Литоуски трыбунал

Літоўскі трыбунал

Уводзіны

Сістэма судовых органаў Вялікага Княства Літоўскага складалася паступова, але ў завершаным выглядзс сфармавалася ў XVI ст. Суды, як і ўсе дзяржаўньія органы ў ВКЛ былі закліканы охранять існуючы правапарадак і забяспечваць інтарэсы дзяржавы, пра - большай эліты і пануючай царквы. У старажытных беларускіх діяржавах судовыя функцыі, як правіла, аыконваў князь і яго службовыя асобы. У перыяд фарміравайня Вялікага княства Літоўскага захоўваўся ранейшы парадак, хоць выішэйшай суддзёй дзяржавы лічьіўся вялікі князь (гасудар). У центральных землях дзяржавы (як было разгледжана, у асноўньім гэта былі беларускія землі) вялікі князь засяродзіў у сваіх руках закона ^ давальную, выканаўчую і судовую ўладу (з паступовым абмежаваннем гэтай улады). Аднак разам з князем судовыя функцыі ажыццяўлялі службовыя асобы цэнтральнага і мясцоаага кіравання, а таксама землевла-дзялкі-гаспадара і царква ў алносінах да залежным ад іх асобам.

Паступова па меры цэнтралізацыі дзяржавы судовая ўлада вялікага князя распаўсюджвалася на ўсе землі дзяржавы. Адняк зямлі, валодаю абцяжарваюиь пэўнай аўтаноміяй (« прыс лу хоу ваючыя ды таго панству»), захавання нили права ўласнага суда. Асобы, нездаволеныя рашэннем мясцовага суду, мелі права скардзіцца вялікаму князю.

У ХV-ХVI ст. ст. у Беларусі існавалі дзве сістэмы судовых органаў - агульныя суды для ўсяго насельніцтва, заснаваныя на старажытным звычайным праве а таксама суды для асобных груп насельніцтва – духавенстма, мяшчан, сялян, татараў, габрэяў, якія не анрымалі дастатковага адлююстравання у Статуце 1588 года года, так як дзейнічалі на аснове царкоўнага права (Бібліі, Карана, Торы). Спецыяльных нарматыуных актаў ці старажытнытнага звычаевага нрава

Галоуны суд (Літоўскі трыбунал)

Галоўны суд (Трыбунал) найвышэйшы суд ВКЛ быў утвораны з мэтай разгрузіць гаспаларскі суд, граматай караля Стэфана Баторыя ад 1 сакавіка 1581 г.. 3 утварэннем Галоўнага Трыбуналу судовая ўлада вялікага князя і паноў-рады абмежоўвалася. Гэга з'ява ўказвае на пастаянную тэндэнцыю да аслаблення ўлады вялікага князя ў дзяржаве і ўмацавання ролі шляхты. Мяркуем, што з утварэннем Галоўнага суда ўзмацняўся і суверэнітэт Вялікага княства Літоўскага.

Ва  ўводнай часты закона 1581 г. "Способ прав трибунальских" абгрунтоўваецца неабходнасць утварэння Галоўнага суда, акрэсліваецца яго кампетэнцыя. У разделе "Способ обирания судей" разглядаецца парадах фарміравання і склад Літоўскага трибунала.

Трыбунал ВКЛ (Галоуны суд) ствараўся для апеляцыйнага перагдяду спраў, але асобныя справы ён мог разглядаць у парадку першай інстанцыі. Пастановы яго мелі сілу пастаноў сойма. Галоўны суд складаўся, як правіла з суддзяў-дэпутатаў, якія выбіраліся на сойміках з мясцовай шляхты, па два ад кожнага павета, тэрмінам на адзін год. Пры гэтым трэба адзначыць што выбраннымі маглі быць толькі шляхцічы, якія мелі ўласныя зямельныя ўладанні (аседласць), засведчаныя ў праве і мясцовых звычаях.

Кожны член Галоўнага суда павінен быў прымаць удзел у яго рабоне не меньш 6 месяцаў і потым мог не з’яўляцца на сесіі, як выканаўшы свае абавязкі. Колькасць суддзяў - членаў Галоўнага суда - пры разглядзе спраў не адзначалася дакладна і магла бымь рознай, але кворум суда па грамадзянскім справам адзначаўся ў 6 чалавек. Па заканчэнню тэрміну паўмамоцтваў асоба магла быць зноў абрана членам Галоўнага суда толькі праз 6 гадоў. Члены Галоўнага суда з сваўго ліку абіралі старшыйю, які мог зноў абіраіцца на гэтую насаду тольхі праз 4 гады.

Галоўны суд разглядаў апеляцыі на рашэнні (выпакі): 1) гродскіх, земскіх і падкаморскіх судоў; 2) панскіх судоў у адносінах служылых шляхцічаў, прыгавораных да пакаранню смерцю, турэмнага зняволення ці буйных грошавых штрафаў. ("Однако же апеляция допускается по сему статуту на обе стороны как истцовой, так и ответной без припятствия в главный суд". р, III, а, 11; р. IV, арт. 40,36).

Толькі з узнікненнем Галоўнага Суда канчаткова афармляецца адзін з асноўных прынцыпаў, уласцівых сучаснаму судаводству - ніхто не можа быць суддзёй па сваей справе. Раней Вялікі князь меў права вырашаць усе спрэчкі, у тым ліку і тыя, якія тычыліся яго самаго. I толькі з увядзенем ў дзеянне Літоускага трибунала у ВКЛ завяршаецца працэс аддзялення судовай улады ад адміністрацыйнай і заканадаучай (для шляхецкага саслоўя ў першую чаргу).

Па першай інстанцыі Галоўны суд разглядаў справы, якія раней былі ў кампетэнцыі вялікакняскага суда "вси справы пришлые, которые кольвек на суд наш господарский приподати бы имели"). Асаблівую катэгорыю спрау складалі скаргі на незаконныя дзеянні і злоўжыванні мясцовых асоб і суддзяў. Галоўны суд разглядау і тыя спрявы, якія былі адкладзены гаспадарскім судом да 1581 г.

Пад юрысдыкцыю трыбунала пападплі таксама справы, звязанныя з іскаміз-за царкоўнай маёмасці. Пры разгледжанні такіх спраў стваралася сумесная калегія у якую уходзілі члены Галоўнага суда і прадстаўнікі духавенста, якіх прызначалі спіскамі.

Акрамя разляду судовых спраў Галоўны суд займаўся і натарыяльнымі клопатамі: завяряў завяшчанні, сведчыў дагавары пязыкі, куплі-продяжу маёнткау і г. д.

Сесіі Галоўнага трыбунала праходзлі пад старшынствам выбранага суддзямі маршалка. На пасаду старшыні звычайна рэкамендаваўся Рядай адзін з паноў.

Справы разглядаліся судовай калегіяй з 2-7 чалавек, аднак магла быць і іншая колькасць суддзіяў у калегіі; але не меиш чым два. Пастановы ці рашэнні (дэкрэты) трыбунала пымаліся большасцю галасоу на аснове Статута, соймавых канстытуцый і звычаёвага права. Не прымалі ўдзелу ў разглядзе справы члены суда з таго самага павета, што і бакі ў спрэчцы. Як адзначалася, рашэнні (дэкрэты) Галоўнага суда мелі сілу соймавых пастаноў, таму яны не маглі быць абскарджаны, адменены нават Вялікім княіем. Выкананне рашэнняў праводзілася паветавымі судамі або паветовымі старастамі.

Месцам работы Галоўнага суда (сесій) былі Вільня (штогод), Менск і Навагародак (па чарзе праз год). Да 1588 г. сесіі праходзілі і ў Троках. Кожная сесія (кадэцыя) магла працягвацца не болей як 22 тыдні, пасля суддзі пераязджалі ў чарговы горад.

Акрамя  Галоўнага трибунала было яшчэ некалькі судоў вышэйшай інстанцыі, у прыватнасці, суд літоўскай скарбавай камісіі, або "Скарбавы трибунал". Ён быў утвораны ў ВКЛ пазней, у 1609 г. і складаўся з падскарбіяў (земскага і дворнага), з аднаго сенатара і сямі шляхцічаў выбраных на соймс. Скарбавая камісія збіралася 4 разы на год на пасяджэнні на 4 тыдні кожная. Да кампетэнцыі скарбавага трибунала адносіліся ўсе справы. якія тычылісі гандлёвых кантрактаў, спрэчак паміж купцамі і іскаў па векселях, злачынных дзеянняў накіраваных супраць службовых асоб, дзяржаўнага скарба. Нарэшце, гэгаму трибуналу належалі справы, звятаныя з нявыплатай дзяржаўных падаткаў. У 1726 г пастановай Гродзенскага сойма частка функцый скарбавага трыбунала была перададзена Галоўнаму літоўскаму трыбуналу.

Вынік

Таісім чынам можна зрабіць вынік. што судовая рэформа XVI ст. у ВКЛ значна ўдасканаліла судовую сістэму дзяржавы. Яна ўнесла значныя прагрэсіўныя змены ў судовы лад і судаводства. Былі рэфармаваны існуючыя і створаны новыя суды. Яны ствараліся на падставе замацавання прынцыпу падзелу ўлад, былі выбарнымі і дзейнічалі зголна з ідэяй аддзялення судовай улады ад выканаўчай. Судовая рэформа ў большай ступені пашырала правы шляхты, але ж яна таксама закранала і правы шырокіх пластоў насельніцтва. У судовым працэсе быў замацаваны шэраг прагрэсіўных прававых прынцыпаў: прэзумпцыя невінаватасці (распаўсюджваўся і на простых людзей), прынцып галоснасці і публічнасці судаводства.

ВЫШЭЙШЫЯ  СУДОВЫЯ ОРГАНЫ

ВЯЛІКАГА КНЯСТВА ЛІТОЎСКАГА

Да  канца XV — пачатку XVІ ст. у Вялікім княстве Літоўскім дзейнічаў тыпавы для раннефеадальнага перыяду прынцып, згодна з якім органы дзяржаўнай улады адначасова выконвалі судовыя функции. На праішгу XVI ст. назіраецца адыход ад гэгага парадку. У выніку склаліся дзве сістэмы судовых органаў: агульнасаслўныя суды, што былі заснаваны на звычаёвым праве і законе, і саслоўныя суды (для духавенства, шляхты, мяшчан, сялян). Саслоўныя суды для шляхты былі аддзелены ад адміністрацыі і дзейнічалі на падставе закона ў адпаведнасці з тэорыяй аб падзелу ўлады. Астатнія саслоўныя суды дзейнічалі на аснове Бібліі, Карана, Торы, спецыяльных нарматыўных актаў ці старажытнага копнага права

Вышэйшым  агульнасаслоўным судом лічыўся вялікакняжацкі (гаспадарскі) суд, а таксама суд паноў-рады і камісарскі суд Апошнія з’яўляліся рознавіднасцю гаспадарскага суда.

Кампетэнцыя гаспадарскага суда была вельмі шырокай. Ён разглядяў справы як па першай, так і па другой інстанцыі. У якасці суда першай інстанцыі разгляліся справы аб дзяржаўных злачынствах, «споры о силе и значении различных жалованных грамот, затрагивающих интересы государственной казны», аб прыналежнасці да саслоўя шляхты, аб палітычных злачынствах, аб скаргах на незаконныя дзеянні вышэйшых службовых асоб і інш. Выключив да падсуднасці гаспадарскага суда адносіліся справы аб злачынствах супраць паноў-рвды, ваявод кашталянаў, стараст, суддзяў у час выканання імі сваіх службовых ябавязкаў.

У якасні суда другой інсганцыі гаспадарскі суд разглядаў любыя справы, яям прыходэілі ў парадку анеляныі на рашэнні мясновых судоў, Р&зодкд аіраў у гаснадарскім судэе вёўся пры ўдзелс аялікага княія і радных гшноў Рашжй* гаспадарскага суда лічыліся канчатковымі і абскарджанню не падлягалі

Па даручэнню вялікага князя суд пшюў-рагіы мог ранлядаііь тыя с правы, яня паступалі на імя гаспадара. Па сутнасні. як адзначалася ныппй, гггм суд бмў 'ражавіднасцю гаспаларскага суда. Суд гшноў-рады мог раіглядаш» спрмм незалежна ад колькасцІ членаў рады, якія прысутнічалі на судовым пасядж жмі

Калі суд паноў-рады па даручэнню гаспадара разглядаў розныя справы, то камісарскі суд утвараўся ім для рашжня спраў, якія наступал! на імя вялікага княтя і тычыліся толькі іямельных спрэчак фсадалаў, што чакраналі інтарэсм вялікакняжацкіх уладанняў. Спецыяльна нры жачаныя камісары выязджалі на месш і там разглядалі спрэчку па сутнасці справы і прымалі па ёй раш жне

Соймавы суд першапачаткова праводзіўся вялікім князем і панамі-родаА у «ж склікання соймаў. Згодна са Статутам І 588 г., справы ў соймавым судзс раіглядаліся вялікім князем, панамі-радай і васьмю дэпутатамі сойма

Адной з разнавіднасцей гаспаларскага суда быў марйшлкаўскі суд Яго мог узначальваць адзін маршалак (узначальваў адміністрацыю гаспадара) ш два. Гтгы суд разглядаў справы па даручэнню або загаду гаспадара. Месиам правя дзеиня яго пасяджэнняў быў звычайна гаспадарскі двор, а калІ ўзнікала неабходнасць. то $и мог пераязджаць і ў іншыя месцы.

3 мтгай разгрузки» гаспадарскі суд граматай карала Стэфана Баторыя ад 1 сакаюаа 1581 г. быў утвораны Галоўны суд (трыбуная) — найвышэйшы суд Вялікага княства Літоўскшпа.

3 утварэннем  Галоунага трибунала судовая  ў лада вял і ката князя і паноу-рады абмяжоўвалася. Гэга з'ява укаэвае на пастаянную тэндэнцыю да аслаблення улады вялікага князя ў дзяржаве і ўмацавання ролі шляхты. Мяркуем, што з утварэннем Галоунага трибунала узмацшгуся і суверэнітэт Вялі кага княства Літоўскага.

Трибунал Вял і кага княства Лгтоўскага ствараўся для апеляцыйнага псрагляду спраў, але асобныя справы ёи мог разглялаць у парадку першай інстанцыі. Пастановы яго мелі сіпу пастаноў сойма. Галоўны суд складаўся з 46 суддзяў- дэяутатаў, якія выбіраліся на сойміках з мясиовай шляхты, па два ад кожнага навета, тэрмінам наадзін год. Пры гэтым трэба адзначыпь, што выбранымі маглі быць толькі шляхціцы, якія мелі ўласныя зямельныя ўладанні, дасведчаныя ў , праве і мясцовых звычаях.

Галоўны суд разглядаў апеляіші на рашэнні земскіх, замкавйх і падкаморскіх судоў, а таксама скаргі на рашэнні гіавятовай адміністрацыі. Трыбунал разглядаў скаргі на рашэнні (выракі) панскіх судоў у адносінах служилых шляхшоаў, прыгавораных да пакарання смерцю. турзмнага зняволення ш буйных грашовых штрафаў.

Па першай інстанцыі Галоўны суд разглядаў справы, якія раней былі ў кампетэнцыі вялікакняжацкага суда. Асаблівую катэгорыю спраў складалі скарп на незаконныя дзеянні і злоўжыванні мясцовых службовых асоб і суддзяў. Галоўны суд разглядаў і тыя справы, якія былі адкладзеньі гаспадарскім судом і не разгляджат да 1581 г.

Сееіі трыбунала праходзілі пад старшынствам выбранага суддзямі маршалка.

Справы разглядаліся судовай калегіяй з двух-сямі чалавек. Пастановы прымаліся

бплмяагіпп  гяяяссЛ иа агйпш» Гт МііІ іймяітіга гшгт— ЛГі ІііЯігага М

штршрву.

Па першай інстямцыі Гшіоўны суд разглядяў справы; якія рамей былі ў кжмпегжцыі вялікакняжашсага суда. Асаблівую катэгорыю спраў складалі с карп на исшоямш діеянн! і ілоўжыванні мясцовых службовых асоб і суддзяў. Галоўмм суд резглядаў і тыя справы, якія былі адкладзсйы гаспаларскім судом і не разгляджаны т 15(1 г.

Сесіі трибунала праходзілі пад старшынствам выбранага суддзямі маршалка.

Справы разглядаліся судовай калегіяй з двух сямі чалавек. Пастановы прымяліся большасцю галасоў на аснове Статутаў Вялікага княства ЛНгоўскага, соймавых кансгатуцый (пастаноў) і звыча&аага права. Не бралі ўдзелу ў разглядзе справы члены суда з таго самага навета, што і бак! ў спрэчиы. Як адзначалася, рашэнні (дэкрэты) Галоўнага суда мелі сілу соймавых пастаноў, таму яны не маглІ быш» ♦абскарджаны і алменены наваг вялікім князем. Выкананне рашэнйяў праяодзілася павятовымі судам! або павятовымі старостамі.

Разам з разглядам судовых спраў Галоўны суд выконваў і натарыяльныя абавянсі: завяряў завяшчанні, розныя дагаворы (пазыкі, куплі-продвжу маінткаў і інш ).

Акрамя Гялоўнага  трыбунала было яшчэ некальк! судоў вышзйшай інстанцыі, у прмааткасйі суд яітоўешй стрбатй камісіі, або Снарбашы трыбунал, Ём быў утвораны ў Вялікім княстве Літоўскім у 1609 г. і складаўся і падскарбіяў (земскаш і дяорнага), і аднаго сенатара і сямі шляхціцаў, выбраных на сойме. Да яамлетзнцыі Скарбаяага трыбунала адмосіліся ўсе справы, як!я тычыліся гандлбвых кяотряктяў» спртк пшіж яупйамі і іскаў па яэксалях, ілачымных дэсянняў, накіравамых супраід* службовых асоб, дзяржаўнага скарбу. Парллпе, таму трыбуналу належал! справы, івяіаныя з иявыплатай дзяржяўных падяткаў. У 1726 г. пастаиоваЛ Гярадзеискага сойма частка функішй Скарбавага трыбунала была перядадаема Галоўнаму трыбуналу. 

Щ1

ЧЯС ЦОВЫЯ СУЛОВЫЯ ОРГАНЫ В1С1

щ Сарод масаоаык суаоў вавбоушп старшляы - ж штаты <гродст> пм ядвлм! авога Правили ткз ў шо> («грохк»^ Зшпш суд ш'яўжўся агу лыасзс.юўтсм У ш рютіаіісі спрііу ші абашааачашоо шляхты і простых яоиек (мята « ежлжн^

* мат суш была лші шщхжт і шока жиоуша Ш'жщт

крмаютші сщяў. Ашш ірта ішцпсіак што жмкнму сущ быаі авасуэиш крымнальныя цяюг аб вайбошв шжш шшшш аоо& ян быак ііцііян а ідоаі гичынггаа ш оылз хп$жны «з *хииг> 2* пшт і шзшкіу жх> ххш&снвшл

ішшу суд мог ікйшчід» у лшух іжішлжі шшжўшшшм (ш жршш І другая шшшш) і нія гпініт ітш ў шло оершай ішп шішІІ

У склад шшшш шшш суда ўеахааж» гшгтяв* ш нарвет або лмвряМшш (првуяш м-тдстггмрт шш) і приставило мжішш фсшв^, а ў Паіашгу — і аражіауннв шшт

Ніжтішка шшшм суд ааашўсш і тмсягімпў, мііплц або сгарвгш а» 2жгжжші, а таксака суддя і ігісарв Па Статуту 1566 г. ш гшш тагш ў сужк яогав бкв» дршйгшді гашо (ршошш Вялмагв уясім Лгтоусаага — і^рншшкіі вшзшшы. шая шош к^змой маёмасшо ў штш авмеяс Станут 15Щ г. плграбус такаю, об орвшшш. акха выбраны ў сші сут. іші бедруаую гряйілгу і твпшві

Тагііс чійш. гадш роов ў шяошші суж ягіав саувйшш кхзбш мовві іваіа іціііі Алвк савс факт уймам ў пші явоаявп ерш суха і мира» мяв явшяв бші і іяя іііім феалхмў і яеэвея шк свстяая щ* шфшм ў іні в. рцщ драив. Су2 гвиив- шшіш ал шаа цяявв., і ў феядвяя? уіюі яи&в— 

бел ару с кую грамату і законы.

Такім чынам. гшюўная рола у имкавым судее належала службоаым асобам мяшші алміністрйцыі. Алнак сам факт уключзння ў склад замкавага суда судші і гасара. юая таксами былі з мясцовых феадалаў і ватт законы, с ведчынь пра пэуныя зрухі ў судавооитвс. ражая права. Суд пачау ашпяляцца ал алміністрацыі, і ў феалалау узнікла неабходиасш» набымяо» спсиыяльныя юрыдычныя веды.

Калі вышэйшы замкавы суд атрымліваў с каргу на пастанову ніжэйшага суда, то павінен быў разгледзець яе не пазней чатырох тыдняў. Апеляцыі на рашзнні вышэйшага замкавага суда падаваліся ў Галоўны суд. Справаводства замкавага суда вёў пісар.

Дастаўка  заяў і выкананне рашэнняў суда ажыццяўляліся павятовымі вознымі і судовым прыставам. Пры замкавым судзе знаходзіўся кат, была турма, у ікой утрымліваліся зняволеныя па рашэннях замкавага, земскага і Галоўнага судоў. Важнай функцыяй замкавага суда было выкананне прыгавораў І рашэнняў іншых судоў.

У кампетзнцыю замкавага суда ўваходзілі і некаторыя адміністрацыйныя функцыі: у час работы свабй сесіі і сесіі земскага суда ён вызначаў памяшканне для судовага пасяджэння, размяркоўваў кватэры для членаў земскага суда і іншых чыноўнікаў. якія прыязджалі на сесію.

Замкавы суд выконваў і некаторыя натарыяльныя дзеянні: рабіў копіі дакументаў. фіксаваў завяшчанні, акты дарэння, куплі-продажу, залогу, пазыкі, усынаўленна і інш. Усе натарыяльныя дзеянні фіксаваліся ў актавых кнігах, якія вяліся ў судэе.

Найбольш тыловым, аддзеленым ад адміністрацыі саслоўным судом для шляхты быў земскі павятовы суд. У асноўным ён разглядаў грамадзянскія іскі і крымінальныя справы па абвінавачанню шляхты. Земскі суд выконваў таксам

Г

функцыі натарыята, запісваў скаргі на незаконны* дзеянні службовых асоб навета» _ Канчатковае прававое афармленне земскага суда замацавана Бельскім прышкем 1564 г і Сгапушмі 1566 і 1588 гг. У склад земскага суда ўваходзілі суддзя, падсудак і гпсар, як» выбіраліся на з'ездзе з павятовай шляхты. На кожную пасаду з'езд вылучаў чатырох кандыдатаў з мясцовых аселых шляхціцаў — хрысціян («веры годных»), якія валодалі беларускай граматай, ведалі права і не займалі духоўных і лзяржаўных пасад. Са спіса кандыдаггаў вялікі князь зацвярлжаў па аднаму на кожнае месца. Суддя прызначаяіся пажыццёва, і ніхто, наваг вядікі князь, не мог вьпваліць іх ад абавязюў. Судхмм забаранялася сумяшчаць сваю працу з іншай службай.

На першай сесіі новы суддзя публічна прысягаў, што будэе судзінь справялліяа. не зважаючы на грамадскае і маггэрыяльнае становішча людэей, асабктыя адносіны да Ьс

Сесіі земскага суда збіраліся тры разы на год: у студзені, чэрвені і кастрычніку. Кожная доўжылася тры-чатыры тыдні.

Судаводства вялося на падставе Бельскага прывілея 1564 г. і Статутаў Вялікага княства Літоўскага 1529, 1566 і 1588 гт. на старабел ару с кай (да канца XVII ст.), а пазней на польскай мове.

Калі на судэе сярод прысутных былі людзі, дасведчаныя ў пыганнях права, то судд» эапрашалі іх да «рассудку праўнага» і якы мелі дарадчы голас пры вынясенні судовых пастаноч _% Коокны, хго быў на судэе, мог сказаць тое, што ведау па разглядаемай справе, выкаоаць свой погляд наяе.

Такім чынам, стварэнне земскіх судоў сведчыла пра важны этап у развіцш судовага ладу і права ў феадальнай Беларусі. Гэтыя суды далі пачатак арганізацыі судовай сістэмы. заснаванай на аснове падзелу ўлады, «бо яны былі першымі судамі. цалкам аддзеленымі і незалежнымі ад мясцовай адміністрацыі». Няма сумнення ў тым, што ўзнікненне такіх судоў стала магчымым дзякуючы пашырэнню ролі норм пісанага права, што, у сваю чаргу, выклікала неабходнасць у з*яўлевш специальная

_% Кожны, хто быу на судэе, мог сказаць тое, што ведаў па разглядвемаЙ справе, выкашпь сяпй гюшщнаяе.

Такім чынам, стварэнне земскіх судоў сведчыла пра важны этап у раівііші судовага ладу і права ў феадальнай Беларусі. Гэтыя суды далі пачатак арганізацыі судовай сістэмы, заснаванай на аснове падзелу ўлады, «бо яны былі першычі судамі. цапкам аддзеленымі і незалежнымі ад мясцовай адміністрацыі». Няма сумнення ў тым, што ўзнікненне такіх судоў стала магчымым дзякуючы пашырэнню ролі норм пісанага права, што, у сваю чаргу, выклікала неабходнасць у з'яўленні спецыяльнай прафесіі юрыста.

Другім судом, што быў аддзелены ад органаў дзяржаўнага кіраваяня. стаў падкаморскі суд, створаны ў 1566 г. Ён разглядаў зямельныя і межавыя спрэчкі феадалаў, што раней уваходзіла ў кампетэнцыю гаспадарскага суда.

Па Сталуту 1566 г. справы ў падкаморскім судэе вырашау суддзя — падкаморы з удзелам зацікаўленых бакоу. На пасаду палкаморыя прызшчау вялікі князь. 3 1588 г. на павятоеых сойміках на пасаду палкаморыя выбірапі чатырох кандыдааў, алкаго з якіх і заішярджаў взшю князь лггоусю.

Разгляд справы адбываўся на месцы спрэчных межаў. ГІадкаморы выслухоўваў * тлумачэнні бакоў, дапытваў сведак, аглядаў дакументы і іншыя пісьмовыя доказы, прымаў рашэнне і вызначаў на мясцовасці межы землеўладаннл, а пасля, з дапамогай сваіх памочнікаў (каморнікаў), устанаўліваў межавыя знакі.

Рашэнне падкаморскага суда падлягала неадкладнаму выкананню, але магло быць абскарджана ў вялікакняжацкі суд ці ў трыбунал Вялікага княства Літоўскага.

Пастановы падкаморскага суда і рэестры спраў запісваліся ў кнігі земскага павятовага суда. Іскі аб праве землеўладання не адносіліся да кампетэищв падкаморскага суда і разглядаліся земскім ці камісарскім судом. Падкаморскія суды | на Беларусі існавалі да XIX ст.

Г

_Г На новых прынцыпах выбарнасці і ўдэелу прадстаўнікоў гарадскога насел ьніцтвя ствараліся Фойтаухка-.чіўніцкія і бурмісцерскія суды, якія дзейнічалі ў гаралах. ішо мелі магдэбургскае права, ім былі падсудны крымінаг.ьныя і грамадзянскія справы Ігаршан.

^г Войтаўска-лаўніцкі суд склалаўся з войта, які старшынстваваў на пасяджэннях.

яго намесніка і лаўнікаў (засядацеляў). якія выбіраліся мяшчанамі.

Нязначныя правапарушэнні і спрэчкі мяшчан разглядалі гарадскія бурмістры. якія Нрызначаліся войтам ці выбіраліся мяшчанамі.

Пры разглядэе спраў войтаўска-лаўніцкія  і бурмісцерскія суды акрамя магдэбургскага права кіраваліся мясцовым гарадскім правам. Статутамі Вялікага княства Літоўскага.

Такім чынам. стварэнне незалежных ад мясцовай адміністрацыі выбарных судоў. хаця б і для некаторых саслоўяў, сведчыла аб новым этапе ў развіцці прававой культуры грамалства. імкненні да паступовага ўсталявання прававога парадку ў дзяржаве. Выбарны незалежны суд быў прасякнугы ідэямі служэння не толькі інтарэсам дзяржавы. але і правам асобных людзей. задачамі абароны прааапарадку наваг ад органаў дзяржаўнай улады. Так, скаргі на незаконныя дэеянні ваявох стараст і іншых службовых асоб маглі падаваша ў эемскія і замкавыя суды, а апеляцьо на іх рвшэнні — ў Галоўны суд. Гзты радыкальны паварог у правшой тэорыі і поглхлах ня раю суда ў грнмадстве Беларусі ў XVI ст. панаў ажыййяўляіша ў Заходняй Еўрспе тоыі ў ХУВ~ ХУШ сісг. Статут 1588 г. у эначнай сіупені пасіавіў дэейнасш» мжзювай адмшклрвдьл пад кантратьсуда.

На Беларусі існавалі спецыяльныя каптуровыя суды, а таксама сялянскія копныя суды (капы).

Каптурювы суд. які дэейнічаў у перыяд бескаралеўя. быў надзвычайным. часовым судом для феадалаў. Першыя каптуровыя суды з'явіліся паводле пастановы сойма Вялікага княства Літоускага ад 29 студэеня 1587 г. У склад суда ушинипа** »—

луш стст. Статут 1588 г. у значнай сіупені пасшшў дэейнасш» мясіюнай аамінкгтргацл лая кантроль суда.

На Беларусі існавалі спецыяльныя каптуровыя суды, а таксама сялянскія копныя суды (калы).

Каптуровы суд. які дзейнічаў у перыяд бескаралеўя, быў надзвычайным, часовым судом для феадалаў. Першыя каптуровыя суды з'явіліся паводле пастановы сойма Вялікага княства Літоўскага ад 29 студзеня 1587 г. У склад суда ўваходзілі ваявола ці павятовы стараста (іх намеснікі), суддзя і пісар замкавага суда, падкаморы. а таксама суддзя, падсудак і пісар земскага суда. Суд лічыўся гтравадзейным. калі на пасяджэнні прысутнічала не менш пяці членаў яго складу. Каптуровы суд разглядаў крымінальныя справы аб забойствах, разбоях, падпалах, напалах на маенткі. фальсіфікацыі маёмасных правоў, а таксама грамадзянскія справы магнатаў, шляхты, манастыроў. Пастановы каптуровага суда, якія прымаліся большасцю галасоў, былі канчатковымі і апеляцыі не падлягалі.

Копны суд (капа) дзейнічаў на аснове норм звычаёвага права. Ён разглядаў галоўным чынам справы простых людзей: сялян, вольных пасяленцаў, мяшчан гарадоў, якія не карысталіся магдэбургскім правам. Збіраўся суд у пэўных месцах. якія называліся капавішчамі.

Судаводства мела дзве формы: звычайную  і гвалтоўную. Звычайная капа збірадася па ініцыятыве зацікаўленых асоб у загадзя вызначаныя тэрміны. Разглядаліся ў асноўным цывільныя справы, а таксама межавыя спрэчкі, дробныя крадзяжы, сваркі, факты прычынення шкоды, чараўніцтва і інш. Суддзямі маглі быць усе жыхары мясцовасці, але часцей за ўсё на капу збіраліся 10—20 копных мужоў, абраных сялянскай фамадой з ліку аўтарытзтных сялян-домаўладальнікаў, і старцаў - выбарных асоб сялянскага самакіравання. На судзе прысутнічалі і прадстаўнікі

■доржаўнай або панскай адміністрацыі. Яны сачылі за правільнасцю выканання норм [шгшага права. Пастанова суда была канчатковай і не абскарджавалася. | Г&аітоўнам капа збіралася для разглялу забойстваў, падпалаў* напалаў. ІЬўнага |месца збору яна не мела. Пакрыўджаны чалавек «падымаў гвалт» - крычаў. і ўсе дарослыя, хто чуў, павінны былі бегчы на месца здарэння, дзе і адбываўся суд. Калі злачынцу ўдавалася ўцячы ці схавацца, то ўся капа ішла па «гарачаму следу» і ў выпадку затрымання ў межах воласці (горала) выносіла прыгавор, нават смяротны Калі злачынец уцякаў у суседнюю воласць, кала спынялася на мяжы і передавала «гарачы след» суседзям. ДзеЙнасць когінага суда на Беларусі спынілася ў другой палове XVIII ст. Феадальна-залежных сялян звычайна судзілі іх уладальнікі.

44