Мәліметтер қорының теориясы

КІРІСПЕ

Автоматтандырылған жұмыс  орны -  ол, маманның ақпараттық және есептеуіш қажеттіліктерін жедел  қанағаттандыруын қамтамасыз ететін және оның жұмыс орнында орналасқан құрылғылық және программалық құралдар комплексі. Әдетте бұндай құрал дербес компьютер болып табылады. Қажеттігінше басқа да қосымша электрондық құрылғылармен жабдықталған, ал нақты айтқанда: дисктік жинақтауыштармен, баспаға шығаратын құрылғылармен, оптикалық оқығыш құрылғылармен және графика құрылғыларымен, басқа АЖО бір арнада жұмыс істеу құралдарымен,  жергілікті есептеуіш тораппен және т.б. АЖО ортасында маманнан қосалқы және жүйелік программалау бойынша арнайы біліімді қажет етпейді. Одан зерттеліп отырған құбылыстың қолданушы аймағында бейімделу қабілетті болуы талап етіледі. Осымен қатар, АЖО негізгі қызметі – жұмыс орындарында ақпаратты орталықтандырылған, автоматтандырылған өңдеу, АЖО және дербес компьютер жергілікті тораптарына, сонымен қатар, ауқымды есептеуіш тораптарға кіру кезінде «өзіміздің» сәйкес мәліметтер базасын қолдану.

АЖО қамтамасыздандыру  үшін қажет техникалық құралдар құрамы орындалатын жұмыстардың сипатына және нақты шарттарына тәуелді, бірақ, банк ақпараттарын өңдеудің автоматтандырылған жүйесімен басқару аппараты үшін терминал құрылғыларының типтік структурасын ұсынуға болады: ДЭЕМ базасында басқару құрылғысы, дисплей, иілгіш магниттік дискілерде жинақтауыш, мәліметтерді теруге арналған клавиатура, принтер және т.б.

АЖО техникалық қамтамасыздандырудың бұндай құрамы сәйкес программалық құралдармен  бірге экономикалық есептерді шешуге,  құжаттарды жедел түзетуді орындауға, графикалық, кестелік, тексттік құжаттармен диалогтық жұмысты және әртүрлі картотекаларды жүргізуге мүмкіндік береді, яғни қойма қызметкерінің  «жұмыс үстелі метафорасын» жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Практикалық жұмысымда тауарлар қоймасының қызметкеріне арналған АЖО қарастырылады. Практикалық жұмыс теориялық және тәжірибелік бөлімнен тұрады.

Теориялық бөлімде материалдар  қоймасының программалық қамтамасыз ету мәселелері қарастырылады. Тәжірбиелік бөлімде тапсырма объектіге ыңғайланған программалау тілі MS Access-ті қолдана отырып шешілген.

Практикалық жұмыстың мақсаты -  MS Access программасының программалық құралдарын қолдана отырып тауарлардың қоймалық есебін автоматтандыру есебін шешу, бұл өз кезегінше шаруашылық субъектісінің қызметінің басқару құрал-жабдығын жақсартады.

Коммунальные предприятия  являются естественными монополистами  и их деятельность регулируется правительством во избежание злоупотреблений монопольной  властью.

І ТЕОРИЯЛЫҚ БӨЛІМ

1. Мәліметтер базасына кіріспе

60-шы жылдары  «мәліметтер базасын басқару жүйесі» (МББЖ) деп аталатын арнайы программалық кешендер құруға әкеліп соқтырды.

• Мәліметтер базасын ұйымдастыру үшін файлдық жүйелерді қолданудың алғашқы тәжірибесі бастау болды. Файлдық жүйелер үлкен көлемдегі ақпаратты өңдеудің әртүрлі мәселелерін тапты және мәліметтер базасы теориясының дамуына негізгі бағыттарды қалады.

Қолданбалы ақпараттық жүйе, осы қасиеттері бар қандай да бір мәліметтерді басқару жүйесіне сүйенетін болса, онда бұл мәліметтерді басқару жүйесі мәліметтер базасын басқару жүйесі (МББЖ) болып табылады. Тексттік редакторлердің де, кестелердің де, графиктік редакторлердің де мүмкіндіктерін пайдаланатын интегрирленген пакеттерді жасауға талпыныс байқалып отыр. Бірдей операцияларды – мәліметтерді жасау және өңдеу деген сияқты, орындау үшін арналған әртүрлі программалардың көп болуы, ақпараттың әртүрлі үш негізгі түрі болуымен байланысты: сандық, графиктік, тексттік.

МББЖ ақпаратты сақтауға көбінесе қолданылады, олар осы мәліметтердің барлық типтерін, бір бүтінге біріктіруге мүмкіндік береді. Қазір ақпараттың басқа екі түрі дамып келеді: дыбыстық және видео ақпараттың. Олар үшін әлден редакторлары жасалған және енді олар мәліметтер базасының үзілмес бір бөлігі болулары да ғажап емес.

Келтірілген анықтама иерархиялық  және желілік МББЖ-лардағы қойылған бағыт көрсетушілер үшін орын қалтырмайды. Осыған қарамай, МББЖ баба/ұрпақ қатынасын  да жүзеге асыра алады, алайда, бұл  қатынастар кестелердегі мәліметтер мәнімен  ғана келтіріледі.

МББЖ-ның негізгі  ерекшелігі – бұл тек мәліметтердің  өзін ғана емес, сондай-ақ олардың сипаты мен құрылымын сақтау мен енгізуге арналған процедуралардың бар болуы.

МББЖ басқаратын және сақталған мәліметтердің сипаттамаларынан тұратын файлдарды, мәліметтер банкі деп атай бастады, содан соң «мәліметтер базасы» деп атады. МББЖ жұмыс ұйымдастырудың типтік сызбасын келтірейік (сурет 1).

Сурет 1.  МББЖ-ны қолданғанда программалар мен мәліметтердің байланысы

2. Мәліметтер базасы ортасы

Модельдер үш категорияға бөлуге болады.Олар:обьектілі, жазу негізінде, физикалық. МББЖ қолданушыларға мәліметтерді сақтауға, шығаруға, жаңартуға мүмкіндік беруі керек. МББЖ-ның қолданушыларға арналған каталогы болуы керек. Онда мәліметтер элементтерінің бейнеленуі сақталған.

МББЖ-ның негізігі мақсаты  ол қолданушыға ақпаратты автоматты  түрде беру. Комитет үш деңгейлі архитектураны қолдануға шешім  қабылдады. Олар: ішкі, сыртқы, концептуалды.Қолданушы қабылдайтын деңгей ол сыртқы болса, ал МББЖ және операциялық жүйе ішкі жүйе арқылы қабылдайды. Концептуалды дегеніміз ол МБ-да қандай мәліметтер бар, олардың бір-бірімен байланысын суреттейді.

МББЖ- ның мәліметтермен  жұмысының ішкі тілі екі бөліктен тұрады: Мәліметтерді анықтау тілі және мәліметтерді басқару тілі.DDL-тілі мәліметтер схемасын анықтауға қолданылса, DML – тілі ол мәліметтерді жаңартуға және оқуға қолданылады.

Мәліметтерді басқару  операцияларына жататыңдар:

• мб -на жаңа мәліметтер еңгізу;
• мб-да сақталған ақпараттарды модификациялау;
• мб-да бар ақпараттарды шығару;
• мб-нан ақпараттарды өшіру.

Мәліметтер моделі деп  мәліметтерді бейнелеуге арналған түсініктердің  интегрирленген тобы. Мәліметтер моделін мына үш компоненттердің қосындысы ретінде көруге болады:

• құрылымдық бөлім, МБ құрыла алатын ережелер тобы;
• басқару бөлімі, мәліметтермен операцияларды жасай алатын типтер;
• мәліметтердің тұтастылығы.

ANSI-SPARC архитектурасының  ерекшелігі ол схема туралы, қолданушылар  туралы мәліметтері бар жүйелік  каталогтың бар болуы. Жүйелік каталог немесе мәліметтер сөздігі ол ақпараттарды сақтаушы. Жүйелік каталогта келесі ақпараттар сақталады:

• элементтердің аты, типі, көлемі;
• қатынас аты;
• тұтастылыққа шектеулік;
• мәліметтерге рұқсаты бар қолданушылардың аттары;
• ішкі, сыртқы, концептуалды схемалар;
• статистикалық мәліметтер.

Жүйелік каталогтың келесі ерекшеліктері бар:

• мәліметтер жайлы ақпараттар орталықтандырылған бірге жерге жинақталып және сақталады;
• ақпараттардың мәнін түсінуге болады. Ол мәндер арқылы басқа қолданушылар ақпараттың не үшін керек екендігін біледі;
• хабарламалар жеңілдейді;
• орталықтандыру арқасында жетіспеушіліктер немесе ақаулар жеңіл табылады;
• мб-на жасалған өзгерістер протоколданады;
• қауіпсіздігі жоғарланады;
• біртұтастылық;
• сақталатын ақпаратқа аудит жасалады;

1.3 Реляциондық модель

60-шы  жылдардың аяғында, әртүрлі кестелік даталогиялық мәліметтер моделінің қолданылуы мүмкін болатын жұмыстар талқыланып жатты, яғни мәліметтерді ұсынудың үйреніп қалған және табиғи әдістерін қолдану мүмкіндіктері. Олардың ішіндегі маңыздылауы IBM фирмасының қызметкері д-ра Э.Коддтың (Codd E.F., A Relational Model of Data for Large Shared Data Banks. CACM 13: 6, June 1970) мақаласы болды, бұнда, насада бірінші рет, "реляционды мәліметтер моделі" термині қолданылды.

Э.Кодд мәліметтерді өңдеу үшін көптік теориясының аппаратын (біріктіру, кесіп өту, айырма, декарттық көбейтінді) қолдануды ұсынды. Ол кез-келген мәліметтерді ұсыну, математикада қатынас – relation ретінде белгілі, ерекше түрдегі екіөлшемді кестелердің жиынтығына келетінін көрсетті.

Бір жұмыс аумағында, фамилия, есімі және әкесінің аты бір мән ретінде қаралатын болса, еіншісінде - әртүрлі үш мән ретінде қаралады. Реляциондық моделдердің мәліметтерінің ең  аз бірлігі – бұл мәліметтердің осы модел үшін атомдық (бөлінбейтін) мәні.

Домендардың мәні келесіде жатыр. Егер екі атрибуттың мәндері бір доменнан алынаты болса, онда осы екі атрибутты қолданушыларды салыстырудың мәні бар болуы керек (мысалы, транзиттік рейс ұйымы үшін «Астанадан Алматыға дейінгі ұшу уақыты, Семейден Астанаға келуден көп уақыт алатын рейстарды беру» сұранысын беруге болады. Егер екі атрибуттың мәндері әртүрлі домендардан алынса, онда оларды салыстырудың мәні болмай қалады: рейс номерін билеттің бағасымен салыстырудың қандай қажеті бар?

Бірінші дәрежедегі қатынас – унарлы, екінші дәрежедегі – бинарлы, үшінші дәрежедегі – тернарлы, ..., ал n дәрежедегі – n-арлы. Кардиналды сан немесе қатынас қуаттылығы – бұл олардың кортеждерінің саны. Қатынастың кардинальды саны уақыт кеңістігінде өзгереді, оның дәрежесі өзгешелігі осы.

R-қатынас, атрибуттары A1, A2, ..., An. Көптік атрибуттар K=(Ai, Aj, ..., Ak) R-қатынасындағы мүмкін R кілті болып табылады, сонда және сонда ғана, уақытқа тәуелсіз екі шарт қанағаттанады:

1. Уникальдылық: еркін берілген уақыт кезінде ешбір екі түрлі R кортежінің Ai, Aj, ..., Ak үшін бір мәні жоқ.

2. Минимальдылық: Ai, Aj, ..., Ak ешбір атрибуттары уникальдылық бұзылмай K-дан шығарып тасталына алмайды.

Мүмкін кілттердің біреуі (еркін әдіспен таңдалған) оның бірінші  кілті ретінде қабылданады. Қалған мүмкін кілттер, егер олар болса, альтернативтік кілттер деп аталады. Әрбір қатынастың ең болмағанда бір мүмкін кілті бар, өйткені тым құрығанда оның барлық атрибуттарының комбинациясы уникалдылық шартын қанағаттандырады.

Реляционды МББЖ құру үшін жоғарыда айтылған және басқа кейбір математикалық ұғымдар, олардың жоғары өнімділігін қамтамасыз ететін сәйкес программалық жүйелерді және тілдік құралдарды жасау үшін, және мәліметтер базасын жобалау теориясының негізін құру үшін теоретикалық база болып табылды. Алайда, реляционды МББЖ-лардың массалық қолданушылары үшін осы ұғымдардың формальды емес ұғымдарын қолдануға болады:

Реляционды мәліметтер базасы – бұл МБ-да сақтаулы керек  барлық ақпараттардан тұратын қатынастар жиынтығы. Алайда қолданушылар, бұндай мәліметтер базасын кестелердің  жиынтығы ретінде қабылдауы мүмкін.  Объектілі-орайланған мәліметтер моделі – бұл базада тек мәліметтер ғана емес, сондай-ақ олардың программалық код түріндегі өңдеу әдістері сақталған жағдай. Бұл мұндай МББЖ-ларды қолдану мен құру қиын болғандықтан белсенді тарала қоймаған перспективті бағыт.

Иерархиялық және желілік  бағыттардың кемшіліктері, өте қызығушылық  танытқан, Кодд жасаған, реляционды мәліметтер моделінің пайда болуына әкелді. Реляционды модел мәліметтер базасының  құрылымын қарапайымдылау ету талпынысы  болды. Онда бабалары мен ұрпақтарына айқын сілтемелер жоқ болды, ал барлық мәліметтер бағандар мен жолдарға бөлінгеен, қарапайым кестелер түрінде ұсынылды.

1985 жылы Кодд «реляционды»  терминінің дұрыс қолданылмауына  жауап ретінде, реляционды деген  атаққа үміткер болып отырған кез-келген база қанағаттандыруы қажет, 12 ереже қалыптастырады. Содан бері Коддтың 12 ережесі реляционды МББЖ-ның анықтамасы болып саналады. Алайда, бұдан да қарапайым анықтама қалыптастыруға болады:

Реляционды деп қолданушылардың  қолы жететін барлық мәліметтер кесте түрінде ұйымдастырылған, ал мәліметтермен жүргізілетін операциялар осы кестелермен жүргізілетін операциялармен біріктірілетін мәліметтер базасы.

Келтірілген анықтама иерархиялық  және желілік МББЖ-лардағы қойылған бағыт көрсетушілер үшін орын қалтырмайды. Осыған қарамай, реляционды МББЖ баба/ұрпақ қатынасын да жүзеге асыра алады, алайда, бұл қатынастар кестелердегі мәліметтер мәнімен ғана келтіріледі.

SQL реляциондық мәліметтер базасының тілі болып табылады, сондықтан да мәліметтерді ұсынудың реляционды моделі танымал болған кезде ол да танымал болды. Реляциондық мәліметтер базасының кестелік құрылымы қолданушыларға интуитивті түрде түсінікті, сондықтан SQL тілі үйренуге қарапайым, әрі оңай. Реляциондық моделінің реляциондық мәліметтер базасының жүзеге асырылуы және эфолюциясы негізделген еңселі теоретикалық фундаменті бар. SQL реляциондық моделі жетістігінің арқасында жеткен атақтылық толқынында, реляциондық мәліметтер базасының жалғыз ғана тілі болды.

Практика бойынша есепті программалық жүзеге асыруда қолайлылау деп реляциондық модел таңдалған соң, оны толығырақ сипаттайық.

4.  Мәліметтер базасын жоспарлау

Кестеде МА (мәліметтер администраторы) өмірлік циклдің бастапқы деңгейтарында негізгі роль атқарса, МБА (Мәліметтер базасы администраторы) соңғы деңгейтында негізгі роль атқарады. 

МА құрамында мәліметтер базасын  жоспарлау, стандарттау  жасау және еңгізу, шектеуліктермен  процедураларды анықтау, концептуалды және логикалық жоспарлау деңгейтары бар ресурстарды басқару. МА ның негізігі міндеті:

• жасаудың негізгі инструменттерін таңдау;
• ақпараттар жүйе стратегиясын жасауға көмек беру;
• жасалатын МБ – на баға беру;
• корпоротивті мәліметтер моделін жасау;
• талаптарды анықтау;
• стандарттарды анықтау;
• мәліметтерге кіру мүмкіндіктерін анықтау;
• МБ концептуалды және логикалық жоспарлау;
• қолданушыларды анықтау;
• қолданылып отырған ақпараттық жүйесін  модернизациялау.

МБ-ның өмірлік циклінде жасалатын іс-әрекеттер:

• мб жасауды жоспарлау.Мб-ның қосымшаларын өмірлік циклдің деңгейтарын эффекті түрде жүзеге асыру үшін арналған,алдын ала жұмыстар;
• жүйеге талаптарды анықтау. Жұмыстардың қолдану диапазанын анықтау;
• қолданушылардың талаптарын жинау және анализдеу. Жасалып отырған МБ-ны арқылы жасалған жұмыс жайлы ақпарат жинау және анализдеу;
• МБ жоспарлау. МБ-ті өз міндетін атқару үшін немесе мақсатына жету үшін жасалатын процесс немесе жоспар;
• МББЖ таңдау. Жасалып отырған МБ-ның қосымшаларына сай МББЖ-ң типі;
• қосымшаларды жасау. МБ-мен жұмыс жасайтын программалардың және қолданушылардың интерфейсін жоспарлау;
• прототиптерді жасау. МБ қосымшаларының жұмыс моделін жасау;
• іске көшу. Жасалған қосымшалардың және МБ-ның физикалық іске асыру;
• тестілеу. Қателер табу мақсатында қосымша программаларды іске асыру процессі;
• бірге жүру және эксплуатация. Жұмыс аяқталғанына дейін жүйені басқару.

МББЖ – МБ қосымшаларының өмірлік циклының деңгейтары эффекті түрде жасауға дайындық жұмыстар. Транзакция бір немесе бірнеше қолданушылардың Мб кіру немесе өзгерту процессі.Өмірлік циклдің негізігі деңгейтарының бірі  ол мақсатты МББЖ  таңдау.Керек МББЖ-ны  үшін МББЖ-ң функционалдық мүмкіншілдіктері талапқа сай болуы керек.МББЖ таңдаудың негізігі деңгейтары :

• компотенция шекарасын анықтау;
• 2 немесе 3 МББЖ болуы керек;
• өнімді бағалау;
• негізігі таңдауды жасау және есеп беру.

Мәліметтер администраторы және МБ-ң администраторы мәліметтердің

және Мб-ң жұмыс  басқаруына жауапты.

МБА – физикалық іске асыруды басқару. Мәліметтер базасы администраторының негізгі міндеттері:

• мақсатты МББЖ таңдау және баға беру;
• МБ-сын физикалық жоспарлау;
• мақсатты МББЖ –да МБ физикалық жоспарлауын іске асыру;
• қорғау талаптарын анықтау;
• тестілеу стратегиясын жасау;
• қолданушыларды үйрету;
• резервті көшірме жасап отыру. 

5.  ER модель концепциясы

ER модель ол қосымша специялизациясы концепциясы  және категориялары бар ER модель. Супер класс мәліметтер моделінде көрсететін , әр түрлі класстар бар болмыс түрі.

Бірінші шектеуліктер қиылспайтын  шектеуліктер.(disjiont constraint). Ол егер бірнеше  мамандандыру класс асты қиыспайды.Жеке болмыс бірғана класс асты құрамына кіреді. Егер де класс асты специализациясы қиылсатын болса, онда болмыс бірнеше специализация құрамына кіреді.

Екінші специализация  шектеулігі қатысу шектеулігі деп аталады. Ол толық немесе бөлік деп аталады.

Толық қатысулы специализация  әр класс асты болмысы сол специялизация класс асты құрамында болуы керек. Суперкласстар және специялизацияны толық қатысуды бейнелеуді екі сызықпен көрсетеді. Manager қолданушыларына талаптар спецификациясы:

• DreamHome компаниясы әр түрлі қалаларда орналасқан бөлімшелері бар. Әр бөлімшелерінде өзінің қызметкерлер штаты бар, оның ішінде осы бөлімшені басқаратын менеджер де бар. Компаниялардың әр бөлімшелерін суреттеу, бөлімшенің номерін, оның мекен жайын,телефон номері, факс номері, қызметкерлер аттары, осылардың барлығын осы бөлімше басқарады;
• әр қызметкер туралы мағұлматтар: оның жеке номері, аты және фамилиясы, мекен жайы, телефон номері, жынысы, туған күні, әлеуметтік сақтандыру номері, қызметі;
• инспектор қызметіндегі қызметкерлер;
• әр бөлімше мүлік обьектілерімен жұмыс жасайды.Осы обьектер туралы келесі мағұлматтар болады: обьект номері,  оның мекен жайы, мүлік типі, осы обьектінің иесінің  жеке номері, аты жөні, мекен жайы, телефон номері;
• мүліктердің иелері жайлы ақпарат сақталады. Иелерінің екі түрі болады:жеке меншік және фирмалар;
• жалға алғандар жайлы мағұлматтар бар.

«Сущность –қатынас» моделінің негізгі концепциясы болмыс типі, байланыс типі, атрибуттарды қосады. Болмыс типінің идентифицирлік экзимпляры болмыс деп аталады. Болмыс типтерін екі типке бөлуге болады, күшті және әлсіз. Әлсіз болмыс типі басқа болмыстардан тәуелді болатын болмыс типі. Күшті болмыс типі басқа болмыстарға тәуелді болмайды. Болмыстың жеке қасиетін атрибуттар деп атайды. Әр атрибуттар мәндер топтарымен байланысты, олар домен деп аталады. Домен атрибуттар қабылдай алатын мәндерді анықтайды. Әр түрлі атрибуттар бірге бір ғана доменді қолданылуы мүмкін. Атрибуттар қарапайым және құрылымды, бірмәнді және көпмәнді.

- қарапайым атрибуттар  дегеніміз тәуелсіз бір ғана  компоненттерден тұратын атрибут.  Қарапайым атрибуттар одан да кіші компоненттерге бөлінеді;

- құрылымды атрибуттар  дегеніміз тәуелсіз бірнеше компоненттерден  құралған атрибуттар;

- бір мәнді атрибуттар  дегеніміз бір ғана мәнді қабылдайтын  атрибут. Болмыс типтерінің атрибуттары  көбінесе бірмәнді болып келеді;

- болмыстың бірнеше  мәнді қабылдайтын атрибуттары.

Потенциалдық кілт дегеніміз болмыстың  жеке экземплярын идентификациялайтын  атрибуттар немесе атрибуттар тобы.

Бастапқы кілт дегеніміз  бастапқы кілт ретінде алынған потенциалдық кілт. Болмыстың типтері бірнеше потенциалдық кілттерді қабылдауы мүмкін. Бастапқы кілтті таңдау барысында атрибуттар ұзындығына, атрибуттардың минимальді санына мән береді.

Құрылымды кілт дегеніміз  екі немесе бірнеше атрибуттардан  тұратын потенциалды кілт.

Байланыстар типтері дегеніміз әр түрлі типті болмыстар арасындағы ассоциациясы. Жеке ER- диаграмма да детализация деңгейін түсіру үшін болмыстың бастапқы кілттерін ғана көрсетеді. Кей кезде мүлдем көрсетілмейді. Бірнеше байланыстар құрамында бар болмыстар қатысушылар деп аталады. Бірнеше байланыстың қатысушылардың санын деңгей (degree) деп атайды. Екі деңгейлі байланысты бинарды(binary) деп атайды. Үш деңгейлі байланысты тернарлы деп атайды.(ternary). Төртінші деңгейлі байланысты кватернарлы деп аталады. Рекурсивтік байланыс деп бір болмыстың бірнеше қайталануы. Байланыстың негізгі екі типінің шектеуліктері  кардиналдылық  және қатысу деңгейі.

Негізігі қақпандардың екі түрін қарастыруға болады: разветвление қақпаны (fan trap) және бұзылу қақпаны. Қақпандарды анықтау үшін әр байланыстарды анық көрсету керек. Разветвление қақпаны екі немесе одан көп байланыс типтерін бір болмыстан пайда болады.

Мультимедиалық программалар типтері мәліметтер базасына қойған талаптары қатал. Сол үшін ER –моделдеуі жеткілікті болмады.Осындай семантикалық концепциясы бар ER модель кеңейтілген ER модель немесе EER модель деп аталады.

1.6 Нормализациялау

Нормализация дегеніміз  ол бастапқы кілт негізінде қатынасты  анализдеудің формальді методы. Нормализация қатынас құрамын кілттер арқылы және атрибуттар арасындағы бар функциональдық тәуелділікті анықтауға қолданылады. Нормализациялау процессі бірінші рет Э.Ф. Коддпен ұсынылған болатын. Ол нормальді форманың талапқа сай, сай еместігін, көбінесе тест ретінде орындалады. Басында нормализациялаудың үш түрі ғана болды:

• бірінші (1НФ) - әр жолдармен әр бағандардың қилысуында қатынас тек бір мағынаны қабылдайды.Мұнда нормализация процессі шығу форматынан мәліметтерді түрлендіруден басталады. Бастапқы деңгейта таблица нормаланбаған формада болады және оны көбінесе нормаланбаған таблица(бір немесе бірнеше қайталанатын мәліметтер тобы) деп атайды. Нормаланбаған таблицадан қайталанатын топтарды болдырмаудың екі түрі бар. Біріншісі ол бос орындарды қайталанбайтын мәліметтердің көшірмесімен толтырады.Мұны «түзету»(“flattining”) таблицасы деп атайды. Екіншісінде атрибут немесе атрибуттар топтары нормаланбаған таблицаның кілті болады,содан қайталанатын топтар алынады да жеке қатынасқа кілттердің көшірмелерімен қойылады. Кейде  нормаланбаған қатынастар ішінде бір немесе бірнеше қайталанатын топтар болады. Мұндай жағдайда бүл тәсіл қайталатын топтар қалмағанша орындалады.
• екінші (2НФ) – бірінші нормальді формадағы орналасқан және бастапқы кілт құрамына кірмейтін атрибуттар осы кілтке тәуелділігін мінездейді. Мұндағы бастапқы кілт екі немесе одан да көп атрибуттардан тұрады.
• үшінші (3НФ)- бірінші және екінші нормальді формада орналасқан және бастапқы кілт құрамына кіретін атрибуттары жоқ қатынас. Одан кейін Р.Бойспен Э.Ф Кодд екеуі 3-ші формасын түрлендіріп, ол Бойс-Кодд (БКНФ) нормальді формасы деп аталды.Мұндат тек бастапқы кілт қана емес сонымен бірге барлық потенциальді кілттер де қатысады.
• Осының артынан төртінші (4НФ)- тәуелділігі жоқ Бойс-Кодд номальді формасындағы қатынас.
• бесінші (5НФ) формалары шықты.Бірақ  бұл формалар тәжірибеде кейде ғана қолданылады.

Нормализация процессі (Қосымша А) көрсетілген.

1.7 МБ концептуалдық жобалаудың методологиясы

Деңгей 1. Методологиялық жобалау- жобалау процессін жеңілдету мақсатында арнайы процедуралар, техникалық құралдар, инструменттер, документацияларды қолдану. Методологиялық жобалау бүкіл процессті бірнеше фазаларға, ал фазалар бірнеше деңгейтарға бөледі. Әр деңгейта жасаушыға алдындағы есепті шешу үшін техникалық құралдар беріледі.

Жобалаудың бірінші деңгейы ол жасалатын қосымшаларын қолданушыларының типтеріне сәйкес концептуалдық модель жасау. Кез келген мәліметтердің концептуалдық  моделі өзіне келесілерді қосады:

• қатынас типі;
• атрибуттар;
• атрибуттар домені,
• потенциалды кілттер;
• бастапқы кілттер.

Концептуалды модель процессінде болатын документациялармен толығады.Бірінші деңгейта келесілер орындалуы керек:

байланыс типін анықтау. Көп жағдайда қатынастар жұпты болады, бірақ комплексті қатынастарда болады олар екіден көп және рекурсивтік  байланыстарды дұрыстап тексеру керек. Барлық байланыстар дұрыс ерекшеленгенін тексеру керек. Әр байланыстың өз орны бар, «бірден бірге», « бірден көпке», «көптен көпке». Егер де астыңғы немесе үстінгі мәндері  белгілі болса, оны документацияға түсіру керек. Жеке байланыстар типін анықтаған соң оларға қолданушыларға түсінікті  ат беріледі;

атрибуттарды анықта. Атрибутты байланыспен байланыстыру. Бұл деңгейта жасалынып отырған мәліметтер базасы моделінің барлық ерекшеленген мәліметтерді анықау керек. Мағынасы басқа атрибуттың мағынасы арқылы анықталатын атрибуттарды қосылғыш деп атайды.

Әр атрибутттарға түсінікті  ат беру керек. Әр атрибуттар жайлы  келесі мағұлматтар болады:

• атрибут аты және оны көркемдеу;
• осы атрибутқа бар кез келген синоним;
• мәліметтер типі және мәннің размері;
• атрибут қабылдайтын мән (егер болса);
• атрибут міндетті болып табылама;
• атрибут құралмалы ма, қандай атрибуттардан құралған;
• оның мәнін анықтау үшін қандай метод орындау керек;
• атрибут көптік па.

• атрибуттар доменін анықтау.

Модельде бар барлық атрибуттардың домендерін анықтау бұл деңгейтың негізгі міндеті. Домен дегеніміз бір немесе бірнеше атрибутқа мән беретін элемент. Атрибуттар доменін анықтаған соң олардың аттары мен мінездемелері мәліметтер сөздігіне қойылады;

потенциалды және бастапқы кілттер болатын атрибуттарды анықтау. Әр типке потенциалды кілтін анықтау және егер олар бірнеше болса, солардың ішінен бастапқы кілтін табу. Потенциалды кілт дегеніміз әр экземплярын идентифицироваттетін атрибут немесе атрибуттың минимальді  тобы. Кей кезде бірнеше потенциал кілттер болады. Қалған потенциал кілттер альтернативті деп аталады.Бірнеше потенциалдық кілттер арасынан бастапқы кілтті таңдағанда мынаны орындаған жөн: