міндеттерді бөлумен  айналысатын мекемелер жатады.

    Саяси институттар-билікке  күресумен оны іске асырумен, бөлумен айналысатын мекемелер.  Әлеуметтік институттардың дамуы  келесі басты варианттарда білінеді. Бірінші, жаңа әлеуметтік институттардың  пайда болуы. Бүгін, бұрынғы  СССР халықтарында мынадай маңызды  институттар пайда болады: әскер,  қаржы, дипломатия .

     Социологияның  негізін салушы О.Конт қоғамды  зерттеу үшін, алдымен, отбасына  көңіл бөлу керек деп есептеді.Ол  қоғамды индивид бағыну мен  басқаруға үйренетін кішкене  қоғам деп есептеді. Отбасы, О.Конттың  пікірінше, оның үлгісі бойынша  қоғам құрылатын негізгі элемент,  әлеуметтік өмір мектебі деп  есептеді.

     Отбасы социологиясы — отбасын әлеуметтік институт ретінде зерттейтін социологиядағы негізгі бағыттардың бірі. Негізгі мәселелері отбасылардың өз қызметін орындау сипатын, әр түрлі типтегі отбасылардың өмірін, ажырасу себептері мен салдарын және т.б зерттеу болып табылады.

     Отбасы сияқты  әлеуметтік институттардың табысты  қызмет өтуін тарихтың қозғаушы  күшіне жатқызуға болады. Отбасының  дүниеге келу сәті бізге белгісіз, бірақ оның пайда болуы отбасылық  үй шаруасы, отбасының бірлескен  әлеуметтік және өндірістік әрекеттері  негізінде отбасын нығайтудағы  әр түрлі қызметке байланысты.

     Социологтардың  отбасын бірнеше ондаған жылдар  бойы зерттегеніне қарамастан, қоғамның  осы бөлігін анықтауда келісім  де, оны зерттеуде бір ізді  әдіс те жоқ. Социологияның  пайда болуымен есімі тығыз  байланысты Огюст Конт қоғамды  отбасы арқылы тану керек, өйткені  отбасы — адамзат тегін жалғастырушы, ондай қоғам антропологиялық  деңгейде дами алмайды,- дейді.  Адамзаттың сақталуы - әлеуметтік  ұйымдасу әрекетінің қорытындысы,  әлеуметтік жүйенің табысты нәтижесі. Конт отбасын зерттеу адамның  өңдірістік әрекетін түсіну мүмкін  емес дейді. Оның отбасы тұжырымдамасында  ажырасуды айыптайды.

     XX ғасырдың ортасынан қазіргі кезге дейін социологиялық әдістің бес түрі қалыптасты: интеракционистік, құрылымдық -функционалдық, жағдаяттық, эволюциялық және институционалдық. Отбасы ұғымын анықтаудағы әр түрлі пікірлерді ескере отырып, төмендегі дефиницияға келісуге болады: "Отбасы — ортақ тұрғын үйімен, экономикалық кооперациямен, ұдайы өндірумен сипатталатын әлеуметтік топ. Отбасына ең болмағанда екеуі әлеуметтік бағытталған жыныстық қатынас жасайтын және бір немесе одан да көп өз балалары, сондай-ақ тәрбиелеуге алған балалары бар ересек жыныс өкілі кіреді".

     Билік формасына  қарай отбасы патриархалды (күйеуі отбасының басшысы), матриархапды (әйелі басшы), эголитарлы (тең басқару); құрамына қарай — отбасы нуклеарды (ата-анасы мен балалары), кеңейтілген (нуклеарды отбасы және бірнеше ұрпақтан тұратын туыстары) болып бөлінеді. Отбасы пайда болуы үшін экономика мен жеке меншіктің болуы, билік қатынасы мен бағыну, яғни отбасында, бүтіндей қоғамдағы сияқты, билікті бөлу төртібі бар, онда кімнің материалдық игілігі көп, сол басқарады. Отбасында билікті бөлуге жұбайлар арасындагы маххабат әсер етеді, мұнда сүйетін жұбай аз билікке ие, яғни психологиялық бағыныштылық болады. Егер жұбайлар бір-бірін бірдей мөлшерде сүйсе, онда отбасында бірдей билікке ие.

     Отбасын, қоғамның  бір бөлігі ретінде, социологтар  оның қызметін орындауға қатысты  қарастырады. Отбасының қызметі дегеніміз отбасы мен оның мүшелерінің белсенділігі, тіршілік әрекеті. Қоғамның отбасына қатысты, отбасының тұлғаға қатысты және тұлғаның отбасына қатысты қызметтерін анықтауға болады. Осыған байланысты отбасының қызметін әлеуметтік (қоғамға қатысты) және жеке (тұлғаға қатысты) деп бөлуге болады. Отбасы қызметі отбасы институтындағы қоғам қажеттіліктері мен отбасы тобына жоятын жеке тұлғаның қажеттіліктерімен тығыз байланысты. Отбасы қызметінің тарихы тереңде жатыр, қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайымен тығыз байланысты, сондықтан уақыт өте келе қызмет сипаты қалай өзгерсе, иерархия да солай өзгереді. Отбасының негізгі қызметтері ретінде төмендегілерді атауға болады: репродуктивті, тәрбиелік, шаруашылық - тұрмыстық, экономикалық, алғашқы әлеуметтік бақылау (әлеуметтену), әлеуметтік-мәртебелік, демалыс және т.б.

     "Отбасы" ұғымы "неке" үғымымен тығыз  байланысты. Социологияда неке дегеніміз — отбасын қалыптастыру мен оған қоғамдық бақылау жасаудың дәстүрлі тәсілі, жыныстардың еркек пен әйелдің, арасындағы бір-біріне және өз балаларына, ата-анасына қатысты құқықтары мен міндеттерін белгілейтін қатынас формасы.

     Некенің төмендегідей  формалары бар: моногамия (бір еркек пен бір әйелдің арасындағы неке, бұл бүгінгі күнде ТМД, АҚШ Еуропа елдеріндегі бірден-бір форма) және полигамия (бір индивид пен бірнеше индивидтің арасындағы неке).

     ҚР Парламентінде  неке мен отбасы туралы жаңа  Заңды талқылау кезінде көп  әйел алу (полигиния) пікірталас  болды, бірақ БАҚ-тың хабарлағанындай,  әйелдер де көп еркекке шығу (полиандрия) туралы мәселе көтергеннен  кейін, көп әйел алу мәселесі  күн тәртібінен алынып тасталды.

     Некелік серік  таңдаудың екі түрі бар: эндогомия (серіктер бір топтың ішінде) және экзогомия ( неке мен белгілі бір топтан тыс, мысалы, рулар арасында болады).

     Нормативті  актілерде некеге анықтама берілмейді  және оның құқықтық 

табиғаты жөніндегі мәселе осы күнге дейін заңдылықтарда  да, құқықтық доктринада да шешілген жоқ. Неке туралы үш түрлі көзқарас айтылып  жүр: неке-келісімшарт, неке - мәртебе, неке - сыбайластық.

     Соңғы уақыттарға дейін алыс шетелдерде неғұрлым кең тараған тұжырымдама келісімшарт негізінде болды, ол некеге отыру тәртібін, оның әрекет шарттарын, некені бұзу кезінде жұбайында болатын шығындарды заңда отыратын шарттарға, яғни келісімшартты заңдылықтармен қарастыруға негізделеді. Неке келісімшартында жұбайлар мүлкінің келісімшарт режімін белгілеу мүмкіндігі жазылады.

     Келісімшарт  тұжырымдамасына қарсылар неке  келісімшарт болуы мүмкін емес, өйткені жұбайларда заңда қарастырылған  құқықтар мен міндеттер болуы  мүмкін және тараптар оны өз  еркімен өзгерте алмайды дейді.  Жұбайлардың мүлік режімін белгілейтін  неке келісімшартына отыру жағдайы  келісімшарт тұжырымдамасының пайдасы  үшін жеткілікті дәлел бола  алмайды, өйткені некенің мақсаты -отбасын құру, бала туу және тәрбиелеу. Сондықтан неке субьектінің заңда қарастырылған әрекеттері орындауы нәтижесінде мәртебеге ие болады. Бұл мәртебе ие болу субьектіні үйленген адамдар санатына жатқызады.

     Соңғы жылдары  неке сыбайластыққа негізделеді  деген идея кеңінен тарауда.  Сыбайластық неке тұжырымдамасы  әлеуметтік зерттеулерде көрініс  тапты. Бұл тұжырымдамада әйелдердің  неғұрлым тәуелсіздігі, некедегі  жұбайлардың тең құқықтығы насихатталады.

     Маңызды мәселе  дәстүрлі отбасы, некенің дәстүрлі  формасы болып саналады. Батыс  Еуропаның кейбір елдерінде ажырасу  саны көбейіп, некеге тұрушылар  саны азаюда, "сынама неке" деген  түрі кеңінен тарауда немесе  оны зерттеушілер "екі қадамдық  неке" деп атайды, яғни адамдар  қай кезде бала жасағысы келсе,  сонда барып некелеседі. Мәселені  зерттеушілер сондай-ақ "алмаспа  неке", "ашық неке" үрдісінің  бар екенін көрсетіп жүр, яғни  әр жұбай кез келген қатынасты,  соның ішінде жыныстық қатынасты  да, үшінші адаммен ашық жасай  береді. Бірақ жалпы қорытынды  мынадай: қоғамда отбасы мен  отбасылық қатынастарға жоғары  құндылық ретінде қарау сақталған  және қоғамның көпшілігі некенің  жаңа түрлерін қолдамайды.

     Бұл институттың  көкейкестілігін мойындаған ерлер  неке келісімшарты негізінен  "әйелдердің мүліктік құқығын"  қорғауға арналған деп есептейді.  Сондықтан оларды өз балаларының  жеке мүддесі аз толғандырады, бірақ олар өз ата-аналары мен  жұбайының ата-анасының мүддесін  көрсетеді. Ер респонденттер тобының  белгілі бір бөлігінің жауаптарында  отбасылық өмірдің моральдық  жақтарына алаңдаушылық байқалады,  олардың көзқарасы бойынша, оны  жұбайлардың мүліктік құқығы  мен міндеттерінін, призмасы арқылы  реттеуге болады. Неке келісімшартын  кейбір жақтаушылар келісімшартқа  отыру-жұбайына құрмет пен сенім  білдірудің тағы бір мүмкіндігі, ал "қағазбен қорғау" — салқын  есептің емес, қарым-қатынастың жетілгенін  және тұрақтылығын көрсету деп  санайды.

     Неке-отбасылық  қатынаста әлі тәжірибесі жоқ  респонденттер романтикаға берілген, олар басқалардан  гөрі   бұл   жағдайдың   этикалық   қыры    туралы 

"Осындай заттар түрінде қағаз жүзінде келісу ме!" деген көзқараста. Азаматтық күй тіркелінетін офистерге фотографтар, музыканттар және басқа да қызмет көрсету саласындағылар өз қызметтерін көрсетеді, бірақ неке келісімшартын ресімдейтін нотариустар жоқ: сұраныс жоқ жерде ұсыныс та жоқ.

     Неке келісімшартының  жоғары дәрежеде индифференттілігін  ескере отырып, нарықтың қалыптасуы  халықтың негізгі бөлігін кедейшілікке  ұшыратқанын назарда ұстау қажет.  Бұл заңдастырылған жаңалықты  қолданушы толық мәнді орташа  топ, әзірше "жарқын болашақтың" шындығы болып саналады.

     Зерттеудің  көрсеткеніндей, алматылық сұрау  алынған тұрғындар жынысына, жасына, ұлты мен әлеуметтік мәртебесіне  қарамастан, бірінде неке келісімшартына  отыру қажеттілігін гипотетикалық мәселеге жатқызады, көбінесе сенімсіздікпен қарап, бұл құқықтық институттың маңызы мен қажеттілігін қабылдамайды. Бүтіндей алғанда, респонденттердің басым бөлігі (36 проценті) жауаптарын анық бере алмаса, сол көлемдегі сұрақ қойылғандар (34 процент) біржақты қарсылық білдірді. Олардың жауаптарын жұмыс гипотезасы нақтылай түсті: адамдар этика-психологиялық себептер бойынша некелік одақтасудың дәстүрлі формасын жақтап, біздің қабылдау дәрежемізге сәйкес, жаңа институтқа тосқауыл қоя отырып, оны шетке шығарады. Біздің респонденттеріміздің пікірінше отбасы ұғымына махаббат, берілгендік, өзін қию, бәрін кешіру сияқты сезімдер тән, оны осы ежелгі әлеуметтік институт өлі де реттей алады.

     Осылайша, қоғамдық  пікірді зерттеу бұл институттың  өлі де көптеген себептерге  байланысты қолдау таппағанын  көрсетеді және осы мәселеде  азаматтардың таңдауына қандай  да бір баға беріп немесе  олардың кұқықтық нигилизміне  қысым жасау қиынға соғады.

6.2. Социальные  институты

Взаимодействия как тип  социальных связей выступают в различных  формах. Но особую роль играют взаимодействия, обеспечивающие удовлетворение наиболее важных индивидуальных и общественных потребностей. Идет ли речь о безопасности человека или его образовании, здоровье или хозяйственной деятельности, научном поиске или отдыхе, развлечениях или дружбе - все эти явления, составляющие реальный ежедневный смысл нашей  жизнедеятельности, приобрели институализированный характер, т.е. гарантированы от случайности, носят устойчивый, самовозобновляющийся характер. Институализированное в обществе противостоит хаотичному, нестабильному, неорганизованному, случайному.

Социальные институты - это организованная система связей и социальных норм, которая объединяет значимые общественные ценности и процедуры, удовлетворяющие основные потребности  общества. Или социальный институт (от лат. institutum - установление, учреждение)- исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная в нормах морали (нравственности), права система общественных отношений, например, семья, образование, государство, право, собственность, наука, экономика, политика, армия и т.д. Они не только обеспечивают достижение главных преимуществ (предсказуемость, надежность, регулярность и т.д.). Социальные институты дают основание надеяться не только на то, что та или иная потребность будет так или иначе удовлетворена, но и на то, что данная цель будет достигнута на качественном уровне.  

Все это позволяет нам  в данном случае сделать акцент лишь на том особом, специфическом, что  характеризует институализированные формы социальных взаимодействий. Рассматривая социальные связи, мы упомянули об утверждении, что "человек тысячами невидимых  нитей связан с людьми, с обществом". Продолжая эту аналогию можно  сказать, что социальные институты  в системе социальных связей наиболее крепкие, они в решающей степени  предопределяют ее жизнеспособность. Именно институциональный, т.е. утвердившийся, отлаженный и регулярный аспект социальной жизни является решающим фактором, определяющим уровень жизнедеятельности личности и общества в целом. Соответственно для социологии институты - наиважнейшие объекты анализа.

Благодаря чему же социальные институты приобретают такую  устойчивость, регулярность, а поведение  человека в системе социальных институтов - предсказуемость, четкость в исполнении функций? Возьмем институт образования. Овладение определенными знаниями, накопленными предыдущими поколениями, является одним из важнейших условий  динамичного развития общества, жизненного успеха личности. Но как институт образование  сложилось не сразу. Родители от случая к случаю передавали какие-то знания, умения, навыки своим детям. Дети нередко  сами наблюдали: кто за кузнецом, кто  за ткачом и т.д. Но насколько надежен  этот путь овладения знаниями, накопления опыта? Дает ли он необходимый уровень  подготовки, охватывает ли достаточное  количество всех молодых людей?

Образование как институт отличается от случайных социальных связей, имеющих отношение к передаче знаний, прежде всего такими чертами как:

а) постоянное и  глубокое взаимодействие между участниками  этой связи, в отличие от случайных, поверхностных контактов;

б) четкое определение функций, прав и обязанностей, обеспечивающее высокую степень срабатываемости, взаимодействия каждого из участников связи (учителя и ученика);

в) регламентация  и контроль за этим взаимодействием;

г) наличие специально подготовленных  людей  для   передачи  знаний   молодежи; 

д) концентрация ими своих усилий прежде всего  на этой деятельности (профессионализация ) и т.д. и т.п. - это только несколько элементов, которые составляют принципиальные преимущества образования как института от образования, которое осуществлялось в ненормированных формах.

Социальный институт - это устойчивый комплекс формальных и неформальных норм, правил, принципов, регулирующих различные сферы человеческой жизнедеятельности и организующих их в систему социальных статусов и ролей. Подразумевает организации (университеты, школы, детские сады), совокупность лиц (учителя, воспитатели, профессора), систему санкций: поощрений и наказаний, стандартизированных образцов поведения и материальных средств.

Рис. 16. Основные социальные институты

К основным социальным институтам относятся (рис 16):

Экономика как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная в нормах права и морали система общественных отношений по поводу производства и обмена материальных и идеальных благ; 

Политика как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная в нормах права и морали система общественных отношений по поводу регулирования общественных отношений и распределения благ и ценностей;

Культура как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная в нормах права и морали система общественных отношений по поводу отбора, хранения и передачи социокультурных образцов деятельности людей, общества;

Мораль (нравственность) как исторически сложившаяся, устойчивая система норм и правил общественных отношений, закрепленная в общественном сознании людей;

Право как исторически сложившаяся, устойчивая система норм и правил общественных отношений, закрепленная законами государства;

Государство как социально-политический институт общества, обладающий монопольным правом на нормирование (законодательная власть) и регулирование (исполнительная власть) общественных отношений, на разрешение социальных конфликтов (судебная власть), основанном на естественных экономических монополиях (монополия на выпуск денег, монополия на земельные ресурсы, монополия на право взимать налоги, монополия на производство спирта и т.д.);

Семья как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная нормами права и морали система отношений по поводу биологического и социального воспроизводства людей;

Образование как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная нормами права и морали система отношений по поводу социального воспроизводства деятельности людей и их различных объединений.

Религия как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная нормами права и морали система отношений по поводу веры людей и их различных объединений в существование бога и “потустороннего мира”;

Идеология как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная нормами права и морали система господствующих взглядов людей и их различных объединений на окружающую социальную реальность;

Наука как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная нормами права и морали система отношений по поводу соответствия деятельности людей и их различных объединений окружающей действительности, увеличивающая возможности человека по ее преобразованию;

Здравоохранение как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная нормами права и морали система отношений по поводу охраны здоровья людей и их различных объединений;

Природопользование (природосбережение, ресурсосбережение) как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная нормами права и морали система отношений по поводу использования материалов естественной природы в деятельности людей и их различных объединений;

Финансы как исторически сложившаяся, устойчивая и закрепленная нормами права и морали система отношений по поводу обмена результатами деятельности людей и их различных объединений.

Институализация социальных связей достигается:

Особым типом  регламентации. Как и всякая социальная связь институт основывается, прежде всего, на социальном регулировании взаимоотношений. В социальных институтах механизмы регуляции приобретают более жесткий и обязывающий характер, что обеспечивает регулярность, большую четкость, высокую предсказуемость и надежность функционирования социальных связей. Обязывающая сила социального института органично связана с социальным контролем, с санкциями, стимулирующими желательное поведение, и препятствующими, удерживающими от нежелательного.

Четким распределением функций, прав и обязанностей участников институализированного взаимодействия. Каждый должен выполнять свою функцию, а потому и любой другой человек имеет достаточно обоснованные ожидания. Невыполнение обязанностей ведет к применению санкций. В результате поведение личности в рамках социального института обладает большой предсказуемостью, а деятельность институтов - регулярностью, самовозобновляемой сетью.

Регулярность  и самовозобновляемость большинства социальных институтов обеспечивает также обезличенность требований к тому, кто включается в деятельность института, замещает выбывшего. Для того, чтобы занять место в институализированных социальных связях, надо взять на себя определенные обязанности и права. Данные права и обязанности представляют собой исторически отобранный, наиболее эффективный вариант поведения участника институализированных социальных связей. Статус, ролевые ожидания предъявляются как предуказания данного социального института, общества. Тем самым обеспечивается относительная независимость функционирования социального института от случайных обстоятельств, его устойчивость и способность к самовозобновлению.

Выполнением определенного  круга обязанностей. Это ведет  к разделению труда и профессионализации выполнения функций. В этих целях общество может осуществлять специальную подготовку людей для выполнения ими профессиональных обязанностей. Тем самым обеспечивается высокая эффективность институтов.

Для выполнения своих  функций институт имеет учреждения, в рамках которых организуется деятельность того или иного института, осуществляется управление, контроль за его деятельностью. Каждый институт должен обладать необходимыми средствами и ресурсами. Институт здравоохранения обладает такими учреждениями, как больницы, поликлиники, имеет свои органы управления. Для деятельности системы здравоохранения нужны ресурсы - помещения, медицинское оборудование, квалифицированные врачи, доверие со стороны клиентов и т.д.

     Каждый социальный институт имеет:

Установки и образцы  поведения как распределение  прав, обязанностей и ответственности, как распределение статусных  ролей, как набор ценностей и  целей.  Для института семьи - это привязанность, лояльность, ответственность, уважение; для института государства - послушание, лояльность, субординация, легитимность; для института образования - любовь к знаниям, посещаемость;

Символические культурные признаки как образное обозначение  закрепления сложившейся системы  отношений. Например, для института семьи - обручальное кольцо, брачный ритуал; для института государства - флаг, герб, национальный гимн, печать; для института образования - школьная эмблема, школьная песня, учебники;

Утилитарные культурные признаки как предметы искусственной  среды обитания, созданные людьми для удовлетворения своих жизненно важных потребностей, обеспечивающих нормальное функционирование институтов. Например, для института семьи - дом, квартира, мебель; для института государства - общественные здания, общественные работы, бланки и формы; для института образования - классы, библиотеки, стадионы;

Кодекс устный и письменный - как совокупность правил, норм поведения, а также санкций  за их неисполнение. Например, для института семьи - семейные запреты и допущения; для института государства - конституция, законы; для института образования - правила учащихся;

Идеологию как  систему господствующих взглядов и  теорий, характеризующих деятельность людей, института в целом. Например, для института семьи - это любовь, совместимость, индивидуализм; для института государства - государственное право, демократия, патриотизм; для института образования - академическая свобода, прогрессивное образование, равенство при обучении.

Перечисленные признаки социального  института свидетельствуют о  том, что именно в рамках института  социальное взаимодействие как глубокое, сопряженное взаимодействие между  людьми по поводу того или иного  предмета связи (образования или  здоровья, труда или науки) приобретает  регулярный, самовозобновляющийся, высококачественный характер.

Институализированные  социальные связи могут быть формальными  и неформальными. Так, институт дружбы имеет многие признаки социального института. Дружба - один из элементов, характеризующих жизнь любого общества, становится обязательным, устойчивым явлением человеческого общества. Регламентация в дружбе достаточно полная, четкая и подчас даже жестокая. Обида, ссора, прекращение дружеских связей - своеобразные формы социального контроля в институте дружбы. Но эта регламентация никак не оформлена в виде законов, административных указаний. У дружбы есть ресурсы (доверие, симпатия, продолжительность знакомства), но нет учреждений. Она отличается от любви, от взаимоотношений с коллегами по работе, от братских отношений, но здесь нет четкого профессионального закрепления статуса, прав и обязанностей партнеров.

Формальные социальные институты  имеют общий признак: взаимодействие между субъектами осуществляется на основе формально оговоренных правил, законов, регламентов, положений. Если социальные институты - "могучие  канаты" системы социальных связей, то формальные социальные институты - это "металлический каркас", определяющий прочность общества. Социальные институты выполняют следующие функции в обществе.

Функция закрепления  и воспроизводства общественных отношений. Каждый институт обладает системой норм и правил поведения, закрепленных, стандартизирующих поведение своих членов и делающих это поведение предсказуемым. Социальный контроль обеспечивает порядок и рамки, в которых должна протекать деятельность каждого члена института. Тем самым институт обеспечивает устойчивость структуры общества. Кодекс института семьи предполагает, что члены общества делятся на устойчивые малые группы - семьи. Социальный контроль обеспечивает состояние стабильности   каждой семьи, ограничивает возможность ее распада. Распад семьи - это хаос в сексуальной жизни и невозможности качественного воспитания детей.