Мемлекеттік экономикалық бағдарламалау. Экономиканы мемлекеттік реттеудің әдістері мен нысаны

Реферат

Тақырыбы:«ЕЛДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН ЖОСПАРЛАУ, БАҒДАРЛАМАЛАУ ЖӘНЕ БОЛЖАУ» 

Жоспар:

1.Кіріспе

2.Негізгі бөлім

2.1   Мемлекеттік  экономикалық бағдарламалау. Экономиканы  мемлекеттік реттеудің әдістері  мен нысаны.

2.2 Болжамдау  мен индикативтіжоспарлау. Қызметі, әдістері және қағидалары.

2.3.  Мемлекеттік  реттеудің теориясы мен тәжірибесі  және шет елдердегі индикативтік  жоспарлау.

2.4 Индикативтік  жоспарлау-экономиканы дамытудың  құралы ретінде

2.5  Жоспарсыз  экономика – жобаның соры 

3.Қорытынды 

      Кіріспе

      Кез келген коғам, өзінің болашақтағы  даму перспективасың анықтап,  болжаусыз өмір сүре алмайды.  Экономикалык болжамдар қоғамның  даму мақсатын, сол мақсатқа жетуге  қажетті экономикалық ресурстар  көлемін - ұзақ, орта, қысқа мерзімдік  жоспардың тиімді варианттарын, үкіметтің экономикалық, техникалық саясаттарының негізігі бағыттарын анықтау үшін қажет. Экономикалық болжам дегеніміз экономикалык прогностиканың барлык әдіс-тәсілдерін, кұралдарын қолдануға және экономикалық кұбылыстарды зерттеудің ғылыми әдістемелеріне негізделген экономикалық жоспарлау процессі.

       Жоспарлау - экономиканың объективті  заңдары мен заңдылықтарын зерттеп   түсіне білу және оларды саналы  тұрде пайдалану арқылы әлеуметтік-экономикалык  дамудың жоспарларьш ғылыми негізде дайындау мен олардың орыңдалуын ұйымдастыру процессі. Жоспарлаудың негізгі мақсаты - экономикада баланстык үйлесім мен макроэкономикалық тұрақтылықты камтамасыз ету үшін белгілі бір пропорциялар мен пропорционалдыққа кол жеткізу.

        Экономикалык пропорциялар дегеніміз өндірістің әр түрлі элементтері (машиналар, құрал-саймандар, шикізат және материалдык қорлар, жұмыс күші) арасындағы, әр түрлі өндіріс салаларынын өнім көлемдері арасындағы, түптеп келгенде өндіріс құрылымдары мен өндіру көлемдері және тұтыну кұрылымдары мен тұтыну көлемдері арасындағы белгілі сандық қатынастар.

Экономикалык  пропорциялар өздігінен (стихиялық) және адамның мақсатты түрде жүргізген  әрекеттері нәтижесінде құрылуы  мүмкін.

        Капиталистік экономикалық формацияның калыптаса бастаған алғашқы кезеңінде, пропорциялар нарықтық үйлестіру механизмі аркылы және кризнстер аркылы қалыптасады. Оған экономиканын даму заңдары үздіксіз ыкпал етіп отырады. Тауар ендірушілер экономикалык заңдардың бар-жоғын сезбесе де, сол заңдардың талабына сәйкес қызмет жасайды. Мысалы, ол өндірген тауарына баға қойған кезде, тек өзінің жұмсаған шығынын есептеп қоймай, сонымен бірге базарда калыптаскан жағдайды ескереді. Оған кұн заңы ыкпал етеді. Сонымен, бірінен-бірі туындап отыратын, бірімен-бірі тығыз байланыстағы тауар өндірушілер қызметі аркасында экономикада пропорциялар жүйесі қурылады. Яғни, экономиканың құрылымдық бөліктері арасында белгілі бір сандык қатынастар қалыптасады. Оны біз пропорционалдық дейміз.

          Өндіріс күштерінің дамуы жоғары деңгейге жеткен кезде, нарықтық үйлестіру механизмі де, кризистер де экономикалық пропорцияларды құруға жеткілікті бола алмайды.

        Осы жағдайда экономикалық пропорциялар  жүйесін, пропорционалдықты саналы  түрде құру қажеттілігі туындайды. Саналы түрде кұрылран пропоршюналдык - жоспарлылык болып табылады.

Жосларлау төменде  көрсетілген міндеттерді атқарады:

1. қоғамның әлеуметтік-экономикалық  дамуының негізгі бағыттарын  анықтау;

2. жоспарлы кезең  экономикасыпың сандык жәңе сапалык  сиппатамаларын белгілеу;

3. материалдық,  еңбек және қаржы ресурстарын  орынды пайдалану арқылы ғылыми-техникалык, әлеуметтік және экономикалық  мәселелерді шешудің тиімді жолдарын  таңдау;

4. жекелеген  салалар мен аумақтардың даму  қаркыны мен пропорцияларын аныктау.

Жоспарлау 1 схемада көрсетілген классификацияға сәйкес жіктеледі:

Жоспарлаудың  деңгейіне (масштабына) байланысты: макроэкономикалык (халық шаруашылығының); аумақтық (облыстық, аудандық); ұйым ішінде (ішкі жоспарлау); микроэкономикалық (салалық көрсеткіштерді жоспарлау).

Жоспарлау мерзіміне  байланысты: ұзақ мерзімге жоспарлау (5 жылдан 20 жылдан арғы мерзімге); орта мерзімдік (1 жылдан 5 жылға дейін); ағымдағы жоспарлау (1 айға дейін, 1 айдан 1 жылға дейін). Жоспарлау процессінің мазмұнына (жоспарлау объектісіне) байланысты: экономикалык жоспарлау (өндірістік катынастардьщ даму жоспары, халық шаруашылығы дамуының динамикасы); әлеуметтік жоспарлау (демография процесстерін, халықтың өмір сүру деңгейін, еңбек ресурстарының даму болжамы); ғылыми-техникалық жоспарлау (ғылыми-техникалық прогресстің даму болжамы); экологиялық жоспарлау (табиғи ресурстарды пайдалану болжамы, қоршаған ортаны қорғау). 

Негізгі бөлім

2.1   Мемлекеттік  экономикалық бағдарламалау. Экономиканы  мемлекеттік реттеудің әдістері  мен нысаны.

        Дамудың ұзақ мерзімді басымдылығын алға жылжытуға рыноктың мүмкіндігі жоқ, сондықтан көптеген дамыған елдерде экономикалық саясаттың басымдылығын және стратегииялық өсуді жоспарлауды мемлекет өзіне алады. Мұндайда ол әдетте ғалымдар мен сарапшылардың көмегіне сүйенеді. Мысалы, Германияда Орталық сарапшылар кеңесі әр жылы парламент пен үкіметке экономиканың жағдайы, оның дамуының келешегі, басымдылығы туралы ьолжамды баға ьолатын баяндама ұсынады. Жопонияда және бірқатар басқа да жаңа өндірісті елдерде электрондау мен технологины ақпараттандыру аясында мемлекетпен ұсынылған басымдылықтар таяу арадағы он жылдықта экономиканың дамуын белгіледі.

    Мемлекеттік  экономиканы бағдарламалау –  елдің әлеументтік-экономикалық  дамуын мемлекеттік реттеудің  ең жоғарғы нысаны. Мемлекеттік бағдарламалау бір уақытта экономика дамуының ғаламдық мақсатын қамтамасыз ету үшін экономикалық ресурстарды кешенді пайдалану әдісі болып табылады.

    Бағдарламалау  – жоспарлаудың ең көп тараған  нысаны. Әңгіме, әлеуметтік-экономикалық  даму мен мақсатты бағдарламаның кешенді жоспары туралы болып отыр.

    Жоспарлау,  болжау және бағдарламалау –  бүл ЭМР-дің құралдары.

    Бағдарлама  – директивтіктің белгілі бір  дәрежесіне тән нақты құжат.

    Бағдарламада  анықталатындар:

реттеу мақсаты;

мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін, экономикалық саясатың нұсқалары;

жобаларды, олардың  бюджетін, басқару жүйесін және бағдарламаны жүзеге асыруды бақылауды ресурстық  жабу;

экономикалық  саясттың оңтайлы нұсқасын таңдау кригерийі.

    Бағдарламаға  ұлттық экономика дамуының ішкі және сыртқы шарттарының төтенше өзгерістері жағдайында реттеудің резервтік нұсқасын жиі қосады.

    Бағдарламалар  бір және көп мақсатты, аймақтық, құрлымдық, ұлттық және интернационалдық  сипатта болуы мүмкін.

    Экономиканы  жоспарлау мен болжпуда жүйелі-кешенді және бағдарламалы-мақсатты тәсіл деп бөліп көрсетеді.

    Жүелі-кешенді  тәсіл (ЖКТ) ғылыми негізделу  және тиәмді бақару қағидасы  бойынша құрылады.

    ЖКТ-нің  мәні жалпы теориялар жүйесінің  талаптарымен қортындыланады: әр  объекті кейбір күрделі жүйе және одан да күрделі жүйелер элементтері ретінде қарастырылады (4-сурет). 

Жүйелі-кешенді   тәсілдеме 

[pic] 

4-сурет. Жүйелік-кешенді  тәсілдеменің мәні 

    Бағдарламалық-мақсатты  тәсілдеме (БМТ) мақсатты бағыттың, белгіленген шаралардың кешенділігін, тапсырманың мекен-жайын, міндеттілігін және шараларды жүзеге асыру мерзімінің белгіленгенін, ресурстардың негізгі көздерінің қатаң бірлігін көрсетеді.

    Сөйтіп, БМТ кезінде мыналар анықталуы  тиісті:

Мақсат.

Кешенді тәсіл.

Мекен-жайы.

Орындалу міндеттілігі.

Шараларды жүзеге асыру мерзімі.

ресурстардың  негіздері. 

    Бағдарламалық-мақсатты  тәсілдеменің ерешеліктері:

бағдарламалық тәсілдеме жүйелі-кешендімен тығыз  байланысты, оны көбінесе жеке мәселелерді  шешуде кешендіге қосымша ретінде  қарастырады;

бағдарламалау үдерісінде өткізіледі;

мақсатты кешенді  бағдарламаны құрастыру үшін пайдаланылады.

    Бағдарламалық  әдіскке талаптар:

проблемаларды нақты анықтау;

мақсатты бір  жақты қалыптастыру;

қойылған мақсатқа жету үшін қажетті, ресурстар мен  мерзімнің жан-жақты кешенді байланысын қамтамасыз ету.

    Тәсілді  өткізу үдерісі:

мақсатты ғылыми анықтау;

мақсатқа жету нұсқасын әзірлеу;

қойылған мақсатта өткізу үшін талап етілетін құрлымның  ресурстары мен көлемін анықтау;

жүйенің қызмет ету моделін әзірлеу;

бірнеше баламалар  арасынан базистік шешімді таңдап алу  үшін критерийді табу.

    Біз  атап өткендей, экономиканы реттеуде  қоғамның экономикалық өмірінде  мемлекеттің қатысуы маңызды  нысан болып табылады.

    Реттеу  – мемлекеттің экономикаға оның  қызмет тәртібін қолдауға бағытталған ықпалы.

    Қазіргі  заманғы нарық шаруашылығы экономикалық (жанама) және әкімшілік (тікелей)  әдістермен реттеледі.

    Экономикалық  реттеушілердің басымдық мәні  болады. Олар нарықтың қызмет  ету тетіктеріне айтарлықтай  оралымды кірігеді және мемлекетке экономикалық үдеріске елеулі ықпал етуге мүмкіндік береді.

    Әңгіме  мемлекеттік реттеу туралы болғандықтан, деңгейлі анықталған экономикалық  және әкімшілік әдістерді шектеу  шартты сипатта болады: кез келген  экономикалық реттеуші әкімшілік ету элементтеріне ие, өйткені ол әкімшілік шешімі арқылы жүзеге асады және соған сәйкесті мемлекеттік органның бақылауында болады. Екінші жағынан, әкімшілік реттеушіде, оның іс-әрекеті экономикалық қатнастарға қатысушылардың тәртібіне жанама әсер еткендіктен, экономикалық реттеудің бір сәті бар. Мысалы, егер мемлекет ресурстар бағасына бақылау жасауға тырысса, ол өдірушінің қызмет тәртібін өзгертеді және өндірістік бағдарламасын қайта құруға, инвестицияны қаржыландыруға жаңа көдерін пайдалануға мәжбірлейді және т.б.

    Алайда, кейбір ұқсастыққа қаоамастан, эеономикалық  және әкімшілік әдістер, дегенмен  өзінің әсері бойынша қарама-қайшы  болып табылады. Әкімшілік реттеуші  таңдау еркіндігін елеулі шектейді. Экономикалық керсінше, экономикалық  қатнастарға қатысушылар үшін қосымша ынталандыру жасап, оны кеңейтуі мүмкін.

    Мемлекеттік  реттеудің экономикалық әдістері  екі негізгі нысанда көрінеді: кредиттік және бюжеттік-салықтық. Бұл нысандардың өз бетінше  мәні бар, оның әрқайсысы өзіндік  құралдар иеленеді.

    Кредиттік-қаржылық  саясаттың басты құралдары міндетті  резервтердің мөлшері, банкаралық  кредит мөлшері, бағалы қағаздар  рыногында Орталық банктің мемлекеттік  облигацияларымен операциялар болып  табылады.

    Бюжет-салық  саясатының жан-жақты және қолданбалы құралы салық жеңілдіктері болып табылады. Салықтық реттеуге мемлекеттік шығындар мен мемлекеттік борыштарды басқару әдістері (пайыз мөлшері мен облегацияны шығару мерзімі) қосылады.

    Экономикалық  әдістер нарық экономикасының  қарқынды дамуы мен тиімді қызмет тәртібі қолданумен байланысты, шешуші міндеттерді шешу үшін қолданылады. Мұндай міндеттерге кезеңге қарсы, құрылымдық реттеу, аймақтық саясатты жүзеге асыру; экономикалық өсудің жаңа сапасын қамтамасыз ету; елдің сыртқы экономикалық қызметін дамыту жатады.

    Кредит-қаржы  саясатының құралдарын пайдалану  мемлекетке инфляцияға қарсы  тұруға, ппайыздық мөлшернемені  реттеуге, солар арқылы – инвестициялық  үдерісті, өндірісті және жұмыспен  қамтамасыз ету құралдарын пайдалануға  мүмкіндік береді.

   Сабура Окита былай деп жазған: «Шенеунік даналығы, телефон арқылы немесе ведомстволық нұсқау арқылы экономикаға билік жасауда емес, онсыз кез келген әс жойылып кететін салық жеңілдігі және инвестициялық саясатпен басымды салаларды дамытуға, салалық баланстың келешекті тұжырымдамасын жасауға, бісекелестікті қолдауға көмектесу болып табылады».

    Салық  саясаты барлығынан бұрын, табыстарды  қайта бөлуді және өндірістің  дамуын ынталандыруды ұйымдастыруға  бағытталады. Салық қызметтері  – қазыналық және экономикалық.

    Әкімшілік  әдістер бес бағытта қолданылады:

Монополиялық  рынокты тікелей мемлекеттік  бақылау. Рынокты әкімшілік реттеу – қатаң мөлшерлемелі акциздік салықты  енгізу, бағаны жоспарлауды қолдану, мемлекеттік монополияға қатысты, рыноктағы үйлесім икемсіз сұраныс тауарларын әкімшілік реттеу.

Өндірістің экологиялық  қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Өндірістік және экономикалық қызметтің барлық түрлерін жүргізу үшін және оларды бақылау  үшін қажетті стандарттарды әзірлеу.

Тұрғындар өмірінің ең аз шектеулі параметрлерін анықтау және қолдау.

Халықаралық экономикалық қатынастар аясандағы ұлттық мүдделері  қорғау.

    Сөйтіп, осы немесе басқа әдістер қойылған  мақсаттарға жету құралы, кері  көріністі әсерлерді басатын,  өзіндік сипатты өтелім болып  табылады, деген қорытынды жасауға болады.

    Ұлттық  болжау ұлттық экономиканы дамыту  бағыты туралы ғылыми негізделген  жүйенің қалыптасу үдерісін көрсетеді.  Оның мазмұны ұлттық экономиканың  дамуының мүмкін түрлі нұсқаларының  спектрін анықтауда оңтайлы шешім  қабылдауға байланысты.

    Болжаудың  бірнеше анықтымалырын ұсынамыз:

Болжау - әлеуметтік-экономикалық үдерістерінің дамуын ғылыми алдын-ала  көру қағидалары, әдістері туралы ғылым.

Болжау –  обьектінің жағдайының ғылыми негізделген  гипотезасы.

Болжау –  стратегиялық жоспарлаудың ғылыми сатысы; алдағы кезеңдегі экономиканы реттеу бойынша үкіметтің атқарымдық шешімдері және жоспарлы ғылыми базасы.

    Ұлттық  болжаудың мақсаты мыналар:

 Экономиканың  даму үрдісіне ғылыми талдауды  қосатын, ғылыми алғышарты құру;

 Қалыптасқан  үрдіс, белгіленген мақсаттар ретінде есептелетін, алда тұрған қоғамдық ұдайы өндірісті, алдын ала көре білу нұсқасы;

 Қабылданған  шешімдердің мүмкін нәтижелерін  бағалау;

 Басқару шешімдерін  қабылдау үшін әлеуметтік-экономикалық  және ғылыми-техникалық даму бағытын негіздеу.

    Әлеуметтік-экономикалық  болжау объектілері, уақытша интервалдары, атқарым белгілері, тәсілдері  және түрлері бойынша жіктеледі.

    Бірақ  мұндай жіктеу шартты сипатта  болады.

    Болжамдардың  сипаттамасына кеңірек тоқталайық.

    Объектілер  санатында халық шаруашылығының, салааралық кешендердің , аумақтардың  және салалардың алғашқы буындары көрінеді.

    Аралықтары  бойынша болжаулар жедед (ай, тоқсан) , қысқа мерзімді (1-3 жыл) , орта мерзімді (5-7 жыл), ұзақ мерзімді (15-20 жыл) және  алыс мерзімді (20 жылдан жоғары) болу мүмкін.

    Атқарымдық  қызметтері бойынша-іздестіру және  нормативтік.

    Бұл  болжаулардың арасындағы айырмашалық,  олар екі түрлі мәселелерді  шешуіне байланысты қорытындыланады.  Іздестіру болжамдары мемлекеттік  ықпал етудің ешқандай шарасы қабылданбаса, не болады және егер өткен және бүгінгі көрсеткіштерді үдерісі келешекте тараса не болады?» деген келешек деген сұрақтарға жауап береді.

    Нормативтік  болжам: « Келешекте тапсырылған  міндетке жету үшін, осы кезеңде  не өзгерту қажет?» деген сұрақтарға жауап береді.

    Сөйтіп, іздестіру болжамына базалық  көзқарастың шешуші маңызы болады, ал нормативтік болжам үшін  – мақсатты маңызы бар.

    Болжау  тәсілдерінің арасында сарапшылық, экстрополяциялық және экономикалық-математикалық (модельдеу) түрлерін бөліп алады.

    Болжау  түрлері: экономикалық (инфляция  деңгейі, еңбек өнімділігі), табиғи  ресурстардың ( әлемдік мұхиттар  ресурстары, энергияның кейбір түрлері  және т.б.), демографиялық, әлеуметтік  даму (мәдинет, өнер).

    Елдің  әлеуметтік-экономикалық дамуын жоспарлау. Жалпы түрде жоспарлау, бастапқы ақпараттарды өңдеу және өзіне таңдауды қосатын және мақсаты ғылыми дайындау, қаржыны анықтау мен оған жету жолын  қарастыруға негізделген, дайындау үдерісі мен қабылданған басқару шешімін көрсетеді.

    Жоспарлау  жасалу нысаны бойынша директивті, индикативті және стратегиялық  болады.

    Индикативті  жоспарлауға толығырақ тоқталамыз.

    Индикативті  жоспарлау – бұл нарық экономикасының  қызметіне ықпал етудің негізгі  әдістері, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатын жүргізу құралы. Ол мемлекет шараларының ықпалынсыз қиын тиетін, экономикалық өмірдің көптеген мәселелерін шешуді қамтамасыз етеді. Индикативті жоспарлау парпметрлердің (индикаторлардың) жүйесін қалыптастыру үдерісін көрсетеді. Бұл серпін, құрылым, экономиканың тиімділігі, қаржы жағдайы, ақша айналымы, тауарлар рыногы және бағала қағаздар, баға қозғалысы, жұмыспен қамтамасыз ету, өмір сүру деңгейі және т.б. тәрізді көрсеткіштер болуы мүмкін.

    Индикативтік  жоспарлау нарық экономикасының жағдайы мен мемлекеттік реттеу әдістерінің бүкіл әлемде кең тарауы үшін ең қолайлы болып табылады.

Индикативтік  жоспарлау-экономиканы дамытудың  құралы ретінде

       Директивтік жоспарлаудан бас  тартып, нарықтық қатынастарға өту  халық шаруашылығының бүкіл механизмінің әрекеттерін үйлестірудің жаңа нысандарын талап етеді. Мұнда мемлекеттік экономиканы басқарудағы шаралар, жеке бизнеспен, қожалық етуші субъектілермен өзара қарым-қатынас демократиялық принциптер негізінде индикативтік, ұсыным түріндегі жоспарлау арқылы құрылады.

      Индикативтік жоспарлау үрдісінде  мемлекет бүкіл халықтың, ұлттың  және елдің барлық аймақтарының  сұранысын ескере отырып, экономикалық  даму туралы әр түрлі бағдарламалар,  жоспарлар жасайды. Онда шаруашылықтың  ресурстармен толық қамтылған негізгі бағыттары мен көрсеткіштері нақтылы анықталады және солар арқылы барлық кәсіпкерлердің мүдделерін ескере отырып, олардың қоғамның стратегиялық даму жоспарларын орындауға ынталылығын арттыру көзделеді [3].

       Қазақстан Республикасының индикативтік даму жоспары негізгі мақсаттары – шикізат бағытынан біртіндеп арылуға ықпал ететін экономика салаларын әртараптандыру жолымен елдің тұрақты дамуына қол жеткізу, ішкі және әлемдік (дүниежүзілік) нарық конъюктурасы, инвестиция не басқа шаралардың қожалық етуші субъектілердің экономикалық тетігіне әсер етуі, бюджеттік жүйеге мемлекет ұсынған бағыттары туралы ақпарат жүйесін қалыптастыру, мемлекеттік (ұлттық) бағдарламалар негізін құрайтын көрсеткіштерді нарық субъектілеріне ұсыну, ұзақ мерзімді жоспарда сервистік-технологиялық экономикаға өту үшін жағдай жасау болып табылады . Бұл көрсеткіштер субъектілерге өз шаруашылық әрекеттерін іске асырғанда қажет болуы мүмкін, тауар өндірушілерді жаңа техника мен технологияны дамыту, басқа да ғылыми-техникалық прогресс табыстарын пайдалану мәселелеріне бейімдеу (бағдар беру).

       Индикативтік жоспарды қалыптастыру  кері байланыс принципімен жүзеге  асады:

- үкімет экономикалық  саясаттың бас стратегиясы мен  негізгі бағыттарын жасайды, макроэкономикалық көрсеткіштер түрінде индикаторлар құрамын нақтылайды, олар келешекте субъектілердің шаруашылық әрекеттерін дамытуда есепке алынады; өз кезегінде шаруашылық субъектілерінің талап-тілектері мен көрсеткіштері республиканың (облыс, аудан) әлеуметтік-экономикалық дамуының индикативтік жоспарын жасауда ескеріледі.

Индикативтік  жоспарлар жүйесіне стратегиялық (ұзақ мерзімді), тактикалық (орта мерзімді) және ағымдық (бір жылға дейінгі) жоспарлар кіреді.

Қазақстан Республикасында  индикативтік жоспар алғаш рет экономиканы тұрақтандыру, дағдарысқа қарсы жедел шаралар қолдану мен әлеуметтік-экономикалық реформаларды тереңдету Бағдарламасына сәйкес жасалды (1994 – 1996 жж.). Бұған дейінгі қолданылып келген директивтік жоспарлаудан индикативтік жоспарлаудың басты ерекшелігі – оның нұсқау беруші, бағыттаушы сипатында [1].

         Орта мерзімді (5 жылға дейінгі)  индикативтік жоспарлар Қазақстан  Республикасы әлеуметтік-экономикалық дамуының индикативтік жоспары тұжырымдамасына сәйкес жасалады. Онда мемлекеттік экономикалық саясаттың негізгі тактикалық мақсаттары мен бағыттары және оларға жетуде мемлекеттің ықпал ету жолдары көрсетіледі. Сонымен бірге мемлекеттің, кәсіпорындардың және халықтың жоспарланған мерзімге шамамен бөлінетін ресурс мүмкіндіктері анықталады. Мысалы, 1996 – 2000 жылдарға арналған экономикалық дамудың негізгі мақсаты экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз ету және осы тұрғыда халықтың әл-ауқатын көтеру болып табылады. Бірінші кезеңде – 1996 – 1998 жылдары республикада өндірістің құлдырау процесін тоқтату және оны тұрақтандыру мүмкіндіктері, екінші кезеңде – 1999 – 2000 жылдары өндірістің тұрақты өсуін және халықтың тұрмыс дәрежесін қалпына келтіру көзделеді. Орта мерзімге арналған жоспар ұзақ мерзімге арналған жоспарлардағы параметрлерді нақтылап, берілген уақыт кезеңінің мақсаты мен міндетіне жету шараларын анықтайды. Ол кең көлемдегі көрсеткіштер деңгейінде жасалып, шаруашылық салаларына бағдар мен ұсыныс ретінде қызмет етеді.

        Орта мерзімді жоспар жасау  барысында әлеуметтік-экономикалық  дамудың өз кезеңіне сай, стратегиялық-тактикалық  мақсат-мүддені іске асыруға бағытталған  экономикалық реттеушілер жүйесі  анықталады.

Индикативтік  жоспарды іске асырудың тиімді тәсілдерінің бірі-бұл бір аумақта орналасқан және түпкі өнім өндіру шеңдерінде өзара технологиялық байланысқа ие болған кәсіпорындардың интеграциялануы мен кооперациялануы [1].

        Әлеуметтік-экономикалық дамудың  әр түрлі бағыттары бойынша  стратегиялық мәні бар және мемлекеттің қуатты әсерін талап ететін жоспарлар жасағанда, оны қалыптастыруда және орындауда қатаң талаптар жоққа шығарылмайды. Олар әсіресе ұлттық бағдарламалар арқылы жүзеге асырылады. Осыған байланысты кез келген индикативтік жоспар мына бөлімдерді қамтиды: тұжырымдамалық бөлім (әлеуметтік-экономикалық даму тұжырымдамасы), болжау бөлімі (әлеуметтік-экономикалық даму болжамы) және жоспарлы реттеуші бөлім (экономикалық реттеушілер жүйесі мен мемлекеттік мақсатты кешенді бағдарламалар). Мұнда алғашқы екеуі ұсыныс сипатында, ал үшіншісі – міндетті талап болып табылады.

Қазақстан Республикасының  болашақ он жылдыққа (2001 – 2010 жж.) арналған ұзақ мерзімді стратегиялық жоспары  жасалып, әлеуметтік-экономикалық дамудың  барлық бағыттары бойынша нақтылы міндеттер мен басымдықтар анықталған.

         Атап айтқанда, 2010 жылға дейін  әлеуметтік-экономикалық саланы  дамытуда мынандай негізгі мақсаттар  алға қойылады:

- жекелеген секторларда  орнықты әрі басқалармен бәсекелесе  алатындай экономика қалыптастыруды жалғастыру;

- жалпы ішкі  өнімнің (ЖІӨ) көлемін кем дегенде  екі есеге көбейту;

- экономиканың  аса маңызды салаларында ұлттық  капиталдың үлесін арттыруға  қол жеткізу;

- халықтың әл-ауқатын  анағұрлым арттыру.

       Бұл міндеттерді орындау шартты  түрде үш кезеңде жүзеге асырылады.

Бірінші кезеңде  ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттар  – экономиканың жоғары қарқынмен  дамуын қамтамасыз ету және еліміздегі халықтың тұрмыс деңгейін арттыру көзделеді.

      Екінші кезең ұзақ мерзімді  мақсаттарға – экономика мен халықтың тұрмыс деңгейі құрылымдарына сапалық өзгерістер енгізуге бағытталады.

Үшінші кезеңде  әлеуметтік-экономикалық мақсаттар  – елімізде экономиканың, әлеуметтік саланың және экологиялық жағдайдың  тұрақты дамуға көшуі белгіленеді [4].

       Қазақстан Республикасы дамуының 2010 жылға дейінгі стратегиялық жоспары еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының перспективалық бағыттарын анықтау арқылы оның бәсекелестік мүмкіндіктерін арттырады. Сонымен қатар ол әрбір министрліктер мен ведомстволардың, ұлттық компаниялардың, облыстардың, Алматы және Астана қалаларының стратегиялық жоспарларының базасы болып табылады.

Жоспарсыз экономика  – жобаның соры

  Біздің елдің  жіберген бірден-бір қателік,  кемшілігі – жалпы жоспарлау  туралы саясатты қолдамады. Жоққа  шығарды. Бұрынғыны ұмыттыру ниетімен «нарық өзін-өзі реттейді, басқа басқарудың керегі жоқ» деп қысқа қайырды. Мұндай әңгіме жалғыз бізде емес, басқа мемлекеттерде де болды. Өкінішке қарай, мұндай жағдайды құлақ естіп, көз көрді. Тіпті қолмен ұстадық десек те, артық болмас еді. Біздің билік осындай елеске сенді, (оның елес екеніне осы күні көзіміз жетіп отыр, бірақ ешкімнің мойындағысы келмейді) басқа амалы болмағандықтан, кеңес заманында құрылып, жасалған экономиканы жоққа шығарғанымен қоймай, қиратып-бүлдірді. Бұл – ақиқат. Әрине, жоспарлаудың пайдасы мен зияны қатар жүреді. Ең алдымен «зияны» туралы айтар болсақ, жоспарлау жемқорлықтың жолын кеседі.

Есеп-қисап қатал, дұрыс, тиянақты жүргізілгеннен кейін  әлгі сыбайлас жемқорлықтың дамуына  тосқауыл қойып, оны тоқыратады. Бұл  шенеуніктердің аяғына тұсау салады, олар емін-еркін, алшаң басып жүруден қалады. Өйткені шаруашылықты жоспарлау кезінде, егер ол дұрыс, сауатты жүргізілген қимыл-әрекет болса, әрбір шегені, дүние-мүлікті, ақшаның соқыр тиынына дейін есептеуге тура келеді. Онсыз жоспарлау болмайды.