Материалдык емес активтер

    Материалдық емес активтердің қолда бары мен  қозғалысының есебі

    Материалдың емес активтер — өндірісте ұзаң мерзім пайдалануға болатын (1 жылдан астам), физикалық негізі жоқ ақшаға жатпайтын активтер. Бүл активтерді анықтауға болады, кәсіпорын тарапынан бақылауда болып, оны пайдаланудан кәсіпорын болашақ экономикалық тиімділік күтеді.

    Материалдық емес активтер физикалық негізсіз және оларды материалды немесе материалды емес активтер құрамына кіргізуге болады.

    Мысалы, кәсіпорын жабдықтары технологиялық басқаруға арналған компьютерлік бағдарламамен қамтамасыз етіліп, онсыз жабдық жұмыс істей алмайды. Бұл жағдайда бағдарлама жабдықпен бірге негізгі құрал құрамына  ме енеді немесе материалды емес актив құрамына енеді ме, ол принципиальды түрде анықталуы ңажет.

    Материалдық емес активтерге: лицензиялық келісім; компьютерлік бағдарламамен қамтамасыздандыру; патенттер;

    авторлық құқық; басқа жақтардан алынған тауарлар белгісі; фирмалық атаулар; ноу-хау; табиғи ресурстарды пайдалану құқығы және тағы басқалар жатады.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 

    8.1.Материалдық емес активтерді                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    бағалау 

    1. Басқа кәсіпорындар мен адамдардан ақыға сатып алынған материалдық емес активтер есепте оларды сатып алуға жұмсалған нақты шығындардың сомасымен көрсетіледі.

    2. Кәсіпорынға өтеусіз келіп түскен материалдық емес активтер сараптау жолымен бағаланады.

    3.  Жарғылық капиталға салым ретінде  құрылтайшыдан келіп түскен активтер есепте тараптардың келісімімен белгіленген құқ бойынша көрсетіледі.

    Материалдық емес активтердің қолда бары мен қозғалысының есебі 10-бөлімшенің активтік шоттарында жүргізіледі:

    —                            101 — лицензиялың келісімдер;

    —                         102 — бағдарламалық қамтамасыз ету;

    —                           103 — патенттер;

    —                           104 — үйымдастыру шығындары;                                                                                                                                                                                                                                                                      '' -

    —                           105 — гудвилл;

    —                           106 — басңалар.

    Материалдық емес активтердің келіп түсуі  мен шығуы бір данада жасалған №1-нысандағы «Материалдьщ емес активтерді ңабылдау-өткізу актісінде» көрсетіледі.

    Актіде  мыналар көрсетіледі:

    1.                            Материалдық емес активтердің  дәл атауы.

    2.                            Кәсіпорынға өткізілген (келіп түскен) күні.

    3.                            Объектінің сипаттамасы.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       " •'•'•

    4.                             Бастапқы қүны.         '.      ?*•                                                                                                                                                \'  ■   >      ■   . • ■

    5. Амортизация нормасы.

    Материалдық емес активтер басңа кәсіпорынға  табыс етілгенде (сатылғанда, өтеусіз  берілгенде) акт екі данада жаса-лады: өткізуші және ңабылдаушы кәсіпорындарға. 10-бөлімшенің шоттары бойынша талдамалы  есеп материалдың емес активтерді есепке алудың №2 МЕА нысанындағы инвентарльщ карточ-касында жүргізіледі. Инвентарлық карточкалардың деректерін материалдың емес активтерді есепке алу ведомосінде топтас-тырады, онда мыналар келтіріледі:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         ••■■-/•.

    :< а) материалдың емес активтердің  атауы;

    ә) ай басындағы және соңындағы қалдыңтар;        !С т-Н

    6) ай ішіндегі ңозғалысы.

    Есеп  компьютерленген жағдайда осындай  принциппен ма-шинограмма жасалады.                                                                                                                                                           .■,.■>•    -:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    >   -

    8.2. Материалдық емес активтердің

    ■ -.-,. V *•::!/• пт      келіп  түсуі

    1.                           Басқа заңды және жеке түлғалардан сатып алу:

    а)                                 сатып алынған материалдың емес активтердің келісім ңүнына (ҢҢС-сыз) Д-т 101-103, 106 К-т 671;

    ә) К,К,С сомасына Д-т 331 К-т 671;                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      '   г . .

    б)                        ҢҢС-ты есепке алу Д-т 633 К-т 331;

    в)                  үсынылған шотты төлеу Д-т 671 К-т 441, 431, 451, 452.

    2.                                   Материалдың емес активті кәсіпорынның  езі жасауы (бағдарламалың ңамтамасыз ету, интеллектуалды ңүн объектісін ңүру, сауда белгілерін әзірлеу):

    а)                            жүмсалған материалдардың ңүнына Д-т 901 К-т 201-206;

    ә) әзірлеушілердің жалаңысы Д-т 902 К-т 681;

    б)                       жалаңыдан аударым сомасына Д-т 903 К-т 635;

    в)                             материалдың емес активтерді жасау  жөніндегі шығын-дар Д-т 900 К-т 901, 902, 903;

    г)                     жасалған материалдың емес активтің наңты ңүнына (оны балансңа алған  кезде) Д-т 102, 106 К-т 900.

    Материалдың емес активтерді жасауға байланысты шығын-дарды оның түрі мен оны  жасаумен айналысатын бөлімшеге  бай-ланысты 92, 93-бөлімшелердің шоттарында ескеруге болады.

    3.                          Материалдың емес активтердің  жарғылың капиталға са-лым ретінде түсуі:

    а) мәлімделген жарғылың капиталдың сомасына Д-т 511 К-т 501-503;

    ә) келіп түскен материалдың емес активтердің  сомасына

    Д-т 101-103,106 К-т 511.

    Шаруашылың  серіктестіктері туралы КР Президентінің  Жарлығына сәйкес — шаруашылың субъектілері жарғылың капиталға салым ретінде аластатылатын ңүңыңты енгізуге ңүңылы. Олар кірістік әдіспен немесе капиталданған жалдың көлемнің бағасы бойынша (жалдың процентті ңоса) ңысқар-тылған түрде бағаланады. Үйлерді, ғимараттар мен жабдың-тарды уақытша пайдалану ңүңы ңүнының сомасы есепке алы-нады, бүл сомаға Д-т 106 К-т 511. Уаңытша пайдалануға алын-ған үйлердің, ғимараттардың және жабдыңтардың өзі баланс-тан тыс 001-шотта ескеріледі.

    4.                               Материалдың емес активтердің  өтеусіз тегін түсуі Д-т 101-103,106 К-т 726, 727.

    Жыл соңында Д-т 726, 727 К-т 571.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  ,5, 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына сәйкес материалдық емес активтердің жетілдіру жолдары 

    Бухгалтерлік  есепте материалдық емес активтердің  анықтамасы негізгі   құралдардың   анықтамасына   сәйкес   келеді,   яғни   жай қызметтер   үрдісінде   сатуға   арналмаған   және   ұзақ   мерзімге пайдалану мақсатымен сатып алынады. Егер оларды пайдаланудан   болашақта табыс алынады деген ықтималдылық болса және егер  оларды сенімді бағалауға болатын болса ғана олар танылады.

    Қаржылық  есеп берудің халықаралық стандартына сәйкес материалдық емес активтер басқа тараптарға жалға өткізу немесе әкімшілік мақсаттар үшін өндірісте немесе тауарлар мен қызмет көрсетуде физикалық мәні жоқ сәйкестендірілетін ақшалай емес активтер  болып табылады.  Және іскерлік пікірден айқын ажыратылады.

    Сонымен қатар материалдық емес активтер ретінде ішкі пікірді қалыптастыруға, жарияланатын атауларды, клиенттердің тізімі және сәйкес сипаттың ұқсас  баптарын қабылдаудың қажеті жоқ.

    Патенттер, авторлық құқықтар, франшизалар, тауар  таңбалары, ұйымдық және жедел шығындар айтарлықтай кең тараған материалдық емес активтер  болып табылады.

    Материалдық емес активтерді екі үлкен топқа бөлуге болады: айырбастауға жататын және жатпайтын.

    Айырбастауға  жататын материалдық емес активтер фирманың басқа активтерінен бөлек сәйкестендіріліп және бөлек сатылуы мүмкін.

    Кейбір  айырбастауға жататын және субъектінің  қызметінде айтарлықтай жиі кездесетін материалдық емес активтер төменде көрсетілген.

    Патент - бұл заңды тіркелген және танылған ерекше құқық. Патенттік құқық - сырттан басқа тұлғалар араласпаған кезде патент таратылатын ұрдісті немесе қызметті, бұйымдарды иесіне пайдалануға, өндіруге, сатуға және бақылауға мүмкіндік береді.

    Өндіріс дизайнын тіркеу өндірілетін бұйым  түріне, үлгісіне немесе моделіне сәйкес келетін патентке ұқсайды. Өндіріс дизайнын тіркеу сыртқы нысанда қорғаған кезде ғана патент қызмет көрсетуді қорғайды.

    Авторлық құқық - бұл әдеби, музыкалық шығармалардың өнертапқыштар және тағы басқа авторларының заңмен қарастырылатын, қорғалатын формасы.

    Тауар маркалары немесе тауар атаулары - бұл компанияларға, өнімдерге немесе қызметтерге берілген атаулар, символдар немесе басқа да анықталатын ұқсастықтар. Олар иемденуді көбейту үшін тіркелінуі мүмкін. Франшизалар нақты бағытты және нақты қызметті пайдалану құқығын иелену үшін шаруашылық субъектілерінің мемлекеттік меншікті пайдалану құқығын иелену немесе коммунаддық қызмет көрсету үшін үкімет органдарымен ұсынылады.

    Жалға алынған меншіктің құнын жақсарту үшін мысалы, жалға алынған меншіктің  модификациясы жалға алынған мүліктің дебет шотына жатады. Жал меншігін жақсарту материалдық емес активтер ретінде жіктелінеді. Жалға алынған меншікті жетілдіру жалға алынған мерзімнің қалғанына амортизациялануы немесе осы мерзімдердің кайсысы қысқарақ болуына байланысты жақсаруы керек. Сәйкестенбейтін активтер бөлек сатылуы мүмкін емес. Төменде сөйкестенбейтін активтердің кейбір мысалдары келтірілген. Материалдық емес активтердің кейбіреулерінің екі арнайы сипаттамасы бар: олар ұзақ мерзімді аванстық төлемдер болып табылады және басқа сатылатындай иеленушіге ешқандай қүқық бермейді. Бұл материалдық емес активтер, жеке идентификациялануы мүмкін, бірақ айырбастауға жатпайды.

    Мерзімі ұзартылған шығындар, яғни оларды бухгалтерлік есепте болашақта табыс әкелуі мүмкін қызметтерге кеткен шығындар деп атайды. Олар баланста алдын ала төленген ұзақ мерзімді шығындар ретінде көрсетіледі. Мерзімі ұзартылған шығындар физикалық формасы жоқ ұзақ мерзімді активтер ретінде жіктеледі.

    Ұйымдық шығындар - бұл қызметті ұйымдастыру кезінде пайда болатын шығындар.

    Материалдық емес активтерді бағалау кезінде  бастапқы құн принципі қолданылады. Яғни материалдық емес активтер, активтерді сатып алумен байланысты барлық шығындарды қосатын сатып алу құны бойынша  бағаланады. Сатып алу кұны - бұл барлық төлемдер немесе алынған активтердің ағымдағы нарықтың құны. Материалдық емес активтерді есепке алу кезінде өте маңызды сұраққа материалдық емес активтерді пайдалану мерзімін анықтау жатады. Қызмет ету мерзімін анықтағанда келесі факторлар ескерілу қажет:

    •  қызмет ету мерзімін ең жоғары шектейтін заңды, реттеуші және келісілген ереже;

    •   болжалды қызмет мерзімін өзгертуі мүмкін жаңарту немесе ұзарту үшін шарттар;

    • қызмет ету мерзімін азайтатын тозу, сұраныс және басқа да экономикалық факторлар;

    •  жұмыстардың   орындалуының   күтілген   мерзімге   сәйкес келетін кызмет мерзімі;

    •  материалдық   емес   активтің   бар   бәсеке   қабілеттілігін шектейтін  бәсекелестердің  және  басқа  да  субъектілердің күтілген әрекеті;

    •  материалдық емес активтердің жиынтығына кіретін басқа активтердің қызмет ету мерзімі.

    Материалдық емес активтердің құны активтердің  қызмет ету мерзімінде жүйелі түрде  жазылу керек. Материалдық емес активтердің  амортизациясы оның пайдалы кызмет ету мерзімі жүйелік негізде  жүзеге асырылады. Амортизацияны пайдалану өдісі активтердің экономикалық тиімділігін банктерде пайдалану моделін сипаттау керек. Егер мұндай үлгі нақты анықталған болмаса, амортизацияны теңбе тең аудару әдісін пайдалану керек. Материалдық емес активтердің тиімді қызмет ету мерзімін қарастыру керек. Халықаралық стандартқа сәйкес материалдық емес активті пайдалануда оның ағымдық, баланстық құны кәсіпорын үшін экономикалық тиімділігін жоғарылатуы мүмкін. Бұндай жағдайда амортизациялық емес күнды жазу керек және активтің бағамын азайтуды көрсететін шығынды мойындау керек. Сату кезінде айырбастауда немесе материалдық емес активтердің қандай да басқа жолымен келуі, түсімнен пайданы сипаттай отырып материалдық емес активтің шотымен оның амортизациялық емес құны жазылу керек. Материалдық емес активтерде келесідей бухгалтерлік жазулар жасалынады:

    •  алынған материалдық емес төлемге:

    Дт  1856 «Күрделі қаржы салымы бойынша  дебиторлар»

    Кт  1001 «Кассадағы қолма-қол ақша»

    1081 «Банктің корреспонденттік шоты»

    2010 «Сыйақы аудармай талап еткенге  дейінгі депозиттер»

    2203 «Басқа банктердің корреспонденттік  шоты»;

    • материалдық емес активтерді кірістегенде:

    Дт  1659 «Материалдық емес активтер»

    Кт  1856 «Күрделі қаржы салымы бойынша  дебиторлар» 

    2856 «Күрделі қаржы салымы бойынша  кредиторлар»;

    •  амортизацияларды есептеу:

    Дт  5788   «Материалдық  емес  активтер   бойынша  амортизациялық аударымдар» 

    Кт  1699 «Материалдық емес активтерге есептелген амортизация»;

    • есептелген амортизация сомасына материалдық емес активтерді есептен шығару кезінде:

    Дт  1699 «Материалдық емес активтерге есептелген амортизация»

    Кт  1659 «Материалдық емес активтер»;

    •  қалдық құнға:

    Дт 5852 «Негізгі құрал-жабдықтарды және материалдық емес активтерді сату шығыстары»

    Кт   1659 «Материалдық емес активтер».